فروغ، مهدي. "ايران و درام نويسان بزرگ جهان، موضوعها و مضمونهاي ادبي و تاريخي ايران درآثار نمايشنامه نويسان معروف جهان". دوره7-9، ش100 (بهمن49): ص 2-5.

خلاصه:  شرحي بر اپراي "تامرلانوياتيمرولنگ" واپراي "خشايارشا" از آثار "هندل" اولي درسال 1724 ودومي درسال 1738 به روي صحنه آمدند، (زيرنويس مقاله قابل ملاحظه است).

ايران و درام نويسان بزرگ جهان

(20)

دكتر مهدي فروغ استاد دانشكده هنرهاي دراماتيك

موضوعها و مضمونهاي ادبي و تاريخي ايران در آثار نمايشنامه نويسان معروف جهان

پس از اينكه نمايش ماسك«هامان و مردخاي» در تماشاخانة خصوصي «كانونز» در لندن به معرض تماشا گذاشته شد،‌هندل مدتي آنرا فراموش كرد و به تصنيف آثار ديگر پرداخت ولي سالها بعد باز اين موضوع را مورد استفاده قرار داد و آن را بصورت مفصلتر در آورد كه در صفحات بعد توضيح خواهم داد.

از آنجا كه قسمت اعظم فعاليتهاي هندل در عالم موسيقي مربوط به آثاري است كه براي اپرا تصنيف كرده و نيز از آنجا كه دوران حيات اين مصنف عاليمقدار مقارن با ايامي بوده است كه صنعت و تجارت، و بازار داد و ستد در انگليس رو به ترقي و رواج مي‌رفته، و آن دوره را مي‌توان با دورة معاصر اقتصادي و صنعتي كشور خودمان قابل مقايسه بدانيم، بي‌مناسبت نيست كه فعاليتهاي هندل و سازمانهاي هنري انگليس را در آن ايام، تا آنجا كه در ترويج امور هنري مؤثر بوده، در اينجا به اختصار شرح دهيم شايد در بيان آن اميد فايدتي باشد.

در همان روزهايي كه هندل سرگرم ساختن اين اپراها بود زمينة مساعدي براي ترويج كار او فراهم گرديد كه موجبات شهرت و اعتبار او را بيش از پيش آماده ساخت.

در اين ايام در انگليس، نقشه‌هاي پرفايدة اقتصادي بسيار وسيع كشيده مي‌شد، و طرحهاي صنعتي مفصل و عظيم بوجود مي‌آمد 1   و رجال آن كشور و بخصوص علاقمندان به امور فرهنگي و هنري با توجه به خطري كه ممكن بود فعاليتهاي صنعتي و اقتصادي، در مسدود ساختن راه پيشرفت فرهنگ و هنر ايجاد كند، دست بيك سلسله اقدامات اساسي و اصولي زدند كه از جمله يكي تأسيس انجمني بود بنام «آكادمي پادشاهي موسيقي»  2  كه توسط گروهي از اشراف لندن كه از ملاحظة برنامه‌هاي مبتذل تأترها و اپراهاي آن شهر منزجر بودند، بصورت يك شركت سهامي بوجود آمد، و با كسب اجازه از ژرژ اول، مشغول بكار شد. اعضاي اين انجمن به منظور اينكه شهر لندن مرکز فعاليتهاي اپرا بشود و اپرا بنابر اصول صحيح بازرگاني استوار گردد  3  و از لحاظ تشکيلات و سازمان اصلاح شود به تأسيس اين شركت اقدام كردند و تشكيل اين شركت با نهضت‌هاي اقتصادي و صنعتي آن كشور كاملاً سازگاري داشت.

كلية سهام اين شركت كه به مبلغ پنجاه ليرة استرلينگ تضمين شده بود در مدتي بسيار كوتاه فروخته شد. هر سهم يكصد ليره ارزش داشت و دارندة سهم حق داشت جاي ثابت و دائمي در برنامه‌ها داشته باشد.

در سال 1719 هندل بنا به پيشنهاد پادشاه بعنوان مدير قسمت موسيقي اين انجمن انتخاب شد و فعاليت وي براي استخدام خوانندگان برگزيدة اروپا و دعوت ايشان به لندن از همين جا شروع گرديد. طولي نكشيد كه عدة زيادي  از خوانندگان معروف اروپا، و شاعران زبده و هنرشناس، و مصنفان معروف عضو اين انجمن شدند، و براي كارگرداني اپرا هم از وجود مرد زشت چهره‌اي بنام «جيمز هايدگر» 4  كه خوشبختانه از ذوق سرشار و دانش فراوان تاحد نبوغ برخوردار بود، استفاده كردند. رابطة دوستي صميمانه‌اي كه بين «هندل» و «هايدگر» بوجود آمد موجب رونق   [2]     كار هندل گرديد. چون هايدگر موقعي همراهي و همكاري خود را با هندل آغاز كرد كه مباشر يكي از اپراهاي هندل تمام درآمد فروش بليط اپراهاي او را برداشته و فرار كرده بود و هندل با ورشكستگي مسلم مواجه بود. همكاري اين هنرمند نيك سرشت با هندل اپراي او را از تعطيل و خود او را از ورشكستگي حتمي نجات داد.

با آماده شدن اين مقدمات در شهر لندن،‌شور و غوغاي فراواني در كار اپرا ايجاد گرديد. تماشاخانة «هي‌ماركت» 5   مركز اجتماع هنرمندان و هنرشناسان و مخصوصاً علاقه‌مندان به هندل شد. پادشاه انگليس و ملازمانش اغلب به تماشاي برنامه‌هاي او مي‌رفتند و تمام صندليهاي تالار نمايش را رجال و معاريف شهر اشغال مي‌كردند.

صندليهاي بالكون غالباً به قيمت 40 شلينگ 6   خريد و فروش مي‌شد. شور و شوق مردم براي تماشاي آثار هندل گاهي تا حدود مجادله بالا مي‌گرفت. الحان دلپذير هندل را هركس زمزمه‌مي‌كرد و صاحبان سهام شركت از خوشحالي در پوست نمي‌گنجيدند.

در اينجا مورد ندارد كه ما به بيان جزئيات زندگي هندل بپردازيم ولي لازم است به اختصار توضيح دهيم كه در اثر اينهمه شهرت و اعتبار و براي خاموش ساختن مشعل فروزاني كه هندل به منظور كسب حيثيت و آبرو، براي موسيقي انگليس برافروخته بود چندين سال ازهر وسيله‌اي براي دشمني با او استفاده كردند.

مردم مد پرست هم دور «بو او نچيني» 7   رقيب مخنث و حليه‌توز و سرسخت هندل گرد آمدند و هندل براي مدتي از صحنة نمايش بيرون رانده شد ولي بالاخره رقيب بي‌سر و صدا ميدان را براي او خالي گذاشت و از صحنة مبارزه گريخت.

بهرحال هندل تا سال 1724 وقت و ذوق خود را براي ساختن اپرا به شيوة ايتاليايي بكار مي‌برد. ولي در اين موقع كه صحنه را بي‌رقيب ديد با استفاده از راه و رسم «گلوك»  8   در اپرا، كه تا اين موقع مورد بي‌اعتنايي بود، به نوشتن اپراهايي دست زد كه از جملة آنها يكي اپراي «سزار، قيصر روم» و يكي هم اپراي «تامرلانو»  9   يا تيمور لنگ بود كه هر دو در سال 1724 به صحنة نمايش گذاشته شد، و با وجود تعبيرات سست در هر دو اپرا، با توفيق فراوان بروي صحنة نمايش آمد. «تامرلانو» يا تيمورلنگ، اپرايي است در سه پرده كه اشعار متن آنرا    [3]    «پيوون»  10  ساخته است. هندل اين اپرا را در فاصلة بين سوم و 23 ژوئيه 1724، يعني در مدت 20 روز تصنيف كرد و نخستين بار در تئاتر شاهي، در 30 اكتبر 1724 برروي صحنه آمد. هندل در اپاري «تيمور لنگ» قطعات «ريستاتيو»  11  را بصورتي تنظيم و ابداع كرده كه مي‌توان گفت محصول احساس و هيجان خود اشخاص بازي است و اين حد كمال يك اثر دراماتيك است. در نتيجه اين ابتكار و حسن سليقه، شدت تأثر در تماشاكنان بحدي بود كه نقل كرده‌اند كه اشخاص موقر در اندوه فوق‌العاده و با چشماني اشك آلود بخانة خود باز مي‌گشتند.

هندل تا سال 1731 سرگرم مبارزه با مشكلات و فراهم آوردن امكانات براي برگزاري اپراهاي خود بود و در نتيجة شكستهايي كه يكي پس از ديگري در كارش وارد مي‌آمد مدام با قرض و طلبكار و ناراحتي‌هاي مربوط به آن مواجه بود. اما در اين سال يك اتفاق كوچك و بظاهر كم اهميت، موجب شد كه نه تنها مسير زندگي هنري‌اش عوض شود بلكه سبب گرديد كه موسيقي انگليسي نيز شيوه و راه و رسم جديدي بخود بگيرد.

در اين سال يكي از هواداران هندل بنام «برنارد گيتز»  12   نمايش ماسك «هامان و مردخاي» را كه هندل چندي پيش براي تماشاخانة خصوصي «كانونز» ساخته بود، بدون اطلاع قبلي براي جشن تولد وي آماده ساخت. موقعي كه مصنف چهل و هفت ساله به آواز جمعي خوانندگان خردسال كليساي شاهي گوش مي‌داد، تحت تأثير الحان فراموش شدة خويش واقع شد. هلهله و شور و هيجان مردم نيز او را تحت تأثير قرار داد و در نتيجه به اين فكر افتاد كه داستان «هامان و مردخاي» را بصورتي مفصلتر يعني بصورت اپرا در آورد و در تماشاخانة «هي ماركت» آن را بموقع اجرا بگذارد و از خوانندگان جمعي كليساي شاهي، كه رضايت خاطر او را فراهم كرده بودند نيز استفاده كند.

اما به محض اينكه خبر تصميم هندل شايع شد متشرعان كليسا و متعصبان اخلاق، فرياد اعتراضشان بلند شد، كه اين داستان مذهبي، كه در كتاب مقدس نقل شده، نبايد بصورت اپرا درآيد. شايد علتش اين بود كه در همين موقع، تماشاخانه‌هاي لندن به نشان دادن شنيعترين نمايشها «فرس» آلوده شده بود. «گيبسون»  13   ، اسقف شهر لندن نمايش اپرايي را كه هندل درصدد تصنيف آن بود منع كرد. و با اين عمل ولوله و غوغاي مربوط به اين موضوع را به نقطة اوج رسانيد.

اما هندل كه در كار خود مصمم بود تدبيري انديشيد و براي بي‌اثر گذاشتن اين مخالفتها تصميم گرفت در داستان «هامان و مردخاي» تجديد نظر نمايد و آن را عوض كند و آن را بصورت «اوراتوريو»  14   بنام «استر» ، و بزبان انگليسي، بموقع نمايش بگذارد و با اين تمهيد فني «اوراتوريو»ي استر در دوم ماه مه 1732، در تماشخانة هي ماركت برروي صحنه آمد. در شب چهارم نمايش آن، خانوادة سلطنتي با تشريفات مفصل به تماشاي آن آمدند و از آن تاريخ به بعد استر يكي از آثار بسيار عالي هندل بشمار آمد. اين نخستين «اوراتوريو»يي بود كه هندل بزبان انگليسي، به موسيقي گذاشته و كلمات آن را شاعري بنام «همفريز»  15  ، بنابر نمايشنامة موسوم به استر نوشتة «راسين»  16   تنظيم كرده است. هندل براي تصنيف اين اوراتوريو مبلغ يك هزار ليرة انگليسي دريافت داشت 17  . بنابه آنچه مؤلف لغتنامه «گروو» نقل مي‌كند، اين اوراتوريو تا سال 1757 گاهگاه برروي صحنه مي‌آمد و از آن پس مدتي فراموش شده و در سال 1875، با آوازهايي كه به آن ضميمه شده بود باز برروي صحنه آمد. بهرحال مقدمة   18    آن مدتي مديد در يك جشن مذهبي، كه هرسال در كليساي اعظم «سنت پول»   19    برگزار مي‌گرديد نواخته مي‌شد.

يكي ديگر از آثاري كه هندل روي موضوعهاي تاريخي مربوط به كشور ما تصنيف كرده اپرايي است بنا خشاريارشا  20    كه در بهار سال 1738 براي نخستين بار برروي صحنه نمايش آمده است 21   .

اين اپرا را نيز "هايدگر" درماه آوريل سال مذكور در تماشاخانة هي‌ماركت برروي   [4]    صحنه آورد. در صفحات پيش به نام «اپراي گدايان»   22    اشاره كرديم. از آنجا كه اپراي گدايان بي‌اندازه مورد توجه و قبول عامة مردم قرار گرفته بود بعضي معتقدند كه هندل درصدد بوده است كه اپراي خشايارشا را بهمان شيوه تنظيم كند. ولي عدة ديگري از منتقدان و صاحب نظران موسيقي، اپراي خشايارشا را مقدمة ظهور نوع «اپرا كميك»  23  مي‌دانند و نه پيرو «اپراي گدايان». بهرحال اپراي خشايارشا آنطور كه انتظار مي‌رفت مور توجه تماشاكنان قرار نگرفت. در اين اپرا قطعة آوازي وجود دارد كه بزبان لاتين «اومبراماي فو»  24 ناميده مي‌شود، كه نقل كرده‌اند كه در شب اول نمايش اين اپرا، هيچكس براي اين آواز دست نزد و بعد از آن هم كسي درصدد معرفي و تبليغ براي آن برنيامدند. ولي ناگهان در زمان سلطنت ملكة «ويكتوريا»   25   ، بعنوان «لارگو»  26   يا «لارگو از خشايارشا»   27   توجه و علاقة عمومي را بخود جلب كرد و امروز همه علاقمندان به موسيقي آن را مي‌شناسند و مي‌ستايند. قطعه‌اي است موقر و آرامش بخش و پرهيبت و پرصلابت.   [5]

پاورقي ها:

1- شركتهايي نظير امواج درياي جنوب South sea Bubble با «شركت درياي جنوب» براي معامله با كشورهاي امريكاي جنوبي از جملة اين مؤسسات بزرگ اقتصادي انگليس بود كه پادشاه شخصاً سرپرستي آنرا بعهده داشت و منافع هنگفتي از اين راه براي آن كشور بدست آمد.

2-Royal Academy of Music آكادمي پادشاهي موسيقي فعلاً در لندن مؤسسه‌اي به اين نام براي تعليم موسيقي وجود دارد و نويسنده اين سطور در ايام تحصيل در لندن، مدتي در آن به تحصيل مشغول بود و تاريخ تأسيس آن سال 1823 ميلادي است.

3-چهارده پانزده سال پيش كه اينجانب پس از سالها تحصيل و مطالعه به كشور بازگشتم سعي بسيار كردم كه از طريق محافل هنري، از جمله انجمن دوستداران تئاتر سازماني با تشكيلاتي اصولي در اين كشور تأسيس گردد تا بكار هنرهاي نمايشي سر و ساماني بدهد. متأسفانه بجائي نرسيد.

4-John James Heidegger

5-Haymarket  تماشاخانة معروفي در لندن كه در سال 1702 در محله‌اي به همين نام بنا شده وعدة زيادي از هنرمندان معروف جهان در آن هنرنمايي كرده‌اند.

6-40 شلينگ يا دو ليرة استرلينگ براي صندلي‌هاي بالكون در آن روزها مبلغ زيادي بود.

7-Giovanni Battista Buoncini (1750-1660)0 رقيب سرسخت هندل كه از سال 1702 تا 1727 با نوشتن و نمايش دادن 18 اپرا در لندن با «هندل» با سرسختي رقابت مي‌كرد.

8-Christoph Wlibald von Gluck (1787-1714)4 يكي از برجسته‌ترين و پرابتكارترين مصنفان اپرا درسدة هيجدهم كه اپراي «اروفه» و «ايفي ژني» از جملة معروفترين آثار اوست. شيوة ابتكاري او در تنظيم اپرا سالها بعد، مورد استفاده مصنفان معروف ديگري از قبيل «وبر» و «واگنر» بوده است.

9-Tamerlano مقصود همان تيمور لنگ است.

10-Piovene

11-Recitative قسمتهايي از اپرا كه منحصراً براي بيان مطالب نقلي است در مقابل آريا Aria كه توصيف كننده مطالب تغزلي يا عشقي است.

12-Bernard Gates مراجعه شود به فصل مربوط به هندل در كتاب مردان موسيقي ترجمة اين نويسنده كه در شرف چاپ شدن است.

13-Gibson

14-Oratorio اين اصطلاح را كه به فرانسه اواتورار Oratoire مي‌نامند به اپرايي اطلاق مي‌شود كه بدون لباس نمايش، و حركت، و دكور، بازي مي‌شود. بعبارت ديگر عبارت است از يك قطعه موسيقي با آواز كه براي خوانندگان جمعي و تك و بهمراهي اركستر، ساخته شده باشد، و موضوع آن مذهبي و عموماً بصورت نقلي باشد، ولي گاهگاه قسمتهاي دراماتيك نيز در آن بكار رود ولي بهارحال حركت و لباس نمايش و دكور در آن بكار نرود. «اوراتوريو» از نمايش‌هاي مذهبي ميستر Mysteres و ميراكل Miracle كه در سدة سيزده و چهارده ميلادي در اروپا متداول بود. اقتباس شده است. مروج اين نوع موسيقي يك اسقف ايتاليايي بنام «سن فيليپ دونري» S. Philippe de Neri (1595-1515) بود كه براي جلوگيري از نفوذ تبليغات اصطلاح طلبان مذهبي بين جوانان ترويج اينگونه برنامه‌ها را تشويق و تأييد مي‌كرد. گرد آمدن پيروان مناسك كليساي وي در روم كه «اوراتوري» Oratory نيز ناميده مي‌شد، و خواندن آوازهاي مذهبي پس از برگذار شدن تشريفات ديني و بمنظور جلب توجه طبقة جوان، و تشويق ايشان به پيوستن به كليسا موجب شد كه عدة زيادي خوانندگان درجة اول، و شاعران معروف و صاحب قريحه از آغاز و شروع اين برنامه در اين كار دخالت داشته باشند. «اله ساندر و اسكارلتي» Allessandro Scarlatti (1725-1659)9، مصنف معروف ايتاليايي، تتبعات و تصرفات فراواني در تكميل اين فرم موسيقي كرده است.

15-S. Humphriys

16-Jean racine (1699-1639)9درام نويس معروف فرانسوي كه تراژديهايش معروف است.

17-دربارة تماشاخانة «راسين» نمايشنامه‌نويس بزرگ و مشهور فرانسوي در صفحات آينده صحبت خواهد شد.

18-در لغت نامه «گروو» Groves Dictionary music and musicians شرح مربوط به تصنيف «اوراتوريو»ي استر با مختصر اختلافي با آنچه در اينجا شرح داديم بيان شده است. قسمت اعظم مطالب متن مقاله به استناد كتاب مردان موسيقي Men of Music نوشتة «والاس بروكوي» Wallace Brockway و «هربرت وينستاك» Herbert Weinstock ترجمة اين نويسنده كه قرار است از طرف مؤسسة فرانكلين امسال بچاپ برسد تنظيم شده است. علاقمندان براي كشف حقيقت امر بايد در اين مورد به تحقيقات بيشتري بپردازند.

19-St. Pouls Gathedrale كليساي عظيمي در لندن كه در سال 1674 بناي آن شروع و در سال 1710 به پايان رسيد.

20-Xerxes كه بعضي از نويسندگان بصورت Serese نيز آن را بكار برده‌اند.

21-رجوع شود به لغتنامه «گروو» Grove صفحه 651.

22-Beggars Opera

23-Comique Opera بطور كلي به اپراهايي اطلاق مي‌شود كه مقداري از مكالمات به تكلم صورت مي‌گيرد و موضوع ممكن است بهمان سنگيني و وقار اپراي اصلي يا اپراي جدي Opera Seria باشد.

24-Ombra mai fu

25-Queen Victoria

26-Largo به معني سنگين و موقر.

27-Largo from Xerxes