|
در همان زمان از بعضي از افراد خاندان ساماني كه بطور رسمي به
سلطنت نرسيده و فقط حكومتهايي در بعضي از شهرها داشتند نيز سكه ديده شده
است. بايد يادآور شد كه در: همان دوره، علويان كه از خاندان نبوت بودند به
قسمتهاي شمالي ايران آمده و در گيلان و ديلمان و بطور كلي سواحل بحر خزر
طرفداراني پيدا كردند. اينان علاوه بررياست روحاني به حكومت نيز رسيدند و
سكههايي بنام آنها بجاي مانده كه از آن جمله ميتوانيم به: سكههاي حسن بن
زيد، محمد بن زيد، حسن بن قاسم و غيره اشاره كنيم. اين سكهها به تعداد
نسبتاً كم-از طلا و نقره [24]
در ايران پيدا شده است، و گاه به گاه در
مجموعههاي داخل و خارج از ايران ديده ميشود.
در همين زمان حكامي در آذربايجان پيدا شدند كه كمكم در پي
استقلال برآمدند و به ضرب سكه بنام خودشان اقدام كردند. از آن جملهاند:
محمدبن ديوداد و يوسف بن ديوداد و غيره كه سكههايي با نام خودشان ضرب
كردهاند.
در قرن سوم خانوادهاي ايراني به نام : آل زيار، كه در سرسلسلة
آنها مردآويچ بن زيار بود، ادعاي استقلال كردند. اين خانواده خود از نژاد
شاهان قديم ايران ميدانستند. اينان با رشادت مردآويچ و بعضي از اولادان
او، قسمتهايي از طبرستان و جرجان و مدتي نيز همدان و اصفهان را در تصرف
خود داشتند و سكههايي با نام خود ضرب كردهاند.
در مجموعهاي که در حال حاضر در بانك سپه وجود دارد، سكههاي:
مردآويچ بن زيار، ظهيرالدوله ابو منصور وشمگير، بيستون، شمس المعالي قابوس و
و فلك المعالي و منوچهر وجود دارد. در همان زمان در كردستان نيز يكي از
رؤساي قبايل كرد بنام:«هسنويه بن حسين برزگاني» قدرتي پيدا كرد و بر قسمتي
از كردستان و همدان و نيز نهاوند تسلط يافت. قدرت و تسلط هسنويه به
اندازهاي رسيد كه خليفه زمان، پسر او«ابونجم بدربن هسنويه» را لقب
«ناصرالدوله» داد و تا آنجايي كه من خود ديدهام، سكههاي نقره و طلا از
ناصرالدوله ابونجم در كردستان پيدا شده و در مجموعههاي داخلي و خارجي وجود
دارد.
در قرن سوم بزرگترين قدرت بدست سامانيان بود ولي در گوشه و كنار
ايران افراد و زمامداراني-همچنانكه ذكرشان رفت-به ضرب سكه به نام خود
مبادرت ميكردند. بدين گونه اين عصر را ميتوانيم، نسبت به دو قرن گذشته،
از نظر افزوني تعداد سكههاي ايراني با نام زمامداران ايراني خيلي غني و
قابل توجه بدانيم، چرا كه قدرت و وسعت فراوان حكومت ايرانيان چنين وضعي را
ايجاب ميكرد و دامنة سكه ايراني روز به روز توسعه مييافت.
سكههاي ديالمه
در قرن چهارم هجري ديالمه كه نسب خود را به سلاطين قديم ايران
قديم ميرساندند بر روي كار آمدند. اينان بر قسمتهاي فراواني از ايران
مانند: فارس، عراق، كرمان، اهواز، ري، همدان حكومت كردند و در تمام اين
نقاط سكههايي بنام آنها ضرب شده است.
با وجود اينكه حكومت هرچند قسمت از ايران بدست يكي از افراد
خاندان اداره ميشد، با اينحال از مشخصات سكههاي آنها اين است كه نام دو و گاهي
سه نفر از آنها روي يك سكه ضرب شده است. اين امر نشانه آن است كه افراد اين
خاندان-گاهي برادرها و برادرزادهها و پسرعموها حكومت نقاط مختلف را
داشتند-با يكديگر تشريك مساعي كرده و نسبت به يكديگر احترام متقابل
مينمودند. بدين ترتيب از آنها سكههاي فراوان طلا و نقره بجاي مانده و در
مجموعههاي مختلف داخلي و خارجي، تعداد كافي يافت ميشود.
سكههايي را كه من خود از آنها ديدهام: عماالدوله ابولحسن علي،
عضدالدوله ابوشجاع خسرو، شرف الدوله ابوفوارس، صمصام الدوله ابو كاليجار
مرزبان، ابونصر خسرو فيروز ميباشد كحه اينان از ديالمه فارس ميباشند.
از ديالمة عراق، اهواز و كرمان نيز سكههاي: معزالدوله ابولحسن
احمد عزالدوله بختيار، بهاء الدوله ابونصر فيروز نيز در مجموعههاي اين
جانب نيز بوده است. از مشرف الدوله و جلال الدوله نيز در عراق حكومت
داشتند، سكههاي نقرهاي آنها را ديدهام.
از ديالمة ري، همدان و اصفهان سكههاي نسبتاً زياد طلا و نقره،
از ركن الدوله ابوعلي حسن، مؤيدالدوله ابومنصور، فخرالدوله ابولحسن علي،
مجدالدوله ابوطالب رستم، شمس الدوله ابوطاهر و سماع الدوله ابولحسن
ديدهام.
[25]
مسألهاي نو در اين عهد
نكتهاي را كه در اينجا بايد يادآور شد اين است كه: توسعه حكومت آل
بويه و قدرت يابي آنها-كه تا بغداد را به تصرف در آورده بودند-و توسعة
دامنة مراودات بازرگاني و تجاري آنها باعث شد تا تعدادي از سكه يا نشانهاي
آنها در حفريات كشور دانمارك پيدا شود. به ويژه در چند سال قبل، چند سكه يا
نشان از ركن الدوله ابوعلي حسن در آن كشور بدست آمد كه بسيار قابل توجه بود
و مورد مطالعه«دكتر مايلز» رئيس انجمن سكه شناسان آمريكا قرار گرفت.
برهريك از اين چند سكه و يا نشان نقرهاي كه از نظر قطع بزرگ و
چند درهمي ميباشند يك طرف آن صورت ركن الدوله ديده ميشود و طرف ديگر آن
نيز چيزي به شكل آتشدان و سربازان اطراف آن به چشم ميخورد. اين چند سكه
يا نشان كه به سبك سكههاي ساساني ضرب شده كاملاً استثنايي بوده و برخلاف
سكههاي اسلامي برروي آنها صورت پادشاه ضرب شده است. و حتي در كنار صورت
بعضي از آنها، به خط پهلوي: «ركن الدوله» نوشته شده است. پيدا شدن اين سكه
يا معرف آن است كه آل بويه خود را منتسب به سلاطين ساساني دانسته و با ضرب
اين نوع سكهها يا نشانها خواستهاند نسبت خود را با آن خاندان ثابت كنند.
در ايران نيز چند سالي قبل نشاني از همان قبيل پيدا شد كه به
گمان زياد مربوط به زمان جواني ركن الدوله و از نظر صورت پادشاه، جوانتر از
چهره ضرب شده برروي سكههاي بدست آمده از كشور دانمارك ميباشد.
ضمناً بايد يادآور شد كه: سلاطين آل بويه با آنكه شيعي مذهب
بودهاند و بغداد را به تصرف درآوردهبودند با اين وجود از نظر احترام كه
به دستگاه خلافت و تمركز اسلامي داشتند، نام خليفة عباسي را روي سكههاي
خود ضرب ميكردهاند.
مطلب ديگري كه گفتن آن ضروري است كه: در آخر دوران آل بويه، شخصي
از منسوبان مادري مجدالدوله، به نام: علاءالدوله ابوجعفرمحمد-كه او خاندانش
به نام: آل ديالمه كاكويه معروفاند-به حكومت رسيد. بعضي از افراد اين
خاندان مدتها در اصفهان، همدان، يزد، نهاوند حكومت داشتند كه از جملة آنان
پسر او، «زهرالدين ابومنصور فرامرز» بوده است.
در چند سال قبل براي اولين بار سكههاي طلايي در اصفهان پيدا شد،
كه از نظر ضرب فوق العاده زيبا، و در عين اينكه نام طغرل سلجوقي در يك طرف
آن ضرب شده بود، نام ابومنصور فرامرز در طرف ديگر آن ديده ميشد. و در
بالاي همين طرف، كلمة: «شمس» ضرب شده بود. به نظر اين جانب مقصود از شمس،
شمس الدوله ديلمي بوده است كه در همان زمان در همدان حكومت ميكرده، و اين
سكه نشانه آن است كه بين ابومنصور و فرامرز و شمس الدوله، حسن رابطه وجود
داشته و از طرف ديگر به نظر من اين سكهها طلا موقعي ضرب شده كه پس از جنگ
بين طغرل و شمس الدوله و ابو منصور فرامرز ميان آنها صلحي بوجود آمده؛ و
باقيماندگان ديالمه در اين صلح قبول كردهاند كه با ابقاي حكومت آنها، نام
طغرل سلجوقي را نيز بروي سكههاي خود ضرب كنند. در هر حال سكههاي علاء
الدوله ابوجعفر محمد كه سرسلسلة ديالمة كاكويه است در ايران پيدا شده و در
مجموعههاي داخلي و خارجي هم وجود دارد.
سكههاي شهرياران گمنام
به عقيده مرحوم كسروي در كتاب«تاريخ شهرياران گمنام» خود حكام
ايراني كه بر قسمتي از ايران مخصوصاً ديلمان و كوهستانهاي اطراف آن و بعضي
از نقاط آذربايجان و قفقاز در قرنهاي سوم و چهارم و حكومت كردهاند، از ديد
بعضي از مورخان و سكهشناسان دور ماندهاند،
[26]
و بويژه از جهت سكهشناسي از
آنها يادي نشده است. در صورتي كه اين دسته مدتها در نقاط نامبرده حكومت
كرده و سكههايي به نام خود ضرب كردهاند. كسروي اينان را«شهرياران گمنام»
ناميده است. شخصاً سكههاي نقره و طلا از: كنگريان، به نام: وهسودان بن
محمد و اسماعيل بن هسودان پسر او ديدهام، و حتي در بعضي از سكهها نام
وهسودان و اسماعيل، پدر و پسر هر دو ضرب شده است. از سالاريان نيز سكههايي
از: «جستان» پسرسالار و مرزبان و ابراهيم پسر ديگر او ديدهام و معمولاً در
روي سكهها نام هر دو برادر ضرب شده است. سكههايي نيز از: «مانازر» پسر
جستان ديدهام كه بصورت بسيار زيبا و خوبي از جنس طلا و نقره، هر دو، ضرب
شده است. بعد از اينها سكههاي دو درهمي نقره از رواديان به نام:«وهسودان
بن محمد بن حسين» در ايران پيدا شده است، كه در غالب اينها، نام پدر و پسر
محمد بن حسين(ابو الهيجا) كه از حكام و سلاطين معروف رواديان بوده و پسر او
وهسودان بن محمد ديده ميشود.
اين سكهها در اطراف زنجان پيدا شده و در چند سال قبل به گذر
تهران آمده. مخصوصاً در روي اين سكهها، لقب محمد بن حسين «الامير اجل» ضرب
شده است. مرحوم كسروي نيز در كتاب «شهرياران گمنام» قصيدهاي از قطران شاعر
معروف آن زمان ذكر كرده كه ظاهراً قطران از طرف وهسودان مأمور بوده است كه
با ابودلف حاكم و پادشاه نخجوان طرح دوستي ريخته و به اتفاق عليه گرجيان و
روميان-كه به شهرها و مساكن مسلمانان حمله كرده بودند-جنگ كنند و آنها را
از خاك مسلمانان بيرون برانند.
اين قصيده با دو بيت زير شروع ميشود:
امير اجل از پي آنكه روزي شد از فرخ طلعت تو
منور
تو دلبند اويي و پيوند اويي از او بيش بودي و
زر وي برادر...
و خود اين قصيده نشان آن است كه وهسودان به نام اميرالجل خوانده
ميشد، و در روي سكهها نام او بدين گونه ضرب شده است.
سكههاي دورة غزنوي
در نيمة قرن چهارم امراي ساماني بعضي از غلامان خود را، كه
شايستگي و لياقت آنها مسلم شده بود، حكومت بعضي از ولايات متفرقه خويش
برگزيدند. از جملة آنان: «البتكين» سرسلسلة خاندان غزنوي ميباشد كه
عبدالملك ساماني او را فرماندة لشكر مقيم خراسان كرد. البتكين و اولادهاي
او افرادي شايسته و لايقي از آب درآمدند، بطوري از دورة سبكتكين و اولاد او
اسماعيل و بويژه محمود غزنوي حوزة اقتدار و قدرت خود را توسعه دادند، و
سلسلة سلاطين غزنوي را بوجود آوردند. و بدين گونه اولاد او تا «مودود شهاب
الدوله» در ايران سلطنت كرده و پس از روي كار آمدن سلاجقه ساير افراد اين
خاندان، سالها در قسمتي از هندوستان حكومت و سلطنت داشتند.
آنچه در سكههاي اين دوره ديدهام بيشتر مربوط به سلطان
محمود(يمين الدوله) و پسرانش سلطان محمد و سلطان مسعود، شهاب الدوله،
عبدالرشيد عز الدوله، فرخزاد جمال الدوله بوده است. اما قبل از محمود،
سبكتكين و اسماعيل هم به ضرب سكه مبادرت كردند. اين سكهها به مقدار فراوان
نقره و تعداد بسيار قابل توجهي هم طلا ميباشد كه نشانة سلطنت محمود با
پيشرفتهاي فراوان در ايالات مختلف ايران و كشورهاي مجاور-به ويژه
هندوستان-بوده كه حاكي از ثروت فراوان طلا و نقره بدست آمده در آن زمان است.
در نتيجه سكههاي طلا به مقدار زياد ضرب شده است. من خود سكة
نقره اي از دورة سامانيان داشته ام كه علاوه بر نام پادشاه ساماني نام
البتكين سرسلسلة خاندان غزنوي نيز بر آن ضرب شده و اين سكة استثنايي و
كمياب فعلاً در مجموعة بانك سپه ميباشد. [27]
شكل سكههاي غزنوي مانند ساير سكههاي اسلامي به صورت در هم نقره
و دينار طلا بوده است، كه در يك طرف آن عبارت: «لااله الاالله محمد الرسول
الله» و نام خليفه زمان ضرب شده، و در طرف ديگر آن، عناوين مختلف سلاطين
غزنوي و القايي كه به آنها داده شده است به خط كوفي ديده ميشود. در بعضي
از اين سكهها، اين عناوين مفصلتر و در بعضي كوتاهتر است يعني فقط به
القايي چون عين الدوله، محمود، محمد يا مسعود اكتفا كردهاند. همچنين درروي
بعضي از آنها خط كوفي بعضي از اشكال هندسي ديده ميشود. اين قبيل سكهها
بسيار كمياب و تعداد خيلي كمي از آنها را ديدهام. بتازگي تعداد زيادي
سكههاي دو و سه درهمي نقره سلطان محمود غزنوي و بعضي از سلاطين آخر ساماني
از كشور افغانستان به خراسان آمد و از خراسان نيز به تهران رسيد و بفروش
رفت كه معلوم ميدارد اين سكهها در شرق ايران و افغانستان ضرب شده . در
دور يك طرف بعضي از اين قبيل سكههاي ساماني به نام«بلكاتگين» سومين شخص
خاندان غزنوي ضرب شده است. در طرف ديگر اين سكهها و خارج از دايرة خطوط
اسامي بعضي از حكام زمان نيز ضرب شده، كه اين امر ثابت ميكند بعضي از حكام
دورة غزنوي و ساماني به ضرب اين قبيل سكهها كوشيدهاند،و در ضمن نام خود
را نيز برروي اين سكهها ضرب كردهاند. قبلاً از اين نوع سكه كمتر در ايران
يافت ميشد.
در تمام اين دوره سكههاي مفرغي نيز وجود داشته است. در چند سال
قبل نيز تعداد نسبتاً زيادي سكههاي ربع درهمي نقره سلطان غزنوي از ناحيه
خراسان به تهران آمد و بفروش رسيد. از اين نوع سكه هم در كتب مربوط به سكه
كمتر ياد شده است. در هر حال خود من تعداد نسبتاً زيادي از آنها را خريداري
كردم كه فعلاً در مجموعة بانك سپه موجود است. |
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)