دانش‌پژوه، محمدتقي. "دبيري ونويسندگي". دوره9-10، ش104 (خرداد50): ص 48-51.

 

خلاصه:  معرفي چهارده اثر ديگر (ازرديف 21 الي35) ـ دوم ـ معرفي بيست‌ونه نامه از نويسندگان ايراني يا فارسي‌نويس درزمينه "اجازه‌نامه‌هاي دانشمندان و عارفان به شاگردان خود وارشادنامه‌هاي صوفيان به مريدان خويش ـ وهمچنين نامه‌هاي دوستانه و علمي دانشمندان وعارفان" (ازرديف ا الي29).

دبيري و نويسندگي

محمدتقي دانش پژوه

21-محمد كاظم خان كاشاني: درسال 1255 قوانين السياق خود را از روي نفايس الفنون و دو كتاب ديگر كه در يزد ساخته‌اند. يكي از قطب‌الدين خسروشاه نامي ساخته است.

*ملك 2424 نوشتة ج 1/1275.

22-ذخيره در علم سياق كه بنام فخرالورزاء ميرزا محمد مهدي حسيني نگاشته شده است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي ص 173).

23-عبدالوهاب بن محمد امين شاهنشاهاني حسيني اصفهاني بحرالجواهر في علم الدفاتر نگاشته است.

(چاپ شده در 1273-فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 141).

24-رساله در علم سياق وزير سركار.

*دانش‌سرا، جنگ ش 88 قريب(نشريه 621:5).

25-محمد مهدي بن حاجي محمد رضا رساله در علم سياق دارد.

*ملك 38/4719 مورخ 11 محرم 1234.

26-انشاء و سياق

*پاريس AF 219-222 (بلوشه 279:2 ش 6-1065).

27-حساب اهل سياق، در چهار قاعده و يك فائده.

*مجلس 1/48 نجم از سدة 12 (نشريه 202:5).

28-بيان السلطنه سليمان فراهاني: مختصر در قواعد سياق و دفاتر و حساب.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي ص 187-نشريه 649:5).

29-طرب محمد جعفربن حسين منشي ناييني اصفهاني قواعد السياقه دارد.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي ص 187.)

30-كتابچة ثبت و سررشتة احكام وزارت خارجه و اداره تذكرة ايران در 1299-1301

*دانشگاه 6577(1079 نفيسي).

31-كتابچة ثبت مراسلات و نوشتجات پليتيكي 1893 سفارت روس به وزارت خارجه در 11-1310.   [48]

*دانشگاه 5755(257 نفيسي).

32-كتابچة جمع و خرج سال 1304 كه ميراز حسين نايب وزير دفتر به دستور ناصرالدين شاه نگاشته است.

*مجلس ش 176(487:2).

33-كتابچه‌هاي جمع و خرج زمان قاجار:

*حقوق ش 363 و 371 و 373 ج و 130 ب(ص 73-75 فهرست).

34-كتابچه‌هاي مداخل  و مواجب و مخارج و جمع و خرج و دستورالعمل مملكت كه نمونه‌هاي بسياري از آنها را در دست داريم مانند ش 118 ج دانشكده حقوق(ص 211 فهرست) و جنگ 375 ج حقوق(ص 81) و ش 776 مجلس (487:2) و ش 5175 مجلس(313:15) و ش 1321 تا 1327 دانشگاه و ش 2974 و 5632  تا 5662 و 6163 و 6164 و 6187 و 6242 و 6265 و 6285 و 6303 و 6556 ملك و مانند اينها كه وضع اقتصادي و مالي كشور ايران در سدة سيزدهم از آنها بخوبي روشن مي‌شود و برخي از آنها با همان خط شكسته و سياق چاپ سنگي هم شده است.

35-جدول عايدات صوبه‌ها و پركنه‌ها در عهد حكومت شاه جهان و ارونگ زيب.

*موزه بريتانيا 1779 Or (ريو 990).

دوم-اجازه‌هاي دانشمندان و عارفان به شاگردان خود و ارشادنامه‌هاي صوفيسان به مريدان خود و اجازة جوان مردي و فتوت و مانند آن همچون اجازة افسون مارگيري كه از نمونه‌اي از آن در نشرية كتابخانة مركزي(369:5) ياد كرده‌ام همچنين نامه‌هاي دوستانه و علمي و عرفاني دانشمندان و عارفان كه نمونه‌هاي بسياري از آنها در فهرست‌ها به ويژه فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي در منشآت و «نامه‌هاي» عرفاني و اخلاقي ياد شده است. نگارنده را مقاله‌اي است به عنوان خرقة ميخي كه به چاپ رسيده است و در آن نمونة نامه‌ها و اجازه‌ها سدة 7 را آورده‌ام.

از اجازه‌هاي دانشمندان در الذريعه وصف شده است و بيشتر آنها به عربي است. در اينجا از چند مجموعة نامه‌هاي عارفان و عالمان ياد مي‌شود:

1-احمد غزالي نامه‌اي به عين القضاه همداني نوشته كه بنام تازيانة سلوك چاپ شده و همان است كه بنام راز نامه و منسوب به عين القضاﺓ در دانشگاه هست(ش 9/2920).

*آستان قدس ش 107(394:6).

*افغانستان (ص 183 فهرست).

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1289).

2-عين القضاه همداني(492-525) را مكاتيب است كه در ديباچة مصنفات او چاپ دانشگاه و ديباچة مكاتيب چاپ بنياد فرهنگ ايران نسخه‌هاي آن برشمرده شده است(فهرست فيلمها 615 و 630 و 631-فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1442).

*افانستان ص 172.

*موزة بريتانيا (ريو 411:1).

3-از امام محمد غزالي نامه‌هايي در دست است كه در فضائل الانام من رسائل حجۃ الاسلام مي‌بينيم و آن به همين نام در هند و دوبار در ايران به نام مكاتيب چاپ شده است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1299 و 1443).

4-سنايي غزنوي (473-535) را مكاتيب است كه در رامپور به سال 1962 چاپ شده است.

5-شيخ احمد جام ژنده پيل را چند نامه است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1435-فرهنگ ايران زمين گفتار نگارنده دربارة شيخ جام و آثار او-مجلس 106/3457 ج 10 ص 1460 فهرست).   [49]

6-امام رازي و عميدالدين اسعد ابزري مكاتبات دارند بهمديگر.

(ديباچة استاد و نامه‌هاي تاريخي ص 14-فهرست فيلمها ص 427).

7-غوث اعظم ميران سيد محيي الدين حسيني گيلاني در گذشتة 561 را صد و پنج مكتوب است.

*بادليان ش 1335.

8-امير سيد علي همداني(713-786) هم مكتوبات دارد(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1450).

*تاشكند 148-1.

9-افضل الدين محمد مرقي كاشاني در گذشتة 610 را مكاتيب و نامه‌ها است كه در مصنفات او مي‌بينيم(چاپ آقاي مينوي).

10-جلال الدين محمد بلخي رومي(604-672) مكتوبات و منشأت دارد كه در 1356 به چاپ رسيده است(زندگاني مولانا ص 167 و 214).

*عاطف افندي ش 2207 (فهرست فيلمها ص 549).

*قاهره 2-914 (فهرست طرازي).

11-شرف الدين احمد بن يحيي شيرازي دهلوي پيشواي چشتيان را 150 نامه است كه زين بدر غزني آنها را گرد آورده و مورخ 749 است(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1436).

*افغانستان ص 262.

*دانشگاه 2617 و ش 5630(135 نفيسي مورخ 1066).

*رهاتسك ص 66 ش 18.

گارت ش 98.

12-سيد محمد نوربخش را نامه‌ها ايست.

(فهرست نسخه‌هاي فارسي 1448).

13-سيد اشرف جهانگير سمناني در گذشتة اندكي پس از 840 در نزديك جاونپور را 75 نامه است كه حاجي عبدالرزاق حسني حسيني سمناني گيلاني پسر و جانشين او در 869 (مكتوبات) گرد آورده و آن بنام «مكتوبات اشرفي» خوانده مي‌شود.

*موزه بريتانيا Or 267 (ريو 412) 72 نامه است.

14-پيرجمال اردستاني مكاتيب دارد.

*ملك 4145 از سدة 10.

15-علاء الدوله سمناني و عبدالرزاق كاشاني دو عارف هم عصر را نامه‌ها است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1-1440).

16-گيسو دراز سيد محمد دهلوي صوفي در گذشتة 825 مكاتيب دارد كه آنها را شاگردش ابوالفتح علاء الدين گليوري قريشي در راه حج بسال 852  گرد آورده است.

(ذريعه 937:9-فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1447).

*ملك 1/4043 نسخ 20 شوال 1036.

17-صائن الدين علي تركة خجندي در گذشتة 835 را منشآت است كه در مجموعة رسائل او در مجلس و دانشكدة ادبيات و سنا (ش 316) هست.

18-شيخ ناصرالدين خواجه عبيدالله احرار سمرقندي(در گذشتة 895) را مكتوبات و فوايد است.

*تاجيكستان (248:1).

*دانشگاه 5871(نفيسي ش 10/737) مورخ 1024.

19-قطب محيي كوشكناري جهرمي خرقاني شيرازي مكاتيب دارد و نسخه‌هاي آن   [50]    فراوان است(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1445).

*دانشكدة ادبيات (439:1).

*دانگاه ش 18/2454 و 3032.

*دانشگاه ش 1/28 و 3/415 نفيسي.

20-علي بن محمد بن كلاه صوفي مكاتيب دوستانه‌اي دارد كه يكي از مريدان او آنها را گرد آورده است و نكته‌هايي تاريخي و اخلاقي در آنها هست. از اوست اورادي به عربي كه در مجموعة ش 4792 ايا صوفيانه(عكس ش 1 دانشگاه) هست.

*آستان قدس 118 ادبيات مورخ 1004 (193:3).

21-منشآت عرفاني گويا از سدة 9 كه در آن از صاين الدين علي تر كه و بهاء الدين حيدر و قطب الدين حيدر و شمس الدين و يوسف اردبيلي و امير علي خواردي و حاكم فيروز كوه يا د شده و مورخ 830- و 831 است.

*ادبيات تهران 95 د(499:1).

22-شيخ احمد بن عبدالاحد فاروقي نقش بندي سرهندي(971-1034) را مكاتيب است(مكتوبات احمديه) كه يار محمد بدخشي طالقاني آنها را گرد آورده است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 1435).

*افغانستان 262 و 310.

*ملك 3884.

23-منشآت اخلاقي و فلسفي و عرفاني خطاب به دانشمندان و بزرگان هند كه بيست و نه نامه است از سدة 11 و 12 و بنام شيخ بازيد بسطامي كه بايد از خواجة محمد نورالله باشد.

*بادليان ش 1397 مورخ 12 صفر گويا سال 1008.

24-شيخ معصوم را مكتوباتي است كه گزيدة آن در دست هست.

*دانشگاه ش 2/5719 (2/219 نفيسي).

25-ادهم عزلتي واعظ عارف خلخالي صحايف الوداد و مكاتيب الاتحاد دارد كه پنجاه و پنج نامه در آن هست.

(ذريعه 25:15 و 717:9-فرهنگ سخنوران 389).

*دانشگاه 5897(3/399 نفيسي).

*همدان ش 662(نشريه 362:5).

26-حكيم نظام الدين احمد گيلاني دكني در گذشتة 1059 چندين نامة صفوي و هندي را در شجرة دانش خود گذارده.

(هنر ومردم 7-73:96-فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي ص 673).

 *آصفيه 477:2.

27-شيخ حاجي محمد شكرالله پلولي نامه‌هايي دارد مذهبي و عرفاني از او بديگران و از ديگران به او كه شاگردش متخلص به ظاهر در 1062 گرد آورده است و نام آن تفسير المرام است.

*موزة بريتانيا مورخ 1069(ريو 414:1).

28-آقا حسين خوانساري منشآت دارد(فرهنگ ايران زمين 84:13).

*آستان قدس 1/256(7-289).

*دانشگاه ش 6710(132 علومي).

در ذريعه (224:20) از مخزن الانشاء او ياد شده است.

29-محمد مسيحا در پاسخ ميرزا صايب از جانب آقا حسين خوانساري نامه‌اي نوشته است.

*ملك ش 18/5906 مورخ 1067.     [51]