دانش‌پژوه، محمدتقي. "دبيري ونويسندگي". دوره9-10، ش106 (مرداد50): 27-32.

خلاصه:  پنجم ـ شرحي درباره ترسل ياهنر نامه‌نگاري وفن كتاب و معرفي سي‌اثر (ازرديف31تا76).

دبيري و نويسندگي   

(5)

محمدتقي پژوه

پنجم – ترسّل يا هنر نامه‌نگاري Epistolographie و فن كتابت كه در آن از آيين نويسندگي و روش و دستور آن و ايجاد كلامي كه معاني را برساند سخن بميان ميآيد خواه قانون‌ها و قاعده‌هاي آن گفته شود و خواه نمونه اي از هر گونه نامه و اجزاي آن را نشان دهند و بگفتة منطقيان تعريف مثالي بياورند نه تحديد و تعريف منطقي. طرز نخستين يوناني است و طرز دوم را روش ايراني بايد خواند كه در تعليم بيشتر هنرها همين روش را بكار ميبرند. يكي از شاخه‌هاي اين فن نگارش سجلات و قباله‌ها عهود و شروط است كه كتابهاي بسياري به عربي و فارسي در اين مورد دردست داريم. كهن ترين كتاب شيعي عربي المقنعه مفيد است كه در آن نمونه‌هايي از آنها گذارده شده است. رساله اي هم بفارسي از عبدالحي گويا استرآبادي در دست داريم (فهرست دانشكده حقوق 123) كه بسيار سودمند است.

1- نظام الملك طوسي را سياست نامه يا سيرالملوك است كه در آن علومي را كه دبيران بايستي بدانند ياد شده است. دستورالوزراء و قانون الوزاره هم گويا از همين نظام الملك باشد،در تحفة بهايي ابرقوهي و اخلاق شمسي حسن بن روزبهان اصفهاني از دستورالوزاره و قانون الملك او ياد شده است. مجلس (10- 1350).

2ـ معين الدين سديدالائمه محمد بن عبدالخالق ميهني در 585 دستور دبيري نگاشته است،عدنان صادق ارزي آن را بسال 1962 در آنكارا بچاپ رسانده است.

(فهرست فيلمها ص 84 و 417 – اسناد و نامه‌هاي تاريخي ص ده و 246).

ã فاتح 2/4074 مورخ ذ ق 585.

3- احمد بن عمر بن علي نظامي عروضي سمرقندي چهار مقاله دارد كه در آن از دبيري گفتگو داشته است و آن چند بار بچاپ رسيده و به عربي هم ترجمه شده است.

ã مجلس 283 (161:2).

4- مجموعة داراي كتابي در انشاء به ترتيب تهي و روضه الوثائق محمد بن عمر علي اوزجندي كه پس از مباحثة «مجموع» محمد بن اجيد بن محمد اوزجندي كاتب نوشته است،گويا از سدة 7.

ã مجلس 5 و 4/1914 (عكس ش 4016 دانشگاه).

5- حسام الدين حسن بن عبدالمؤمن مظفري خويي متخلص به حسام و مؤلف نصيب الفتيان و نسيب التبيان براي ابوالحرب يولق ارسلان بن حسام الدين الپ يورك بن امير چوپان  [27]    امير قسطموني و در گذشتة 704 نزهه الكتاب و تحفه الاحباب ساخته وآن را در محرم 684 در چهار قسم بپايان رسانيده است:

1- صد آيت قرآن در مقاصد متفاوت با ترجمة فارسي.

2- صد كلمه از احاديث مصطفي در اغراض متباين.

3- صد كلمه با ترجمة فارسي از نصايح خلفاء و موجزات الفاظ فصحاء.

4- صد بيت تازي مترجم به صد بيت پارسي از خود او در مطالب مختلف.

ã بادليان 1338 مورخ پايان ذ ح 999 (Laud 999/50) دانشكده ادبيات ش 21 ب (ش 160) ج 1 ص 450 دانشگاه ش 5/124 و 890 (292:2).

ã دانشكده ادبيات ش 21 ب (ش 160) ج 1 ص 450.

ã دانشگاه ش 5/124 و 890 (292:2).

ã سپه 1/2929 مورخ 1055 (711:5).

سنا 7/4724 (نشريه 2- 247).

فاتح 2/5406 مورخ 709.

ã قاهره فهرست طرازي 212:2 دو نسخه يكي مورخ 925.

ã ملك 1/1196 از سدة 9 و 122/6323 مورخ 1005 تا 1010.

ã مجلس (15-187 ش 114/5138) كه گويا همين كتاب باشد.

همو رسول الرسائل و نجوم الفضائل دارد در چهارم قسم:

1- مقدمات فن مراسلات در ده اصل.

2- مكاتبات اخوان ده نامه.

3- تقريرات ديواني به مناصب مختلف.

4- تقريرات شرعي و يك دو منحصر و آزادنامه و عهدنامه.

چاپ عدنان صادق ارزي در 1963 در آنكارا.

ãسليم آغا قسم نوربانو ش 122.

همو غنيه الكاتب و منيه الطالب دارد مورخ 1 رجب 690 (خ ص).

نيمي از آن چاپ عدنان صادق ارزي در دو قسم هر يك در مقدمه و خاتمه در 1963 در آنكارا در دو قسم:

1- مقدمات كتابت.

2- مكاتبات اخوان.

ãفاتح 4/5406 مورخ 709.

همو بنام حسين بن امير محمود بن مظفر الدين يولق ارسلان بن الپ يورك بن اميرچوپان در 684 قواعد الرسائل و فرائد الفضائل ساخته است در چهار قسم:

مقدمات فن و رسائل و ترتيب مخاطبات،

امثال وابيات و رقاع و فصول،

مفاوضات اخوان به معاني مختلف،

فتح نامه و تقريرات ديواني و شرعي.

ãفاتح 5406 (فيلمها ص 405 و 438).

ã ملك 3/1196 از سدة 9.

همو ملتمسات دارد داراي صدواند قطعه و رباعي در ملتمسات با آوردن نام آنچه در درخواست شده است.

ãجنگ لالااسماعيل ش 478 (فهرست فيلمها 502)

ã ملك 2/1196 از سدة 9.    [28]

6- فلك علاء عبدالله بن علي تبريزي در سال 706 رسالة فلكيه يا سعادت نامة خود را در يك مقدمه و دو قسم در انشاء و ترسّل و استيفاء بنام سعدالدين محمد بن تاج الدين علي ساوجي و شرف الدين امير حاجي شيرازي ساخته است.

(فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 177 – نشريه 4: 51 و 33:5 – فهرست فيلمها ص 118 دو نسخه كامل – ديباچه آلماني رسالة فلكيه).

ã مجلس 2/2464 (نشريه 185:5).

ãملك ش 9/3697،قسم دوم در استيفاء در سه تعليم.

همو در سال 707 (1307ﻫ) قانون السعاده را ساخته است در دو طرف،دومي در صناعت استيفاء در دو قسم:

1- در بيان قواعدي كه الفاظ آن را حفظ بايد كردن در سه تعليم.

2- در مقدمات در 11 فصل.

3- در دفاتر در 6 فصل.

(ديباچة سعادت نامه – ديباچة آلماني رسالة فلكيه).

توبينگن Or oct 2556 (مجلة ادبيات تهران س 7 ش 3 ص 81 – فهرست هينتس ص 150 ش 183،نسخه طرف دوم است در صناعت استيفاء).

7- محمد بن علي ناموس خواري1 كه در دربار اولجايتو خربنده محمد در 708-716 بنام جلال الدين ابويزيد زنگي بن طاهر فريومدي تحفة جلاليه خود را در دو قسم ساخته است:

1- مباحث علمي در 4 باب يا فصل.

2- رسايل علمي در 3 باب يا فصل.

(مجلة ادبيات س 7 ش 3 ص 67 – فهرست فيلمها ص 69 و 578).

ã ادبيات ش 2/194 بنام مجموعة جلاليه مورخ 656 (؟) (51:2).

ã برلين ش 1069 فهرست پرچ.

پاريس P 218  بنام جلاليه در علم مكاتبه (بلوشه 264:1 ش 1052).

توبينگن Or oct 3512/1 مورخ 731.

آغاز در فهرست پرچ: محمد بي حد و سپاس بي قياس و ثناي بي انتهاء و آفرين فراوان من حضرت پاك با آفرين جهان آفرين را كه

همو حدائق الوثائق خود را در دو قسم ساخته است:

1- كيفيت تركيب قبالات در ده ركن.

2- معرفت حالات و صورت دقايق در سه صنف.

(فهرست فيلمها ص 578).

توبينگن Or 3512/3 مورخ 737.

از اوات روضۃ المتكلمين و جنۃ المرسلين كه در دو قسم است: مخاطبات،كلمات و الفاظ كه در هر باب نويسنده،منايشر.

ã برلين ش 2/1054 فهرست پرچ.

8- محمد يا محمود بن حاجي بن محمود بخاري سعيدي،مفتاح الانشاء خود را در دو قسم هر دو در چهار مرتبه هر قسمتي در سيزده بيت در 714 يا 717 يا 727 يا در 760 ساخته گويا بنام سلطان محمد دوم (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2119).

ã ادبيات ش 1/194 (51:2).    [29]

توبينگن Or oct 3512/2 مقابله شده در 2 ج 2/751 (فهرست فيلمها 578 – مجلة ادبيات س 7 ش 3 ص 67).

ãعارف حكمت ش 43 مورخ 748 (نشريه 573:5).

در جيب السير (3-305 و 530) از محمود حاجي عمر منشي زندة در سالي كه شاه شجاع اميرشاه پسر معين اشرف را كه پس از خواجه جلال الدين بن توران شاه وزير شده بود كشته است و از مولانا شيخ محمد خواجه حاجي بندگير تبريزي خوشنويس كه نامه اي سه گز در هفتاد گز بآب زر براي امير تيمور پيش از 807 و پس از 796 نوشته و خطاب در آن به سلطان ياد شده است و ايندو بايد جز مؤلف ما باشند.

9- رساله صاحبيه كه در زمان شمس الدين محمد صاحب ديوان جويني (كشتة در 683) وزير ابقاخان آغاز شده و يا اينكه بنام وزير ديگري است كه به نام صاحب خوانده ميشده است. در پنج قسم است در انشاء و ترسل و دفترداري و حساب و رقوم و تأليف 8 ع 1/731 و تاريخ 756 هم در آن هست (ديباچة اسناد و نامه‌هاي تاريخي مؤيد ثابتي ص 16).

ã ملك 6/3697.

10- وصاف الحضره – قلميه دارد.

ã ادبيات تهران 488:1.

11- عزالدين عبدالعزيز كاشي نيز قلميه دارد كه در فهرست ادبيات تهران (479:1) و فهرست فيلمها (ص 44 و 484) ازآن گفتگو داشته ام.

12- شمس الدين محمد آملي نفايس الفنون و عرايس العيون دارد و قسم 1 مقاله 1 فن 14 آن علم انشاء است در يك مقدمه و چهار فصل و يك خاتمه و قسم 1 مقاله 1 فن 15 آن علم استيفاء در ده فصل.

13- شرف الدين فضل الله قزويني بنام اتابك نصره الدوله (695- 733) الترسل النصريه در نامه نگاري ساخته است.

موزه بريتانيا Or 3322 به نسخ كهن (ذيل ريو ص 168 ش 2/257).

14- غياث الملك اسماعيل بن نظام الملك ابرقوهي بنام خواجه بهاءالدين ابوالفتح محمود نظام الملك تحفة بهائي را در كرمان بسال 746 در بيست باب ساخته است (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2088).

ã آستان قدس 851:7.

 ãادبيات 238 حكمت (8:2).

 ãبياني (نشريه 43:2).

 ãنسخه سلطان القرائي كه اينك در مجلس است.

 ãعارف حكمت در مدينه (نشريه 566:5).

ã ملك مجموعة 3831.

ãنخجواني (ديباچة اسناد و نامه‌هاي تاريخي مؤيد ثابتي).

15- ظهيرالدين محمد بن محمود بن حمزه فاريابي در گذشتة 798 دستور انشاء بنام وزير شمس الدين حسين سعيد در 761 ساخته است.

ã قاهره 139:1.

16- شمس منشي محمد بن هندوشاه بن سنجر صاحبي گيراني نخجواني كه در 761-767   [30]    دستورالكاتب في تعيين المراتب نگاشته است در زمان ابوسعيد و وزير غياث الدين امير محمد رشيدي و بنام شيخ اويس بهادرخان ايلكاني (757-776) در مقدمه و دو قسم و خاتمه و در آن از منشات رشيد و طواط و بهاءالدين بغدادي و نورالدين منشي و رساله حكيم الدين ناموس خواري ياد شده است (فهرست فيلمها ص 85 – فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2110).

ã افغانستان ص 123.

پاريس S.P. 463 مورخ 1054 و SP 1378 مورخ 1055 (بلوشه 265:2).

ã سپه 2-21 و 4-428 از سدة 8 و 9.

ã ليدن ش 290.

 موزه بريتانيا Or 3344 مورخ 816 (ذيل ريو ش 869 ص 122).

ã وين ش 244.

همو الارشاد في الانشاء نگاشته در پنج باب و پس از دستورالكاتب في تعيين المراتب.

ã اسعد افندي 194 مورخ 771 (فهرست فيلمهاي دانشگاه ص 9).

17- معين الدين علي بن جلال الدين محمد عباسه اي شهرستاني يزدي در گذشتة رساله اي در بيان قوانين و قواعد و آداب ترسّل و انشاء دارد كه در چهار باب است:

مقدماتي نامه‌هاي ارباب مناصب،نامه‌هاي شوق و آرزومندي و پاسخ آنها،مكتوبات از هر جنس و رقعه‌هاي پراكنده و فائده‌هاي گوناگون.

او نويسنده نسخة مصباح الهرايه و مفتاح الكفايه مجلس است در ع 1/776.

(فهرست فيلمها ص 446 – نشريه 6-495 – فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2091).

ã سنا ش 4/236 (فيلم ش 3398 دانشگاه).

18- در مجموعه مدون مانند مونس الاهرار كه بنام شاه شجاع در شصت و چهار باب ساخته شده است در فائدة سوم آن باب مراسلات و مكاتبات است در دو قسم: نخستين خطاب در هجده فصل در آنچه كه منشي از آن ناگزير است،دومين آن در جواب است.

ã گلستان ش 2715 (741) نستعليق 16 ذ ق 849 (ص 588 فهرست).

19- احمد بن علي بن احمد بنام مجدالدين افتخار الطالبيه و اختيار الهاشميه فخر الاسلام هاشمي كنزاللطايف يا كنزالبلاغه در انشاء در «پنج رساله و پنج قصيده و پنج قطعه » در 10 ع 2/898 ساخته است.

ã پارس S. P. 326 نستعليق تركي سده 11 در 58 گ (بلوشه 370:2 ش 1057).

ã ملك 4/1196 از سدة نهم در 49 رساله.

20- نصرالله (ناصر) بن علاء بناء نسفي لطائف الانشاء نگاشته است در يك مقدمه در چهار فصل و دو مقصد: نخستين در دو قسم هر يك چند مقاله،دومي در دو قسم هر يك چند باي (ذريعه 312:18).

ã مجلس ش 4719 (101:13) از سدة 8 و 9.

21- محمد بن علي سيمي نيشابوري اديب تند براي خوشنويس تندنويس مترسل سخنور شاعر معمار از مكتب دار در مشهد رضوي و استاد عبدالحي خوشنويس كه گويا پس از 838 در گذشته باشد و معاصر علاءالدوله بايسنقر بوده است،او را است جوهريه يا جوهر مسمي در انشاء در سه يا چهار باب با عنوانهاي فائده و او آن را در سي روز از سال 838 در چهار باب ساخته است1.

نسخه‌اي از ديوان لطف الله نيشابوري در گذشته 786 بخط سيمي نيشابوري شاعر معاصر    [31]    او در كتابخانة ملي هست (ذريعه 945:9 و 489).

ã مجلس 8/3364 از سدة 11 (1198:10).

ã ملك 8/526 (فهرست مجموعه‌ها ص 60 ) بنام جوهريه سيمي و 3831 بنام جوهر مسمي از مسمي نيشابوري.

22- معين الدين محمد نامي زمجي اسفزاري در گذشتة 915 ترسل خود را در يك مقدمه و چهار منشاء و يك خاتمه گويا در 7-876 نگاشته است ( فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2091).

ã آستان قدس ش 216 (7-249).

ã بانكيپور 11/34/1098 بنام رساله قوانين.

ã ديوان هند ش 2041.

سنا ش 318 (ش 272 بياني – نشريه 44:2 و 532:6).

ãشيراني در لاهور از سدة 10 و 11.

23- ابوبكر يا ابوالكريم فرزند علي اسكندري يا اشكدزي گويا پدر شرف الدين علي يزدي تحفة ناصري يا تحفة نصرتي دارد بنام شاه زاده يحيي (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2089 – نشريه 45:2 و 531:4 – راهنماي كتاب 3:4 ص 239).

ãدانشگاه 2/2576 از سدة 12.

سنا ش 316 از منشات ش 267 بياني.

24- خواجه جهان عمادالدين محمود جان گاوان فرزند محمد گيلاني در گذشتة 886 وزير سلطان شاه بهمن دكن (867 – 887) رياض الانشاء در دستور دبيري و نويسندگي ساخته و نامه‌هايي هم در آن هست و بيش از مناظر الانشاء تأليف شده است.

ã استوارت ش 13 ص 89.

ايوانف ش 343-345 و 128 (150:1).

بادليان 1349.

بمبئي ص 29 ش 18.

تاجيكستان 247:1.

پاريس 689 و 690 بلوشه.

تبريز (نشريه 303:4).

دانشگاه ش 132 (97:2).

درن C 416

ديوان هند 2044 مورخ 1120 و 2045.

عارف حكمت (نشريه 500:5).

قاهره (284:1 سه نسخه).

كرافت 26.

ã گرجستان 38/4 PK (ص 60 فهرست).

مجلس 212:6 و 90:10.

ملك 1/3812 و 3849.

موزة بريتانيا (ريو 983:3).

وين (فلوگل 161:1-164).

همو مناظره الانشاء خود را در يك مقدمه و دو مقاله و يك خاتمه در 886 در 78 يا 87 سالگي ساخته است (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2119).

ã آصفيه 471:2.

ãادبيات تهران (34:1).   [32]

ãاستوارت ص 90 ش 19.

ã ايوانف 342 (149:1).

ãبادليان 1348.

ã بياني (نشريه 45:2).

ã پاريس SP 460 (بلوشه 269:2 ش 1056).

ã تبريز ش 3066  مورخ 998 (نشريه 313:4).

ã دانشگاه ش 1375 مورخ 980 و ش 3102.

ã ديوان هند 2042 و 2043.

ã سپه 99:2 و 528 و 652:5.

ãطويقپوسراي ص 123 ش 324 و 325.

ã فلوگل 237:1-240.

ã قاهره 182:2 و 183.

ã ملك 3786 مورخ 1345 و 3787 مورخ 1344 و 3834 مورخ 1209.

ã مهدوي (نشريه 131:2).

ã موزه بريتانيا Or 5411 (اونس 76).

ã نجف كتابخانه بروجردي (نشريه 430:5).

25- صفي موقاني در ترسل و دستورنامه نگاري مجمع الرسائل و منبع الفضائل نگاشته است.

ã قاهره (فهرست طرازي 114:2 ش 2027).

ã دانشگاه 5510 (ش 9 نفيسي مورخ 900).

26- كمال (نظام) الدين عبدالواسع نظامي هروي منشي هرات منشا الانشاء دارد كه در راهنماي كتاب (س 11 ش 10-12 ص 656) و نشريه (533:6) و هنر و مردم (47:49) و مجلة وحيد (998:71) و فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي (ص 2121) شناسانده شده است. در فهرست قاهره (ش 2354 ج2 ص 194) از منشآت فارسي نظام الدين عبدالواسع نظامي كه ملك احمد كشافي در روزگار سلطان حسين باي قرا گردآورده است (نسخة ش 129 ادب فارسي به خط همان كشافي در 910 ) وصف شده و آن گويا همين منشا الانشاء نباشد.

او ترسل دارد كه نسخه‌هاي آن در دانشگاه (ش 228 مورخ و ش 862،فهرست 19:2 و 280) و سنا (ش 6/4724) و ملك (ش 98/6323) هست (نشريه 247:2 – فهرست فيلمها ص 254 و 585).

او جز عبدالواسع منشي لاهيجي است كه نسخه‌اي از عرض نامة دواني را به دستور ميرزا غياث بيكا در 1033 نوشته است (فهرست ادبيات 449:1 و 451 – بياض دكتر حسين مفتاح).

27- دستور نامه نگاري در دو باب نيز خطوط قبالات.

ã دانشگاه 2 و 4/3908 از سدة 10.

28- المحاس و المنشات كه نسخه آن در فهرست فيلمها (ص 187) و نشريه (572:4) وصف شده است.

29- كاكي فرزند محمود كاكي صكوك و قبالات دارد در چند فصل به عربي و فارسي (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2112 – نشريه 387:6).

ã قم شهاب الدين مرعشي،با منشاتي گويا از ميبدي .

30- عبدالرزاق سمرقندي دستورالانشاء دارد.

ã دانشگاه 44/2464.   [33]

“پاورقي‌ها“

1- تذكره دولت شاه 464 – فرهنگ سخنوران 284 – ذريعه 488:9 – خوشنويسان بياني ص 749 – يادداشتهاي اقبال در مجلة ادبيات ش 37 ص 28 – (فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي 2097).