بهنام


	بهروزي، علينقي. "دانش وهنر در اشعار فارسي". دوره10، ش 109 (آبان 50): ص ‌58-62.

	خلاصه:بررسي تحقيقي درباره توجه شعراي ايران به دانش و هنر.

دانش و هنر در اشعار فارسي

علينقي بهروزي

«شعراي ايران هميشه نسبت به دانش و هنر توجه خاص داشته و در اشعار خود، مردمرا به كسب – دانش و هنر- تشويق كرده اند. در زير نمونه هائي از اين اشعار را از نظر خوانندگان گرامي ميگذرانيم» :

دانش

كه گردد بدو مرد جوينده، مه		بدو گفت شاه از هنرها چه به ؟
كه داننده بر مهتران بر، مه است		چنين داد پاسخ كه دانش به است
(فردوسي)

*

كه آنجا ز دانش همه برخوري		بياموز دانش تو تا ايدري
خرد تاج بيدار جان من است		كه دانش بشب پاسبان من است
(فردوسي)

*

گُل برآرد ز خار و لعل از سنگ		هر كه ز آموختن ندارد ننگ
ننگ دارد ز دانش آموزي		و آنكه دانش نباشدش روزي
(نظامي)

*

جهاني است بنشسته در گوشه اي		هر آنكس ز دانش برد توشه اي
جهاني بود پر ز هر خواسته		هر آنكس بدانش شد آراسته
(ابن يمين)

*

تا به نگرند روزت از روز		دانش طلب و بزرگي آموز
(نظامي)

*

تن مرده و جان نادان يکيست		ز دانش به اندر جهان هيچ نيست
(فردوسي)

*

چون عمل در تو نيست ناداني		علم چندانكه بيشتر خواني
(سعدي)

*

ز دانش دل پير برنا بود		توانا بود هر كه دانا بود
(فردوسي)

*

كه هر كجا برود قدر و قيمتش دانند		وجود مردم دانا مثال زّر و طلاست
(سعدي)

*

درون سو شاه عريان و برون سو كوشك در ديبا [58]		چو تن جانرا مزيّن كن بعلم دين كه زشت آيد
(سنائي)

*

ز دانش ميفگن دل اندر گمان		مياساي ز آموختن يكزمان
(فردوسي)
كه دانا بگيتي ز هر كس مه است		بدو گفت موبد كه دانش به است
(فردوسي)

*

همي سر برافرازد از هر گروه		چنين داد پاسخ كه دانش پژوه
(فردوسي)

*

اگر جان همي خواهي افروختن		زماني مياساي ز آمو ختن
(فردوسي)

*

بدان كاين جدا و آن جدا نيست زين		خرد همچو آب است و دانش زمين
(فردوسي)

*

بود در سر و مردمي پرورد		بفرهنگ يازد كسي كش خرد
(فردوسي)

*

همانا بزرگ و توانا بود		فرستاده گفت آنكه دانا بود
(فردوسي)

*

خرد را همان بر سر افسر كنيد		بدانش روان را توانگر كنيد
(فردوسي)

*

بميرد تنش، نام هرگز نمُرد		مر آنرا كه دانش بود توشه برد
(فردوسي)

*

نگر تا نگردي بگرد دروغ		بدانش بود جان و دل با فروغ
(فردوسي)

*

و گر چند از او سختي آيد بروي		ز دانش دَرِ بي نيازي مجوي
(فردوسي)

*

بدانش روا را همي پرورد		چنان دان كه هر كس كه دارد خرد
(فردوسي)

*

سزاوار گردد به ننگ و نبرد		چو بنياد دانش بياموخت مرد
(فردوسي)

*

بزير آوري چرخ نيلوفري را		درخت تو گر بار دانش بگيرد
(ناصر خسرو(

همه زندگانيش آسان بود		چو دانش تنش را نگهبان بود
(فردوسي)

*

بر همه كاريش توانائي است		هر كه در او جوهر دانائي است
(نظامي)

*

اسب شرف خويش ز گنبد بجهاند		آنكس كه بداند و بداند كه بداند
(ابن يمين)

*

بهر آرزو بر، تواناتر است		چنين گفت آنكس كه داناتر است
(فردوسي)

*

ببندد ز بد دست اهريمني		بدانش بود مرد را ايمني
(فردوسي)

*

همان نزد دانا گرامي تر است		دَرِ دانش از گنج نامي تر است
(فردوسي)

*

كه دانش گرامي تر از تاج و گاه		بدانش نگر دور باش ازگناه
(فردوسي)

*

بمينو دهد چرخ آرام تو		بدانش بود نيك فرجام تو
(فردوسي)

*

ز دانش روان را بود ناگزير		چنان چون تنت را خورش دستگير
(فردوسي)

*

كه دانش بود مرد را دستگير		چنين گفت داننده دهقان پير
(فردوسي) [59]

*

به بيدانشي تا تواني مپوي		بدانش بود مرد را آبروي
(فردوسي)

*

ز دانش روي بر سپهر روان		بآموختن گر ببندي ميان
(فردوسي)

*

بيابي ز هر دانشي رامشي		بياموز و بشنو ز هر دانشي
(فردوسي)

ز آموختن يك زمان نغنوي		ز هر دانشي چون سخن بشنوي
(فردوسي)

*

كز او دل روشن است و چشم بيدار		به از دينار و گوهر، علم و حكمت
(ناصر خسرو)

*

كس بيكمال و علم نيارزد به نيم جو		كسب كمال كن كه عزيز جهان شوي
(سعدي)

*

نه بسوداي مال بايد خواند		علم بهر كمال بايد خواند
(سعدي)

*

دانش اندر كان جانت گوهر است		تن بجان زنده است و جان زنده بعلم
گر بجوئي جانِ جان را در خور است		علم جانِ تو است اي هوشيار
(ناصر خسرو)

*

وز همه بد بر تن تو جوشن است		دانش اندر دل چراغ روشن است
(رودكي)

*

بي سيم، نيايد درم و بي زر، دينار		تا علم نياموزي نيكي نتوان كرد
(ناصر خسرو)

*

بدانش توان رشتن و بافتن		جهانرا بدانش توان يافتن
(ابوشكور بلخي)

*

از علم قويتر، سپر نباشد		از علم سپر كن كه بر حوادث
از زخم جهانش ضرر نباشد		هر كو سپر علم پيش گيرد
(ناصر خسرو)

*

چنين گفت آن بخرد هوشيار		بدانش شود مرد، پرهيزگار
چو بيراه گردي، براه آورد		كه دانش ز تنگي پناه آورد
(ابوشكور بلخي)*

*

نه بديدار و بدينار و بسود و بزيان		شرف و قيمت و قدر تو بفضل و هنر است
نشود خرد ببد گفتن بهمان و فلان		هر بزرگي كه بفضل و بهنر گشت بزرگ
(فرخي سيستاني)

*

شاخ بي برگ ، دل بگيراند		جان بيعلم تن بميراند
سينه شان چرخ و نكته شان اختر		روزگاراند اهل علم و هنر
(سنائي)

*

بر سپهر او برد روانت را		علم بال است مرغ جانت را
سر بي علم بد گمان باشد		علم دلرا بجاي جان باشد
(اوحدي)

*

به از خامشي هيچ پيرايه نيست		ز دانش چو جان ترا مايه نيست
(فردوسي)

*

جمله عالم صورت و جان است علم		خاتم ملك سليمان است علم
(مولوي) [60]

*

و آن يقين جويان ديده است و عيان		علم جوياي يقين باشد بدان
(مولوي)

*

هنر

نبايد كه پاسخ دهي از گهر		چو پرسند، پرسندگان از هنر
مر اين داستان زد يكي هوشيار		گهر بي هنر ناپسند است و خوار
(فردوسي)

*

همين نقش هيولائي مپندار		جوانمردي و لطف است آدميت
بايوانها دراز شنگرف و زنگار		هنر بايد كه صورت ميتوان كرد
(سعدي)

*

پيمبر زادگي قدرش نيفزود		چو كنعان را طبيعت بي هنر بود
گُل از خار است و ابراهيم از آزار		هنر بنماي اگر داري، نه گوهر
(نظامي)

*

كامل بر اهل دين شمارش		هر كس ره نقص ديد در خود
با جان هنر قرين شمارش		هر كو هنري است، عيب خود گفت
(خاقاني)

*

شقايق دريدن ، خشن بافتن		هنر نيست روي از هنر تافتن
هنرهاي خويش آشكار كني		خردمند را چون مدارا كني
(نظامي)

*

كه هر كس كه سر بر كشد زانجمن		يكي داستان زد بر او پيلتن
خرد يار و فرهنگش آموزگار		هنر بايد و گوهر نامدار
(فردوسي)

*

بفرهنگ باشد روان تندرست		گهر بي هنر زار و خوار است و سست
(فردوسي)

*

بماند، هنر زو نبايد گرفت		هنرمند كز خويشتن در شگفت
(فردوسي)

*

وقت هنر است و سرفرازي است		غافل منشين نه وقت بازيست
(نظامي)

*

ز بهر هنر هنر شد گرامي گهر		گهر هرچه بالا ، نه بيش از هنر
(فردوسي)

*

تو بي هنر كجا رسي از نفس پروري		مردان بسعي و رنج بجائي رسيده اند
(حافظ)

*

هنر كي بود، تا نباشد گهر ؟–نژاده كسي ديده أي بي هنر؟
(فردوسي)

*

بس هنرم هست ولي ننگ نيست		لانه بسي تنگ و دلم تنگ نيست
(نظامي)

*

بكوشي و پيچي ز رنجش بسي		هنر آنگه آموزي از هر كسي
(فردوسي)

*

چو سبزي دهد شاخ بر، بايدت		اگر تخت جوئي هنر بايدت
(فردوسي)

*

هنرها ببايد بدين داوري		هر آنكس كه جويد همي برتري
(فردوسي)

*

كه گيتي سپنج است و ما بر گذر		هنر جوي و تيمار بيشي مخور
(فردوسي) [61]

*

بكردار پيدا كن آن راستي		بگفتار خوب از هنر خواستي
(فردوسي)

*

مكن زو به نيز از كم و بيش باد		كسي كو ندارد هنر با نژاد
(فردوسي)

*

دلِ چون آينه در زنگ ظلام اندازد		روز در كسب هنر كوش كه مي‌خوردن روز
(حافظ)

*

ندارند شير ژيان را بكس		هنر نزد ايرانيان است و بس
(فردوسي)

*

در گشائي كني ، نه در بندي		هنر آموز كز هنرمندي
(نظامي)

*

كز پي كاري شده است گردون گردان		مرد هنرپيشه خود نباشد ساكن
(ابو حنيفه اسكافي )

*

قباي اطلس آنكس كه از هنر عاري است		روندگان طريقت به نيم جو نخرند
(حافظ)

*

اكنون باري چو ميتواني		بيشي ز هنر طلب نه از مال
(انوري)

*

هنرمند بايد تن شهريار		بزرگي و خردي نيايد بكار
(فردوسي)

*

كه هنرنامه ها بسي خواند		قدر اهل هنر كسي داند
(نظامي)

*

هيچ هنر خوبتر از داد نيست		گردن عقل از هنر آزاد نيست
(نظامي)

*

صيد هنر باشد بهر جا كه هست		دل به هنر ده نه بدعوي پرست
(نظامي)

*

هنر برتر از گوهر آمد پديد
(فردوسي)

*

از نفس پروري هنروري نيايد و بي هنري، سروري را نشايد
(سعدي)

*

نه بزرگي بمادر و پدر است		هنري باش و هر چه خواهي باش
(اثير اخسيكتي)

*

ز بهر هنر شد گرامي گهر		گهر گر شماري تو بيش از هنر
(ابوشكور بلخي)

*

تا همچو تو كس را پسر نباشد		فرزند هنرهاي خويشتن شو
گر باشد مالت و گر نباشد		گنجور هنرهاي خويش گردي
(ناصر خسرو)

*

وز عيب و عار بي هنري بر كنار باش		فخر از هنر نماي و باهل هنر گراي
(سوزني سمرقندي)

*

بزرگزاده نه آنست كو درم دارد		هنر ببايد و مردي و مردمي و خرد
(ابن يمين) [62]