دانش‌پژوه، محمدتقي. "دبيري ونويسندگي". دوره9-10،  ش105 (تير50): ص 56-60.

خلاصه: معرفس سه‌نامه ديگر (ازرديف 30-32) بامضاميني كه قبلأ ذكر شده ـ سوم ـ معرفي وقف‌نامه‌ها: دوازده وقف‌نامه (ازرديف 1تا12) ـ چهارم ـ معرفي نوزده نامه و منشات شاعران (ازرديف1تا19).

دبيري و نويسندگي 

(4)

محمدتقي دانش پژوه

30- عارفي خطاب به برادرش شمس الدين به نظم و نثر عرفاني در چهارده موقف: ناسوت و ملكوت و جبروت و لاهوت «مكتوبات بندگي» دارد.

ê رهاتسك ص 62 ش 11.

31- شاه يوسف عثماني رقعه‌ها و منشآت اخلاقي و فلسفي و عرفاني دارد بنام «نسخه در بيان تصوف».

ê ملك 18 – 15/4779 و 6/5465.

سوم- وقف‌نامه‌هاي مسجدها و مزارها وآستانه‌ها كه بسياري از آنها جداگانه و در مجلات يا كتابها چاپ شده است،براي شناختن آنها ميتوان به فهرستها نگاه نمود. بخشي از اسناد وقف آستانة عبدالعظيم شهر ري چاپ شده و مجموعة اسناد آستانة تاج الدين حسن ولي را نگارنده نشر كرده ام و در ديباچة آن سياهه اي از اسناد مزارها بدست داده ام. فهرست براي تك تك وقف نامه‌ها كاري است دشوار و نمي‌توان هم بهمة آنها دست رسي پيدا كرد. اينك از چند سند وقف و مجموعة اسناد وقف ياد شود:

1- وقف نامة ربع رشيدي مورخ 11/709،محمود عرفان در يادنامة دين شاه ايراني (چاپ بمبئي در 1948 ص 18 – 31) از نسخه اي از آن كه در تبريز است وصف كرده و بندهايي از آن آورده است،از وقف نامة املاك خواجه رشيد فضل الله همداني طوماري دراز در كتابخانة آقاي حاج حسين آقاي نخجواني ديده ام كه آغاز و انجام آن افتاده بود (نشريه 4- 343).

ê نسخة اصل آن اكنون دردست انجمن آثار ملي است و ناقص است و چاپ عكسي ميشود (بررسي‌هاي تاريخي 5-1ص 249).

ê ملك 1233 تز سدة 13 و 14 و كامل (نسخة تربيت) (فيلم 3635 دانشگاه).

2ـ صريح الملك،مجموعه ايست از اسناد و قباله‌هاي مزارها و آستانه‌ها و موقوفات كه نمونه‌هايي از آن مربوط به آستانة شيخ صفي اردبيلي دردست هست و زين العابدين عبدي قوامي شيرازي و محمد طاهر سپاهاني آنها را گرد آورده اند (فهرست فيلمهاي دانشگاه ص 136 – نشريه3: 209 – معارف اسلامي6 – 109) در ترسل ش 3850 ملك از ديباچة صريح الملك ياد شده است (ص 147 فهرست فارسي).

3- محيي الدين ابوالمفاخر شيخ يحيي بن برهان الدين ابوالمظفر احمد بن شيخ العالم سيف الدين ابوالمعاني سعيد بن مطهر بن سعيد باخرزي در گذشتة 736 و مؤلف اوراد الاحباب و فصوص الاداب وقف نامه اي دارد براي روضة فتح آباد يا مزار سيف باخرزي مورخ 726 و 734 (چاپ 1965 تاشكند).

4- سيد ركن الدين ابوالمكارم محمد بن قوام الدين محمد بن نظام يزدي وزير در گذشتة 732 در يزد و پسرش امير شمس الدين ابوعبدالله محمد در گذشتة 733 در تبريز وقف نامه اي بنام جامع الخيرات دارند مورخ 723 – 748 كه دو نسخه آن از شهر يزد بدست آمده و عكس هر دو آن در دانشگاه هست و به چاپ رسيده است (فهرست فيلمها ص 313).

5- فرمان سلطان احمد جلاير (كشتة 808) دربارة زاويه شيخ صفي براي شيخ صدرالدين موسي در ذ ق 773. (بررسي‌هاي تاريخي ش 5 س 3 – يك صدوپنجاه سند تاريخي ص9 – يادگار ش 4 س 1) پاريس AP 1630 مورخ ذ ق 773 (بلوشه 4: 275 ش 2334).

6- صكوك و سجلات تيموري،در آغاز آن آمده كه شاه عباس در 1011 در اندخود شبرغان آن را يافته و مورخ 806 است.

ê آستان قدس 96:3 ش 69 وقف 1145.

ê دانشگاه 1/1477 مورخ 1038.

ê ملك 1/678 مورخ 1295.

7- وقف نامه مدرسه روضة احمديه از يوسف بن جهانشاه بن قرا يوسف قره قوينلو مورخ 879 (فارسنامة ناصري ص 82).

ê مجلس (199:15).

8- وقفية امير علي شير نوايي مورخ 896 براي مدرسة اخلاصية هرات،در فهرست كتابخانة ملك (عربي و تركي ص 625 ش 1487) از نسخه‌هاي تركي و ترجمه‌هاي فارسي آن سخن بميان آمده است،در تاشكند هم نسخه‌ اي از تركي آن هست (145:1).

9- وقف نامه شيباني خان محمد (906-916) براي مدرسة سر چارسوي كوي خداي داد سمرقند (چاپ 1966 تاشكند).

10- كتابچة موقوفات آستان قدس كه نسختي از آن در دانشگاه از تاريخ 931 تا 1285 (ش 2987) و نسختي در مجلس (ش 777) مورخ 1285 و نسختي در كتابخانة ملك (ش 1137) هست و خلاصه اي از آنها هم در 1302 در مطلع الشمس و جداگانه در 1317 چاپ سنگي شده است (آثار الرضويه من منتخبات الصديقيه) اصل خود سندها هم در آستان رضوي و عكس آنها در كتابخانة آستانه نگاه داري ميشود. 

11- محمد شفيع اعتماد التوليه آستان قدس رضوي به دستور آصف الدوله فرمان فرماي خراسان و سيستان و نايب التوليه آستان رضوي در صفر 1303 سياهه و فهرستي از موقوفات مدارس و مساجد و تكايا و ديگر وجوهات بر و خيرات و مقابر محترم بجز خود آستان قدس رضوي برداشته است.

ê ملك ش 6171،خط همان محمد شفيع با ارقام سياق.

12- ميرزا عبدالوهاب طراز يزدي در 1257 كتابچة موقوفات يزد نگاشته است و آن بچاپ رسيده است (فرهنگ ايران زمين ج 10- فهرست ادبيات 388:1 ).

ê دانشگاه 6597 (نفيسي 197).

چهارم- نامه‌ها و منشأت شاعران كه گرچه در بيشتر آنها معاني فداي لفظ ميشود ولي رويهم رفته از بسياري از آنها در روشن ساختن وضع اجتماعي و جغرافيايي ميتوان بهره برد و نكته‌هايي تاريخي از آنها بيرون كشيد.

1-خاقاني شاعر (û 595) مكاتيب دارد كه يكبار در ايران بچاپ رسيده و بارديگر هم بنياد فرهنگ نشر كرده است،نسخه‌هاي آن در تركيه و ايران و پاريس است.

2- حاج محمد بهرام پسر آخوند ملازاده ملا غياث الدين كه بنام ابوالمظفر سيد عبدالعزيز بهارخان شبستان نكات يحيي سيبك فتاحي يا خماري يا اسراري نيشابوري در گذشتة 852 و ساختة 843 را شرح كرده است.

ê ايوانف 149:1 ش 339 تا 341 و 115:2 ش 127 (كه بايد همين شرح باشد).

ê ديوان هند ش 2040 (همين شرح).

3- اعجاز هراتي در وصف شهر اصفهان و مردم آن سامان و جشن نوروز و بهار آنجا و دربارة مردم جوباره و در دشت و گرمابه‌ها و قهوه خانه‌ها و تفرج گاه‌ها و پيشه وران و هنرمندان آن انشائي شيوا دارد (شهر اشوب گلچين معاني ص 94).

ê دانشگاه ش 26/2591.

ê دانشگاه ش 2/3034.

4- مراجع محمد شفيع منشي سر كار اكبر شاه شاهزادة هندي و معاصر شاه سلطان حسين شهر آشوب دارد. اين شاه زاده (محمد اكبر) پسر اورنگ زيب بوده و در ايران در 1118 در گذشته است. در آن از آقا سجنجل عطار كوي نوقان وصف شده است. او گويا همان شفيعا يا محمد شفيع حسيني هروي اصفهاني خوشنويس مذهّب نقاش شاعر و معروف در شكسته نويسي كه گفته اند در 85 سالگي در 1081 در مشهد درگذشته و بهند هم رفته بوده است باشد و بايستي پس از آن تاريخ هم زنده بوده باشد. و همو گويا جنگ ش 4623 گلستان را براي شاه عباس دوم نوشته باشد (شهر آشوب گلچين معاني ص 95- نمونة خطوط خوش بياني 285- فهرست گلستان ص 577).

ê دانشگاه ش 72/2950 گ 340-380 مورخ 1147.

ê دانشگاه ش 4793 آغاز و انجام افتاده كه در فهرست بنام منشآت آمده است.

ê سپهسالار ش 143 (155:5).

ê موزة بريتانيا Add 2279  (ريو 850 ش 1 گلشن خسروي).

5- فوق الدين احمد فوقي يزدي دانشمند اديب شاعر هزّال مانند سوزني و زاكاني كه گويا در بندر سورت هند درگذشته و از سده 11 است،منشآت دارد (ذريعه 851:9- فرهنگ سخنوران 457- فهرست نامهاي مجلد 15 فهرست دانشگاه).

ê دانشگاه 1486 و 2/2619.

ê ملك 4999 و 4/5104.

6- ظهوري نورالدين محمد در گذشتة 1025 منشآت دارد بنام خوان خليل و گلزار ابراهيم ونورس (سه نثر) و پنج رقعه و مينا بازار.

ê ايوانف ش 213 و 786 (155:1 و 213).

ê بانكيپور 81:9 ش 870.

ê برلين (1056 پرچ).

ê بهار ش 269 (207:1).

ê مجلس 287 (164:2).

7- مقيما محمد مقيم بن محمد شريف حسني شاعر زمان شاه جهان با تلخيص مقيم و سرايندة يوسف و زليخا «مكاتبات مقيما» دارد كه نامه‌ها و اسناد رسمي است و رويهم سي و شش نامه و سند ميشود مورخ 1068 و 1051.

ê ايوانف 161:1 ش 370 مورخ 1070.

8- طغراي مشهدي در گذشتة 1078 منشآت دارد كه در كليات او و جداگانه ديده ميشود. 

ê ايوانف 3:1- 371 و 145:2 و 23:3 ش 789.

ê بادليان 1389- 1390.

ê بانكيپور 81:9 ش 871.

ê دانشگاه تهران 195:2.

ê دانشگاه بمبئي ص 277 فهرست.

9- ميرزا محمد طاهر نصرآبادي اصفهاني زادة در 1027 و زندة در 1083 خيال خواب دارد (ذريعه 643:9- فرهنگ سخنوران 353).

ê نسخه بياني (نشريه 48:2).

10- آقا مير محمود منصور عاشق پسر فزوني سمناني درگذشتة 1145 (سفينة محمود- فرهنگ سخنوران 370) منشآت دارد و از آنها است رقعه اي در پاسخ مير ركن الدين دربارة دستور سير در اصفهان (ش 8235 دانشگاه تهران و ش 18/4671 و 19/5403 ملك و جنگ دكتر حسين مفتاح) و تعريف طاوس خانه (دانشگاه 3098 ص 313) همانكه وحيد قزويني در عباس نامه (ص 249) وصفي از آن آورده و گفته كه شاه عباس دوم در 78- 1068 آن را بنياد گذارده است.

 از او سبحة هزاردانه كه در مجلس (31:7 و 39) هست (ذريعه 201:19).

نيز نامة به طالب خان و ميرزا صادق مستوفي الممالك (دانشگاه 51/2591).

11- نصيراي همداني خواجه نصيرالدين محمد يزدگري همداني هندي درگذشتة 1030 مؤلف لعل قطبي در عروض مورخ 1021 (ذريعه 1200:9- سپه 443:2 و 319:5 دانشگاه منشآت 5634- نشريه 108:2) منشآت و نامه‌هائي دارد كه از آنها است تعريف اصفهان او.

ê ايوانف 4:1- 183 ش 419- 420 و 18:4 ش 954.

ê دانشگاه فهرست نامهاي مجلد 15 فهرست و ش 8235.

ê مجلس فهرست نامهاي مجلد هشتم فهرست. ملك 4171 و 4671 و 4844 و 4864 و 5403. از اوست تعريف اصفهان كه ياد كرده ايم.

ê مجلس 2665 (423:8). او در بيت الشرف معاني هم نمونه انشاء و ترسل گذاشته است و آن در دو باب است و يك خاتمه: باب يكم در ديباچه است به نثر و نظم و معماها و نامه‌هاي ديواني مورخ 1014 و 1015 با نام شاه عباس،باب دوم رقعات خصوصي است،خاتمه عنواني ندارد.

ê ايوانف 125:2 ش 140.

12- ميرزا محمد رفيع قزويني واعظ درگذشتة 1089 منشآت و خجستة بياض و سفينه دارد مورخ 1039 همچنين رسائل و خطب و دستور نامه نگاري و ترسل (ذريعه 1252:9- فرهنگ سخنوران 640).

ê ادبيات تهران 499:1 و 63:3.

ê دانشگاه تهران 2/240 و 2/2978 و 2/4602.

13- ظهيراي تفرشي پسر علي خان تفرشي زندة در نيمة سدة 11 منشآت دارد.

ê برلين (1057 پرچ).

14- عبدالقادر بيدل دهلوي لاهوري (1054- 1130) منشآت دارد به شكرالله خان و دو پسرش عقيل خان و شاكرخان كه در كليات او چاپ شده است.

ê برلين (پرچ ص 147).

ê ديوان هند 2116 مقابله شده 2117 كه پاره ايست از آن.

ê كيمبريج (برون 284).

ê موزة بريتانيا (ريو 811). از اوست رقعات.

ê تاشكند 656:1. نيز از اوست چهار عنصر كه در بيست سال (1095- 1116) نگاشته و در كليات او در 1287 چاپ سنگي شده است.

ê ادبيات تهران (196:1).

ê افغانستان ص 120.

ê ايوانف 168:1 ش 9-387 و 132:2 ش 152.

ê بانكيپور 101:9 ش 874.

ê ديوان هند 2115 مورخ 22 رمضان 1116 (عنصر سوم) و 1 ذح 1116 (چهارمي) و 1 ذح 1163.

ê رهاتسك ص 221 ش 18.

15- ميرزا محمد جعفر طرب ناييني اصفهاني منشآت دارد (ذريعه 646:9).

ê ملي تبريزش 2738 نخجواني (نشريه 314:4).

16- ميرزا سيد محمد خان طوبي پسر ميرزا حسين خان حسرت ناييني (1238- 1284) منشآت دارد.

ê آستان قدس ش 1029 (859:7).

17- لسان الاطباء حسن بن ميرزا علي طبيب متخلص به حكيم و خفائي زندة در 1311 منشآت دارد.

ê دانشگاه ش 4085.

18- ميرزا محمد تقي فائق آشتياني منشآت دارد.

ê ادبيات تهران ش 78 د (497:1).

19- مجد الادباء ملا حيدر علي ثرياي همداني خوشنويس صحاف نامه‌هايي دارد (ذريعه 184:9).

ê دانشگاه 2/3849 بخط خود او مورخ 28 ع 1/1289.

20 يغماي جندقي (1196- 1276) منشآت دارد (ذريعه 1313:9).

ê دانشگاه ش 6514 (101 نفيسي).

21- ميرزا ابراهيم مشتري مشهدي ديباچه‌هايي دارد.

ê مجلس ش 2490 (186:8).

ميرزا عباس همايون بروجردي اصلح الشعراء دوازده آيين دارد.

ê ملي تبريز ش 889 نوشتة 1290 نشريه 294:4).