هنرفر، لطف‌الله. "تاريخ بناي پل اللهوردي خان". دوره 10، ش109 (آبان 50): ص4-9، تصوير.

خلاصه:بررسي تاريخ اصفهان در قرن يازدهم، معمارپل، نخستين جهانگردي كه اين پل را توصيف كرده.

تاريخ بناي پل اللّهوردي خان

لطف اللّه هنرور دكتر در تاريخ    استاد دانشگاه اصفهان 

نگارنده در يكي از مقالات خود در مجله هنر و مردم در شماره هشتادويكم تحت عنوان «دوپل تاريخي مشهور دوره صفويه» انديشه ايجاد بناي پل اللهوردي خان را سال 1008 هجري و اقدام به ساختمان آنرا در سال 1011 قمري بدست داده است. در اين مقاله ابتدا مأخذ اين مطلب را از كتاب تاريخ اصفهان و ري تأليف جابري انصاري ذكر مينمايد و سپس به تكميل آن كه ضمن مطالعات بعدي براي نگارنده حاصل آمده ميپردازد.

جابري انصاري در كتاب تاريخ اصفهان و ري در وقايع سال 1008 هجري نوشته است كه شاه عباس در اين سالن به بازديد عمارات و باغاتي كه در 1006 دستور احداث آنها را داده بود پرداخت و مي نويسد كه در اين سال نقشه ساختمان پل سي و سه چشمه بر زاينده رود كشيده شده سپس در وقايع سال 1011 هجري اضافه مي كند كه شاه عباس در اين سال از بلخ به اصفهان بازگشت و اللّه وردي خان را مأمور نمود كه پل زاينده رود را با عمارت ديواني بسازد ¹ .

اسكندر بيك تركمان منشي حضور شاه عباس و مؤلف تاريخ عالم آراي عباسي طرح ساختمان پل مزبور را ضمن بيان وقايع سال يازدهم جلوس شاه عباس اول ذكر ميكند و چنين مي نويسد:

و در انتهاي خيابان باغي بزرگ و وسيع پست و بلند، نه طبقه جهت خاص پادشاهي طرح انداخته به باغ عباس آباد موسوم گردانيدند و پل عالي مشتمل بر چهل چشمه به طرز خاص ميان گشاده كه در هنگام طغيان آب در كل يك چشمه بنظر در ميآيد قرار دادند كه بر زاينده رود بسته شده هر دو خيابان بيكديگر اتصال يابد.

اسكندر بيك تركمان در ذكر آثار اخير و انشاء و احداث عمارات نيز در جاي ديگر به اين موضوع بشرح زير اشاره مي كند:

و خيابان سوم موسوم به چهار باغ تخميناً يك فرسخ و باغات و بساتين كه در دو طرف خيابان احداث شده و عمارات عالي كه در هر باغ ترتيب يافته بيرون از حيز شمار است و در وسط خيابان مذكور پل عالي مشتمل بر چهل چشمه بر زاينده رود بسته است كه سياحان عرصه گيتي مثل و مانند آن در هيچ ولايتي نديده اند ² . اصطلاح (چهل چشمه) كه در نوشته اسكندربيك تركمان بكار رفته نه از آنجهت است كه پل مذكور چهل چشمه داشته و اكنون سي و سه چشمه آن باقي مانده است بلكه از آنجهت است كه عدد چهل در ايران كثرت و تعداد را ميرساند مانند چهل چراغ و چهل تنان و چهل دختر و چهل طوطي و چهلستون و مانند اينها كه اين اصطلاح آخري بخصوص در آثار تاريخي زياد بكار رفته است.

نگارنده ضمن مطالعه كتاب (مواد التواريخ) تأليف حاج حسين نخجواني به ماده تاريخي برخورد كه ميرزا علي نقي كمره اي از شعاري دوران شاه عباس اول درباره بناي تاريخ پل اللهوردي خان ساخته است وسال اتمام آنرا جمله (پل اتمام يافت) يافته است. چون در اين ماده تاريخ از كسان ديگري هم نام برده شده آن قطعه را نقل مينمايد و توضيحي نيز بر آن ميافزايد:

 منظرة پل اللهوردي خان يا پل چهار باغ «ازآلبوم مصور شاردن»

شخصيت هائي كه در اين قطعه شعر از آنها نام برده شده بشرح زير است:

1 – عباس شاه يعني شاه عباس كبير كه از 996 تا 1038 سلطنت كرد و اصفهان را به پايتختي خود انتخاب نمود و به انشاء عمارات و خيابانها و باغهاي وسيع اقدام نمود و شاهكار معماريهاي عصر او ميدان نقش جهان يا ميدان شاه اصفهان است.

2 – اللّهوردي خان سپهسالار ارتش شاه عباس شاه عباس كه بي نهايت مورد احترام و اعزاز و اكرام شاه بود و كمتر كسي در بين امرا و ندماي شاهي قدر و منزلت او را داشت⁴ .

3 – بيگ ويردي كه كمك و دستيار اللهوردي خان در بناي پل سي و سه چشمه يا پل چهار باغ بوده است و در كتاب تاريخ عالم آراي عباسي بشرح زير معرفي شده است:

بيگ ويردي بيك گرجي ايشيك آقاسي از ملازمان اللهوردي خان فرمانده سپاه شاه عباس و بيگربيگي فارس و فرزند او امامقلي خان بوده است كه در بيشتر محاربات در درجه يك فرمانده ملازمت خدمت اين دو سردار بزرگ عهد صفوي را بعهده داشته است از آنجمله در لشگركشي سال 1024 هجري به گرجستان از طرف شاه عباس مأمور  [5]   تسخير اوس از ولايات اين ناحيه شده و با 500 اسير و دو هزار گاو و گوسفند به اردوي شاه مراجعه كرده است. 5

نام بيگ ويردي بيگ در جنگهاي سال 1025 ايران و عثماني بسمت (وكيل امامقلي خان فرزند اللهوردي خان) نيز بعنوان يك فرمانده شجاع و پر استقامت برده شده⁶ .

در سال 1031 كه پرتقاليها بر جزيره قشم استيلا يافته و در آنجا بساختن قلعه و استحكامات مشغول بودند امامقلي خان بيگربيگي فارس مأمور سركوبي آنها ميشود و او بيگ وردي بيگ ايشيك آقاسي را به فرماندهي فوجي و از افواج قشون مأمور تخريب قلعه پرتقاليها در قشم مينمايد⁷ .

4 – آقا حسين كه بسعي او پل ساخته شده و بنظر نگارنده اين شخص كسي جز استاد حسين بناء اصفهاني پدر استاد محمد رضا اصفهاني معمار مسجد شيخ لطف اللّه كه نام او در الواح داخل محراب مسجد مزبور آمده است نميتواند باشد. در داخل محراب مسجد شيخ لطف اللّه نام معمار عاليقدر مسجد سلطنتي استاد محمد رضا اصفهاني و نام پدر او استاد حسين (معمار پل اللهوردي خان) بشرح زير ذكر شده است:   [7]

«عمل فقير حقير محتاج برحمت خدا»

«محمد رضا بن استاد حسين بناء اصفهاني 1028»

5 – ميرزا علي نقي كمره اي كه اين ماده تاريخ را ساخته است از شعراي دوره شاه عباس اول ميباشد و شرح حال او در تذكره بزم سخن بشرح زير آمده است:

«شيخ علي نقي كمره اي متخلص به (نقي) از شعراي اواخر قرن دهم و اوايل قرن يازدهم است كه از شعراي معروف زمان خود بوده است. اصلش از كمره است و مدتي در اصفهان و كاشان مي زيست ولادت او بسال 953 و وفاتش را بين سالهاي 1030 و 1031 ذكر كرده اند⁸ .

نخستين جهان گردي كه پل اللهوردي خان را توصيف كرده است

پيترو دولاوالّه Pietro Della Valle نخستين جهانگرد خارجي است كه پل اللهوردي خان را توصيف كرده است.

وي ايتاليائي است و در سال 1617 ميلادي برابر با سال 1025 هجري به ايران مسافرت كرده و پايتخت شاه عباس را توصيف نموده و دربارة پل اللّهوردي خان بشرح زير مطالبي نوشته است:

«روي اين رودخانه (مقصود زاينده رود است) پلي وجود دارد كه تماماً از آجر ساخته شده و عرض آن از تمام پلهاي رم بيشتر و طول آن حداقل سه الي چهار برابر آن پلهاست . معماري اين پل بطرز غريبي انجام گرفته و در دو طرف آن طاق نماهائي وجود دارد كه مردم از زير و بالاي آن عبور ميكنند.

آنچه بيشتر نظر انسان را جلب ميكند راهروهاي زير پل است كه تقريباً همسطح آب قرار گرفته و خنكي و زمزمة آب در طبقه زيرين پل همسطح آب قرار گرفته و خنكي و زمزمة آب در طبقه زيرين پل بخصوص در تابستان هاي گرم بسيار مطبوع است بعلاوه در جهتي كه آب جريان دارد نزديك پل ديواره كوچكي از سنگ قرار داده اند تا آب از روي آن سرازير شود و صورت آبشار كوچكي را بخود بگيرد و اين منظره نيز در حد خود بسيار زيباست⁹ .

بازار لار را اللّهوردي خان ساخته است.

علاوه بر پل چهار باغ كه اللهوردي خان باني ساختمان آن بوده بازار لار¹⁰ را هم اللهوردي خان بنا كرده است. انتونيو تني ريرو¹¹ كه در سال 1601 ميلادي (1010 هجري) لار را مشاهده كرده مي  نويسد كه اين شهر از مراكز بزرگ تجارت در ايران است و دربارة بازار آن مي نويسد كه يكي از بزرگترين بناهاي آسيا است كه بدستور اللّه وردي خان ساخته شده است. او ميگويد كه حتي بزرگترين ساختمانهاي اروپا نيز نميتواند با اين بازار مقايسه گردد و آنرا اينطور شرح ميدهد كه چهار دالان طويل با گنبد سرپوشيده از چهار محل مختلف با سردرهاي بزرگ شروع شده يكديگر را در چهار راهي قطع مينمايند. برروي اين چهارراه گنبد بزرگي ساخته شده كه داراي روزنه هاي متعدد براي آمدن روشنايي است. كف همه بازار از كاشي بسيار اعلي پوشيده شده بود¹² .

دن گارسيا دوسيلوا فيگوئروا¹³ سفير فيليپ دوم دربار شاه عباس كبير نيز بازار شهر لار را از بهترين بازارهاي آسيا دانسته است و مي نويسد كه حتي باشكوهترين عمارات اروپا نيز بزحمت با آن قابل مقايسه است.

فرماندهان قشون شاه عباس كه در بين آنها تصوير اللهوردي خان هم ديده ميشود «نقاشي ديواري كاخ چهلستون»  [9]

پاورقي ها

1 – تاريخ اصفهان و ري تأليف جابري انصاري صفحه 190.

2 – جلد دوم تاريخ عالم آراي عباسي چاپ تهران صفحه 1111.

3 – مواد التواريخ تأليف حاج حسين نخجواني چاپ تبريز صفحه 649.

4 – رجوع شود به مقاله نگارنده تحت عنوان (دو پل تاريخي مشهور اصفهان از دورة صفويه) شماره 81 مجله هنر و مردم.

5 – جلد دوم تاريخ عالم آراي عباسي صفحه 876 .

6 – رجوع شود به جلد دوم تاريخ عالم آراي عباسي صفحه 907 .

7 – جلد دوم تاريخ عالم آراي عباسي صفحه 980 .

8 – بزم سخت صفحه 338 .

9 – سفرنامه پي يترو دو لاواله ترجمه دكتر شعاع الدين شفا صفحه 40 .

10 – حمداللّه مستوفي در آغاز قرن هشتم اولين مورخ و جغرافيانويس كه از لار نام برده ميگويد: لار ولايتي است نزديك كنار دريا. مردم آنجا بيشتر تاجر باشند و سفر بحر و بر كنند و حاصلش غله و پنبه و اندكي خرما باشد و اعتماد كلي به باران دارند و مردم آن مسلمان باشند همزمان او ابن بطوطه كه در سال 730 لار را ديده است ميگويد: محلي بزرگ است داراي باغهاي بسيار و بازارهاي نيكو. در زمان شاه شجاع از سلاطين آل مظفر در اواخر قرن هشتم و سپس در دوره فرمانروائي اعقاب امير تيمور مركز ضرابخانه گرديد و اين مطلب ثابت مي كند كه شهر مزبور در آن اوقات شهر بالنسبه بزرگ و با اهميتي بوده است (جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي چاپ تهران صفحه 313) .

11 – Antonio Tenrreyro اين شخص بالتازار روپسوا Balthazar de Pessoa فرستاده پرتقالي بوده است كه در حدود سال 1520 ميلادي (927 هجري ) و در دوران سلطنت شاه اسماعيل اول صفوي از بندر Goa در هندوستان به بندر گمبرون (بندر عباس فعلي) عزيمت نموده و از طريق حلب و دمشق به قاهره و اسكندريه رفته و پس از چند ماه اقامت در اسكندريه از راه قبرس و حلب و بصره عازم هرمز شده و پس از پنج سال توقف در اين شهر به وطن خود مراجعت نموده و در سفرنامه خود كه در سال 1565 در شهر كوامبرا C oimbre يا Coimbra از شهرهاي پرتقال است كه تا قرن 13 پايتخت بوده و تا سال 1911 ميلادي مركز تنها دانشگاه پرتقال بوده است صنايع نساجي و كاشي سازي دارد و از لحاظ آثار تاريخي از شهرهاي غني و پرخاطره پرتقال است به چاپ رسيده شرح مفصلي از شهرهاي ايران بخصوص شهر هرمز بدست داده است.

12 – مراجعه شود به كتاب اسناد مصور اروپائيان از ايران جلد دوم صفحه 17 .

13 – Don Garcia Silva Figueroa نماينده سياسي و بازرگاني فيليپ دوم پادشاه اسپانيا در سال 1617 ميلادي (1026 هجري ) از راه هرمز و لار و شيراز و اصفهان و قم به قزوين حركت كرده و در سال 1618 به ملاقات شاه عباس بزرگ نائل آمده است. و در سفرنامه خود شهرهاي عمده ايران از آنجمله قزوين و شيراز و اصفهان را بتفضيل توصيف كرده است.