زماني، عباس. "شيار تزئيني درآثار تاريخي اسلامي ايران". دوره 10، ش110 ( آذر50): ص2-22، تصوير، طرح.

 

خلاصه:تعريف شيار، سابقة تاريخي شيارتزئيني: فرمهاي پنجگانة شيارها درجهان وايران، شيار تزئيني درعهد هخامنشيان، اشكانيان، ساسانيان ـ انواع شيار تزئيني در دوران اسلامي ايران: 1- شيار دنده‌اي (خياري)،‌2- غيردنده‌اي (قاشقي)، 3- شيارهاي بازاويه، 4- حلزوني ـ شيار تزئيني در ساير كشورهاي اسلامي، منشاء‌شيار تزئيني درمعماري.

شيار تزييني در آثار تاريخي اسلامي ايران

دكتر عباس زماني    استاديار دانشكده ادبيات و علوم انساني   دانشگاه تهران

شيار يكي ديگر  از عناصر تزيين است كه هنركاران ايراني انتخاب كرده اند. شيار تزييني در وسائل مختلف زندگي انسان بكار رفته ولي در آثار معماري بهتر جلوه گر شده است.

تعريف شيار

شيار عبارت از سطح كم عرض و نسبتاً طويلي است كه نسبت بنقاط طرفين خود گود باشد. تعريفهائي كه از شيار شده تقريباً ساده و مشابه مي باشد و بعضي از آنها بقرار ذيل است:

شيار Shiyar ] = شديار = شدكار [ (اِ .) 1 – خراش و شكاف باريك كه در روي چيزي ايجاد شود. 2 – خراش و شكافي كه بوسيله گاو آهن و مانند آن در روي زمين ايجاد كنند (براي زراعت) . 3 – زراعت 1 .

شيار = خطوطي كه حجاران در  اطراف ستونهاي سنگي مي اندازند = شيارهاي  ستونهاي سنگي = (در اصطلاح گياه شناسي) خطوطي كه در ساقه بعضي گياهها هست (Cannelure) 2 .

شيار = شكافي كه از طول در يك قطعه چوب يا فلز بدهند (Reinure) 3 .

شيار دار = داراي بريدگيهاي گود عمودي اثري كه بشكل شيار باشد (Cannelé , Silloné) 4 .

شيار بكسر (الف) خطي كه بواسطه گاو آهن در زمين احداث ميشود5 .

شيار ، نام مؤنث (از فعل شيار كردن) ] معماري [ شيار كوچك يا خط حفر شده از بالا تا پائين در سطح يك ستون، يك ستون چهار گوش يا يك شيئي ديگر6 .

شيار . نام مؤنث (به زبان ايتاليائي كنلاتورا) طولي يا حلزوني، متوالي متساوي البعد، در دور ساقه يك ستون يا شكم يك ظرف، روي يك ستون چهارگوش يا بعضي عناصر ديگر معماري. (V. part. encycle) – شيارهاي دنده اي، شيارهائي كه با ديواره و قدري عرض از هم جدا شده اند. – شيارهاي غلافي انتهاي ميز، شيارهائي كه بيشتر ظريف است وسيله پايه يا بالا. – شيارهاي تزيين شده ، شيارهائي كه شاخه هاي برگ يا گل و بته را معرفي مي كند. – شيارهاي مسطح ، شيارهائي كه مانند سطح اريب انجام شده است، و به ستون يك فرم چند ضلعي ميدهد، شيارهائي كه با زاويه مستقيم و مانند سطوح كوچك حفر شده است .

شيارهاي خشن، شيارهائي كه با يك شمسه مدور ايجاد شده، مسطح يا اريب با تزيينات. – شيارهاي پيچيده ، شيارهائي كه حلزوني بدور ساقه يك ستون با شكم يك ظرف  [2]  مي پيچد. – شيارهاي با زاويه تيز ، شيارهائي كه با دنده ها جدا نشده است7 .

باتوجه به تعريفهاي بالا:

اولاً شيار مي تواند داراي جنبة غير تزييني باشد مانند شيارهاي گاو آهن در اراضي زراعتي و غيره.

ثانياً شيارهاي تزييني را مي توان از نظر فرم به پنج دسته مشخص تقسيم كرد.

       1.         شيارهاي دنده اي (خياري) ، (شكل 1) .

       2.         شيارهاي غير دنده اي (قاشقي) ، (شكل 1 الف) .

       3.         شيارهاي شعاعي (تيز يا باز) ، (شكل 1 ب) .

       4.         شيارهاي شعاعي (شمسه) ، (شكل 11) .

       5.         شيارهاي حلزوني (پيچي) ، (شكل 34) .

 2 – الف –شيارهاي قاشقي

1 – شيارهاي دنده اي (بالاي عكس)

قدمت شيارتزييني

از قديم الايام شيار مورد توجه هنرمندان و هنركاران ايران و ساير كشورها بوده و براي ايجاد سايه و روشن سطوح و يا قسمتي از آنها بكار رفته است.

قديم ترين مثال ما در غار مادلن (Madeleine) فرانسه، منسوب به هزاره هفدهم قبل از ميلاد8 ، مشاهده ميشود. در اين غار نقش برجسته يك گاو كه سر خود را به عقب برگردانده است  [3]   وجود دارد. موهاي پيشاني و يال و زير گردن او با شيارهاي موازي اريب مجسم شده است8 .

مثال دوم مجسمه كوچك ابو (Abou) خداي بزرگ بين النهرين قديم و منسوب به هزاره سوم قبل از ميلاد است.در اين مجسمه دامن لباس با شيارهاي عمودي موازي، ريش با شيارهاي افقي موازي، موهاي سر با شيارهاي حلقوي القا، شده است9 .

مثال سوم مقبره جوزر از سلاطين سلسله سوم مصر (3200 – 3500 ق . م) است. ستونهاي سنگي اين مقبره با شيارهاي دنده اي، شبيه دسته ني هاي بهم چسبيده ، مزين گرديده است10 . اين نوع شيار بطرز زيبايي در سر ستونهاي پاپيروس شكل زمان سلسله هجدهم مصر (1322 – 1580 ق.م) نيز، در جوار شيارهاي عمودي و افقي جالب توجه، بكار رفته است11 (شكل 2) .

مثال چهارم مورخ قرن سيزدهم قبل از ميلاد و واقع در آسياي صغير است. اين مثال نقش نيم برجسته و مربوط به تمدن هيتي است كه دامن لباس و كلاه بلند اشخاص را با شيارهاي موازي عمودي نشان ميدهد12 .

در يونان و روم قديم نيز شيار، اغلب قاشقي، بكار رفته است. روشن ترين مثالهاي ما دربارة يونان ستونهاي  [6]   شياردار معبد پارتنون (Parthénon) و معبد نيكه (Nike) و معبد آپولن (Apollon) و معبد هرا (Héra) مي باشد13 . اين نوع شيارها در بعضي ظروف يونان قديم هم بكار رفته است14 . دربارة روم قديم معابد فورتون ويريل (Fortun Virile) و طاق كنستانتين (Constantin) و ستونهاي شياردار آنها مثالهاي بارزي مي باشد15 .

 6 – پاية ستوني مربوط بدورة هخامنشي كه شيار زاويه دار را نشان ميدهد . [5]

 5 – دو پيكرة طلا و نقره منسوب به قرن 13 و 12 قبل از ميلاد . موهاي ريش و پايين لباسهاي بلند با شيارهاي ظريف القاء گرديده است.

 4  -دسته پرچم نقره اي كه از شوش بدست آمده و منسوب به هزارة دوم قبل از ميلاد است. پائين دسته با شيارهاي دنده اي تزيين شده است.

3 - پيكرك گرازي كه از تپه سراب كرمانشاه بدست آمده و منسوب به هزارة ششم قبل از ميلاد است پهلوي اين پيكرت با شيارهاي افقي و عمودي تزيين شده است.  [4]

 2 - سرستون پاپيروسي از زمان سلسله هجدهم مصر (1322 – 1580 قبل از ميلاد)

 1-ب- شيارهاي با زاويه 

13 – ظرفي از دورة اشكاني و منسوب به قرن سوم قبل از ميلاد كه شيارهاي عمودي را نشان ميدهد.

12 – ظرف نقره اي منسوب به قرن 4 يا 3 قبل از ميلاد كه شيارهاي افقي را نشان ميدهد.

11 – ظرفي از دورة هخامنشي كه داراي شيارهاي شعاعي است.

10 – ظرفي منسوب به دورة‌هخامنشي كه بدنه آن با شيارهاي قاشقي افقي مزين شده است.

 9 – ظرفي از دورة هخامنشي كه بدنه آن با شيار قاشقي عمودي مزين شده است.

 8–ستونهاي دورة هخامنشي كه سرستون بعضي از آنها داراي چند نوع شيار است.

 7 – پايه ستون ديگري مربوط به دورة‌هخامنشي كه شيارهاي عمودي و افقي و شعاعي را نشان ميدهد.

ايران باستان – قديمترين شيارهاي ايران كه منتشر شده مربوط به گرازي  است كه از تپه سراب كرمانشاه بدست آمده و متعلق به موزة‌ايران باستان است. پهلوي پيكرك اين گراز كه منسوب به هزارة ششم پيش از ميلاد است با شيارهاي (Stries) عمودي و افقي مزين گرديده است16 (شكل 3)

مثال ديگر يك دسته پرچم نقره اي است كه از قبري در شوش بدست آمده است. اين دسته پرچم منسوب به هزارة دوم قبل از ميلاد و متعلق به موزه ايران باستان است. در پائين اين دسته، كه بالاي آن شبيه سر پرنده است، چند جفت شيار دنده اي، كه انتهاي آنها بحلقه تبديل شده، بچشم مي خورد17 (شكل 4) .

مثال سوم در دو پيكرك طلا و نقره منسوب به قرن 13 و 12 قبل از ميلاد و مربوط به عصر ايلام متوسط وجود دارد. در اين دو پيكرك موهاي ريش و پائين لباس بلند با شيارهاي ظريف و زيبا القاء گرديده است18 (شكل 5).

در دورة هخامنشي انواع مختلف اين عنصر تزييني در بناها، اشياء منقول، آرايش بدن و لباس و غيره بكار رفته است و حتي گاهي در يك شيئي چند نوع شيار ديده مي شود مثلاً در بعضي ستونهاي آن دوره پنج نوع اين عنصر تزييني ملاحظه ميشود :

اول پاية ستون – در پايه گاهي شيارها زاويه دار و مانند اين است كه شبه هرمهاي مثلث القاعده را به سطح آن چسبانده اند19   [18]   (شكل 6) و گاهي اين هرمهاي مثلث القاعده بديوارة نيم استوانه ختم مي شود20 بنحوي كه در كنار هر جفت شيار يك جفت برجستگي مدور ، كه خود يك شيار دنده اي محسوب است، ايجاد مي گردد. در بالاي هر جفت برجستگي افقي و در نتيجه يك شيار افقي محيطي نيز بوجود مي آيد (شكل 7) . در بالاي اين برجستگي ها گلي مجسم شده كه برگهاي آن خود شيارهاي شعاعي القاء مي كند21 .

دوم تنه و سر ستون – تنه ستونهاي هخامنشي اكثر با شيار قاشقي مزين شده است ولي در سرستونها تفصيل بيشتري ديده ميشود. در يك سر ستون اين قسمتها وجود دارد:

قسمت پائين كه بشكل استوانه محدب و داراي شيارهاي دنده اي است.

قسمت وسط كه بشكل استوانه مقعر و داراي شيارهاي قاشقي است.

17 – گنبد مقبره امير تيمور در سمرقند مورخ 808 هجري. خارج اين گنبد يك سطح محدب شياردار بسيار زيبا را نشان ميدهد.

16 – برج رادكان شرقي مورخ 680 هجري. بدنه اين برج با نيم استوانه هاي آجري، شياردار شده است.

15 – ديوار ملك منسوب به قرن پنجم هجري . نيم استوانه هاي آجري و فرورفتگي هاي بين آنها يك سطح شياردار جالب را القاء كرده است.

14 – نيم تنه يكي از شاهان ساساني كه كلاه آن شياردار است.

قسمت بالا كه بشكل مكعب مستطيل و داراي دو نوع شيار است (شيارهاي قاشقي ساده و شيارهاي قاشقي كه دو سر آن شكل پيچ فنري بخود گرفته است)22 (شكل 8) .

شيارهاي جالب توجه ديگر اين دوره در كلاه سربازان پارسي بكار رفته است. ما نمونه اين نوع كلاهها را در كنار پلكان آپاداناي تخت جمشيد مي بينيم23 .

شيارهاي روي ظروف دورة هخامنشي اكثر قاشقي است كه از لبه تا پايه ايجاد شده 24 (شكل 9) و يا بطور محيطي در بدنه صورت گرفته است25 (شكل 10) . در ظروف اين دوره شيارهاي شعاعي نيز ديده ميشود و مثال ما     ملاقه اي است كه گدار فرانسوي سابقه آن را به 1500 سال قبل از ميلاد نسبت ميدهد26 (شكل 11) .

در دوره هاي بعد از هخامنشي نيز استعمال اين عنصر تزييني ادامه يافته است . يكي از نمونه هاي جالب جام    نقره اي (Rhyton) منسوب به قرن 4 يا 3 قبل از ميلاد است كه توسط گدار فرانسوي با بعضي از اشياء دورة‌هخامنشي مقايسه گرديده است27 (شكل 12) .

23 – پائين ستوني از تالار چهل ستون اصفهان مربوط بدورة صفوي كه داراي شيار قاشقي است.

22 – تنگ مفرغي مربوط به قرن ششم و هفتم هجري كه در سطح آن شيارهاي دنده اي ايجاد و سپس كنده كاري شده است.

21 – ظرف سفالي كه در كاوشهاي نيشابور بدست آمده است و بدنه آن شيارهاي دنده اي را نشان ميدهد.

20 – گنبد مقبره گوهر شاد هرات مورخ 839 هجري كه شيارهاي آن از نظر برجستگي ها و فرورفتگي ها شبيه شيارهاي گنبد ايوان بزرگ مسجد گوهرشاد مشهد است.  [11]

19 – قسمتي از گنبد ايوان بزرگ مسجد گوهر شاد مشهد مورخ 821 هجري كه نيم استوانه ها و شيارهاي بين آنها را نشان ميدهد.

18 – گنبد مسجد شهر لنين گراد كه شيارهائي نظير شيارهاي گنبد مقبره امير تيمور دارد.

در دورة ساساني شيارها اكثر درضمن گچ بري صورت گرفته است. ما مي توانيم در اين مورد به طرفين و بالاي طاقچه هاي اطراف تالار بزرگ كاخ بيشاپور اشاره كنيم29 . نظير اين شيارها در طرفين مدخل اصلي كاخ سروستان منسوب به عصر بهرام پنجم (438 – 420 ميلادي) وجود داشته است30 . شيار تزييني در فلزات دورة ساساني نيز معمول بوده است. نيم تنه يكي از شاهان ساساني، منسوب به قرن 6 و 7 ميلادي كه داراي كلاه شياردار است، يكي از مثالهاي ما مي باشد31 (شكل 14) .

شيار تزييني در دوران اسلامي ايران

در دوران اسلامي ايران انواع مختلف اين عنصر تزييني، بخصوص در بناها، بكثرت استعمال شده است:

الف – شيارهاي دنده اي (خياري) – اين نوع شيارها، همانطور كه از نام آن برمي آيد، از قرار دادن سطوح محدب دنده شكل و يا نيم استوانه در كنار هم، يا با فاصله كم، بوجود  [13]   مي آيد. سطح شيئي يا اثري كه به اين ترتيب مزين ميشود داراي برجستگي ها و فرورفتگي هائي است كه به علت وجود برجستگي ها « سطح داراي شيار دنده اي يا خياري» ناميده شده است و شايد بهتر باشد بگوئيم : «سطح داراي شيار، در بين دنده ها يا خياره ها» .

از مثالهاي دورة اشكاني ظرفي منسوب به قرن سوم قبل از ميلاد است كه در آن شيارهاي عمودي و موازي مشاهده ميشود28 (شكل 13) .

اولين نمونه اي كه از اين نوع ارائه مي گردد رباط ملك مورخ نيمه دوم قرن پنجم هجري است. در ديوار اين رباط نيم  استوانه هاي آجري ، بفاصله نسبتاً كم، متوالياً قرار داده شده و يك سطح شياردار جالب توجه القاء گرديده است32 (شكل 15) .

نمونه دوم برج رادكان شرقي مورخ 680 هجري، واقع در شمال جاده مشهد – قوچان ، است. بدنه اين برج با نيم استوانه هاي آجري، كه خود مزين بنقوش لوزي زيبا است، شياردار شده است. اين نيم استوانه ها در كنار هم قرار داده شده و بدنه با شيارهاي دنده اي جلوه گر گرديده است33 (شكل 16) .

 24 – الف – پاية   سنگي يكي از مناره هاي مسجد سپهسالار تهران كه با شيارهاي قاشقي كوتاه، افقي و عمودي، مزين شده است.

24 – قسمتي از پاية سنگي يكي از جرزهاي مسجد سپه سالار تهران كه نبش آن با شيارهاي دنده اي پيچي مزين شده است.

28 – امامزاده عبدالله دماوند مورخ حدود 700 هجري كه داراي شيارهاي با زاويه است.

 

27 – مقبره برجي بسطام مورخ 713 هجري كه با شيارهاي تيز مزين شده است.

26 – برج مسعود غزنين مورخ 508 هجري كه داراي شيارهاي با زاويه بشكل كتاب باز است.

25 – گنبد قابوس وشمگير (403 –366 هجري) كه ساقه آن با شيارهاي زاويه دار مزين شده است.

30 – مقطع افقي شيارهاي كاشمر . [16]

29 – شيار كاشمر مورخ حدود 700 هجري كه متناوباً داراي برجستگي هاي نيم استوانه و تيز مي باشد و شيارهاي مخصوص را نشان ميدهد.

 

28 – الف – مقطع افقي شيارهاي امامزاده عبدالله دماوند . [15]

نمونه سوم گنبد مقبره امير تيمور در سمرقند، مورخ 808 هجري است. خارج گنبد اين مقبره با برجستگي هاي آجري، كه هر يك مشتمل بر تزيينات ديگري است، مزين گشته و يك سطح محدب شياردار بسيار زيبا و عظيم بوجود آمده است. شيارهاي گنبد در بين نيم استوانه هاي خميده از روي مقرنسهاي بالاي ساقه گنبد شروع و به قلة آن ختم  [14]   مي گردد34 (شكل 17) . نظير اين گنبد، خيلي بعد، در مسجد شهر لنين گراد روسيه ايجاد گرديده است35 (شكل 18) .

نمونه چهارم مسجد گوهرشاد مشهد، مورخ 821 هجري، است. تزيينات خارج پوشش ايوان بزرگ اين مسجد، صرف نظر از مقرنسهاي پايه آن، از دو قسمت تشكيل گرديده است:

اول قسمت مسطح كه با آجرهاي لعابدار آبي پوشيده شده است.

دوم قسمت برآمده از نيم استوانه هاي خميده ساخته شده و مانند اينست كه بسطح قسمت مسطح چسبيده است.

مجموع سطوح و نيم استوانه هاي مزبور يك سطح شياردار دنده اي جالب ت وجه القاء ميكند، تفاوت شيارهاي اين بنا با مقبره امير تيمور نيم استوانه ها در كنار هم و در مسجد گوهرشاد به فاصله طول دو آجر لعابدار قرار دارد36 (شكل 19) .

نمونه پنجم مقبره گوهرشاد هرات، مورخ 839 هجري، است. شيارهاي اين گنبد در بين نيم استوانه هاي خميده مزين به لوزيهاي تزييني واقع گرديده است. مجموع نيم استوانه ها در روي يك باند مقرنس كمربندي زيبا قرار دارد37 و مانند شيارهاي مسجد گوهرشاد فاصله دار است (شكل 20) .

يكي از اشياء منقول دوران اسلامي كه با شيار دنده اي مزين شده، در كاوشهاي نيشابور بدست آمده است. اين ظرف در بالا داراي خطوط كوفي و در پائين داراي نقوش گياهي است و بين اين دو قسمت با شيارهاي دنده اي جلوه گر است38 (شكل 21) .

شيئي ديگري كه داراي شيار دنده اي است يك تنگ مفرغي منسوب به قرن ششم و هفتم هجري است. در سطح خارجي اين تنگ بدواً شيارهاي دنده اي تعبيه و سپس هنر كنده كاري و ترصيع اجرا شده است39 (شكل 22) .

ب – شيارهاي غير دنده اي (قاشقي) – اينگونه شيارها مقعر و شبيه قاشقي است. روشن ترين اين نوع شيار را در ستونهاي چوبي تالار چهل ستون اصفهان مي بينيم. اين ستونها كه پايه بعضي از آنها را شيران نيم خيز و بالاي آنها را مقرنسهاي زيبا زينت مي دهند، مانند ستونهاي تخت جمشيد، با شيار قاشقي مزين شده است (شكل 23) .

در دورة قاجار نيز اين نوع شيار بكار رفته و مي توانيم آن را در ستونهاي كاخ سلطنت آباد ملاحظه كنيم. شيار قاشقي در پايه هاي سنگي سمت جنوب مسجد سپهسالار تهران مربوط به اواخر آن دوره نيز با طرز زيبائي در جوار تزيينات ديگر بچشم ميخورد (شكل 24) .

ج – شيارهاي با زاويه – در اين نوع، شيار داراي زاويه يا بطور بهتر عبارت از يك فرجه بصورت كتاب باز است. در اين صورت شيار داراي دو سطح اريب طرفين و زاويه بين آنها خواهد بود . گاهي نيز بين دو سطح طرفين و زاويه بين آنها خواهد بود. گاهي نيز  بين دو سطح طرفين سطح سومي در ته شيار ديده ميشود و در واقع شيار عبارت از سه سطح و دو زاويه مي باشد. شيارهاي با زاويه در معماري اسلامي ايران نسبتاً زياد و متنوع است.

1 – گنبد قابوس – اين مقبره متعلق به شمس المعالي قابوس بن وشمگير آل زيار (403 –366 هجري) است. اين مقبره اضافه بر قرنيز و مقرنس، در ساقه داراي شيارهاي آجري با زاويه زيبا مي باشد. شيارهاي اين مقبره از جمله شيارهاي سه سطحي است به اين معني كه برجستگي ها بصورت منشورهاي مثلث القاعده، با فاصله معين، درسطح استوانه مقبره قرار گرفته است و سطوح جانبي اين منشورها با سطوح بين خود  [17]    شيارهائي با دو زاويه بوجود آورده است40 (شكل 25) .  

2 برج مسعود در غزنين اين بنا مورخ 508 هجري و داراي تزيينات بسيار غني است كه در داخل شيارها و محيط ساقه آن بعمل آمده است41 . شيارهاي اين بنا زاويه دار است ولي زاويه ها، يا بطور بهتر فرجه ها، منفرجه و شبيه كتاب باز است. گوئي جفت صفحه هاي طرفين شيارها ميخواهد خطوط كوفي و حواشي و متون مزين را بديد بينندگان برساند . (شكل 26) .

3 برج طغرل ري اين بنا در 534 هجري ساخته شده و اضافه بر مقرنس بالاي ساقه داراي شيارهاي با زاويه مي باشد42 .مقبره برجي بسطام مورخ 713 هجري نيز با شيارهاي تيز خود شبيه برج طغرل مي باشد43 (شكل 27) .

33 تالار ستوندار مسجد وكيل شيراز مورخ 1187 هجري. برجستگي هاي محدَّب و پيچدار روي ستونها شيار حلزوني را نشان ميدهد.   [18]

32 سقف مقبره سيد ركن الدين يزد مورخ 725 هجري كه در زير كليد آن شيارهاي شعاعي، با گچ بري القا، گرديده است.

31 – نيم طاقي از يك مسجد يزد كه در زير كليد آن شيارهاي شعاعي ديده ميشود.

4 امامزاده عبدالله دماوند. اين مقبره مورخ حدود 700 هجري و داراي شيارهاي با زاويه است (شكل 28) . شيارهاي اين بنا نسبت به بناهاي فوق الذكر مرتب تر است به اين معني كه برجستگي ها و شيارهاي بين آنها متناوباً بصورت منشورهاي مثلث القاعده مي باشد44 .

5 منار كاشمر اين بنا نيز مورخ حدود 700 هجري است (شكل 29) و با نمونه هاي فوق الذكر تفاوت دارد به اين معني كه برجستگي ها متناوباً محدب و منكسر بنظر ميرسد و به عبارت ديگر يك عده منشورهاي مثلث القاعده و نيم استوانه در كنار هم قرار گرفته است45 . با نگاه اول شيارهاي حاصل شده داراي يك سطح مستوي و يك سطح محدب بنظر ميرسد ولي در پلاني كه دونالد ن . ويلبر (Donald N. Wilber) در كتاب «معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانان» داده است (شكل 30) هر شيار داراي سه سطح و دو زاويه است46 :

يك سطح اريب (وجه منشور مثلث القاعده) .

يك سطح مستوي در ته شيار.

يك سطح محدب (قسمتي از سطح جانبي نيم استوانه).

يك زاويه بين سطح  اريب و سطح مستوي .

يك شبه زاويه بين سطح محدب و سطح مستوي.

د شيارهاي شعاعي اين نوع شيار نسبت به انواع ديگر كم است و بيشتر در تزيين گچي يا آجري سقف هاي مدور و يا نيم مدور ، بشكل شمسه يا نيم شمسه، ديده ميشود. اين تزيين ، بطوريكه در دورة باستان ايران ديديم، براي ظروف مدور فلزي و نظاير آن نيز مناسب است.

نمونه اي از اين تزيين در يكي از مساجد يزد وجود دارد. اين شيار شعاعي خود را در زير كليد نيم طاقي، بشكل اشعه خورشيد با زاويه تيز، نشان ميدهد (شكل 31) و مانند اينست كه يك عده هرم مثلث القاعده بزير طاق چسبيده است47 .

نمونه ديگر در سقف مقبره سيد ركن الدين يزد مورخ 725 هجري است (شكل 32) . اين شيار با گچ بري در زير كليد طاق، بشكل اشعه خورشيد و در بين حلقه اي از تزيينات ديگر، القاء گرديده است48 .

نمونه سوم يك گل كمربند فلزي، منسوب بقرن دهم هجري، است. در اين شيئي شيارهاي ظريف شعاعي بكار رفته است49 .

ه شيارهاي حلزوني (پيچي) شيارهاي حلزوني با شيارهاي دنده اي ،  ا زنظر برجستگي ها و شيارهاي بين آنها، اساساً خويشاوند است با اين تفاوت كه شيارهاي دنده اي معمولي عمودي يا افقي است ولي شيارهاي حلزوني بطور مارپيچ، اكثر روي ستونهاي مدور، از پائين ببالا صعود مي كند. ما  [19]  راجع به پيچ تزييني در شماره 93 دوره مجله هنر و مردم، تيرماه 1349، بتفصيل صحبت كرده ايم و در اينجا بذكر دو نمونه اكتفا مي كنيم.

1 مسجد وكيل شيراز مورخ 1187 هجري برجستگي هاي محدب روي ستونهاي سنگي تالار بزرگ اين مسجد در ابتدا و انتها راست و بين آن دو بصورت پيچ است و در نتيجه شيارهاي بين اين برجستگي ها نيز در ابتدا و انتها راست و در وسط پيچدار است50 (شكل 33) .

2 شمعدان برنجي منسوب به قرن يازدهم هجري ارتفاع اين شمعدان 43 سانتي متر است و با شيارهاي پيچي ظريفي مزين گرديده است51 (شكل 34) .

شيارهاي تزييني در ساير كشورهاي اسلامي

به علت روابط مذهبي و تجاري، عناصر معماري و تزييني در اكثر نقاط عالم اسلام اشاعه يافته است. مثالهاي ذيل در  اين باره ارائه مي گردد:

محراب مسجد بغداد اين محراب در يك مسجد قديمي بغداد كشف گرديده و احتمالاً بوسيله منصور خليفه عباسي (157 136 هجري) از سوريه به آنجا حمل شده است (شكل 35) . اين محراب از يك تخته سنگ مرمر درست شده و داراي يك طاق هلالي است كه بر روي ستوني مستقر شده و شياهاي تزييني شعاعي را نشان ميدهد52 .

منارة مسجد لارنده قونيه در تركيه مسجد لارنده در دورة سلجوقيان روم ساخته شده است. در سردر اين مسمجد مناره اي وجود دارد كه درضمن تزيينات غني آن شيارهاي دنده اي زيبائي بچشم مي خورد53 . جفت مناره مدرسه سفت منار مورخ 1253 ميلادي (650 هجري) نيز با شيار مزين شده است54 (شكل 36) .

مسجد قيروان در تونس اين مسجد در سال 670 ميلادي (49 هجري) بنا شده و در دورة عباسي توسعه يافته است. اين مسجد در سمت قبله شبستاني دارد كه در مدخل و روي محراب آن دو گنبد ساخته شده و در هر دو گنبد شيارهاي خوش منظري القاء گرديده است55 (شكل 37) .

مقبره سيده رقيه در مصر اين بنا مورخ 527 هجري است و در داخل و خارج آن شيارهاي شعاعي و دنده اي بچشم ميخورد. شيارهاي دنده اي مربوط به گنبد است كه، در بين برجستگيهاي محدب، از انتهاي ساقه به قله صعود مي كند56 .

قطب منار هند اين منار متعلق به مسجدي است كه بر فراز بتكده قديمي هند، در اوايل قرن هفتم هجري، به امر قطب الدين ايبك ساخته شده است (شكل 38) . اين منار يكي از زيباترين منارهاي مدور اسلامي است و ساقه آن با چهار رشته مقرنس كمربندي به پنج قسمت تقسيم شده و يك رشته مقرنس نيز در انتهاي آن بچشم ميخورد، سه قسمت پائين ساقه بترتيب ذيل با شيار مزين شده است:

قسمت اول با برجستگي هاي خياري و مثلثي بتناوب كه شيارهائي در بين صفحات مستوي و محدب ايجاد كرده است.

قسمت دوم با برجستگي هاي خياري كه شيارهاي بين آنها در زمره شيارهاي دنده اي است.

قسمت سوم با برجستگي هاي مثلثي . اين برجستگي ها، كه چون منشورهاي مثلث القاعده بسطح مدور ساقه چسبانده شده بنظر ميرسد، شيارهاي زاويه دار بوجود آورده است.

اضافه بر سه قسمت مذكور قسمت پنجم ساقه منار با يك نوار برجسته كمربندي بدو قسمت كوچكتر تقسيم شده است كه هر يك با شيارهاي عمودي قاشقي مزين گرديده است57 .   [20]

منشأ شيار

منشأ اين عنصر تزييني نيز در طبيعت وجود دارد و ما راجع به آنچه مربوط به شيار حلزوني است قبلاً تحت عنوان «پيچ تزييني در آثار تاريخي اسلامي ايران» صحبت كرده ايم58 . راجع به شيارهاي شعاعي و زاويه دار نيز اشعه خورشيد و ساير ستارگان و يا سطح تپه هائي كه با جريان ملايم آب باران ناصاف ميشده، مي توانسته، در سطح يا مقطع، الهام بخش گردد و يا شيارهاي حاصل شده از حركت خزندگان و شكاف كوهها مورد تقليد قرار گيرد.

در مورد شيارهاي دنده اي، با اينكه مدلهاي آن نيز چون باميه و خيار چنبر و گرز خشخاش و غيره، در طبيعت ديده  [21]   ميشود، و همچنين در مورد شيارهاي با زاويه، دو منشأ ذيل بيشتر الهام بخش و عملي بنظر مي رسد:

اول ني هاي بهم بسته شده . بطوريكه ميدانيم ني در كنار رودها ميرويد و شايد اين گياه از ساده ترين مصالح ساختماني ابتدائي بوده است. ساكنين بين النهرين قديم ديوار خانه هاي خود را با شاخه هاي ني ميساختند و سقف آنها را با خم كردن و اتصال سر ني ها بشكل مدور در مي آوردند. اين خانه ها با گل اندود مي شد59 ، و درحاليكه نمونه اولين گنبدها بود، سطحي شياردار در داخل و خارج نشان ميداد. احتمالاً ساكنين طرفين رود نيل نيز خانه هاي ابتدائي خود را با نيهاي منفرد ميساخته و بعداً از بهم بستن ني ها ستونهاي شياردار را بوجود آورده اند. دليلي كه اين مطلب را از احتمال به يقين نزديك مي كند وجود ستونهائي بنام «ستونهاي پاپيروس» است. اين ستونها و سر آنها به علت شباهتي كه با شاخه ها و شكوفه هاي پاپيروس، نوعي ني كناره هاي رود نيل، دارد اين نام را بخود گرفته است60 .

دوم چادر قبايل صحرا نشين اينگونه چادرها در روي پلاني مستطيل و اكثر مستدير زده ميشد به اين ترتيب كه چوبهائي در محيط و تير محكمي در مركز دايره فرو مي گرديد و روي تمام با پوشي از گليم ويا بافته هاي نظير آن پوشانده ميشد و يا اينكه چند ميخ در چند نقطه دايره و يك تير قوي در مركز آن زده ميشد. چادر در وسط به تير مركز اتكاء داشت و با طنابها، در ارتفاع مورد نظر، به اطراف كشيده و به ميخهاي محيط بسته ميشد و با اين كار دو قسمت در چادر مشخّص مي گرديد:

اول قسمت فوقاني كه من حيث المجموع به شكل مخروط بود.

دوم قسمت تحتاني كه من حيث المجموع به شكل استوانه بود.

ولي اين مخروط و استوانه كامل باقي نمي ماند بلكه در اثر كشيده شدن بنده ها و طنابها و فروافتادن قسمتهاي چادر در بين آنها، در بالا يك سطح شياردار مخروطي و در پائين يك سطح شياردار استوانه يي را، كه تعداد برجستگي ها و شيارهاي بين برجستگي ها متناسب با تعداد طنابها بود، نشان ميداد. شايد باتوجه بهمين كيفيت بوده كه مورخ انگليسي، داويد تالبوت ريس (D. T. Rice) ، بناهاي برجي دوره سلجوقي ايران را با اين گونه چادرها مقايسه كرده است61 .   [22]

38 قطب منار دهلي مورخ اوايل قرن هفتم هجري كه چند نوع شيار را نشان ميدهد .

37 دو گنبد از مسجد قيروان تونس كه شيارهاي خوش منظري را نشان مي دهد .

36 جفت منارة مدرسه سفت منار تركيه مورخ 650 هجري كه با شيار مزين شده است.

35 محراب يكي از مساجد قديمي بغداد كه بالاي آن داراي شيارهاي شعاعي است.

34 شمعدان برنجي منسوب به قرن يازدهم هجري كه با شيار پيچي ظريفي مزين شده است.

پاورقي ها :

1 فرهنگ فارسي تأليف دكتر محمد معين، جلد دوم، تهران 1343 ، ص 2100 .

2 و 3 و 4 فرهنگ غفاري، جلد سوم، تأليف امير جلال الدين غفاري، تهران 1336، چاپ دانشگاه ، ص 702 و 703 .

5 فرهنگ آموزگار، تأليف حبيب الله آموزگار، چاپ سوم، تهران 1333، ص 483 .

6 Dictionnaire encycladique quillet, Paris VIIe , p. 221.

7 Grand Larousse encycladique, paris, 1960. T., II P. 578.

8 تاريخ تمدن ويل دورانت ، كتاب اول، بخش اول، ترجمه احمد آرام، چاپ دوم، تهران، 1343 و

Histoire general de l’art, Flamarion, paris, 1959, p. 26.

9 و 10 و 11 و 12 Idem. Histoire generale de l'art, pp. 42, 75, 86, 55.

13 و 14 Histoire genrale de l'art, Flamarion, paris, 1950, pp. 123, 129, 151, 152, 153, 191, 199, 205.

15 Idem, Histoire generale de I'art, p, 228 et 234.

16 Edith porada, Iran ancien, paris, 1963, p. 11 et 12.

17 و 18 Idm, Iran ancien pp. 44, 47, 53.

19 و 22 و 23 A. U. Pope, A Survey of Persian Art, London. V. IV, PL. 102, 101, 90.

20 و 21 A. U. Pope, Persian architecture, London, 1965, p. 25, No. 12 b.

24 و 25 Edith Porada, Iran ancien, Paris, 1963, p. 161 et 155.

26 A. Godard, l'art de l’Iran Paris, 1962, p. 77

27 Ideam. L'art de l'Iran. P. 168 et Pl. 79.

28 و 29 و 30 Iran Parthes et Sassanides, par R. Ghrishman, Paris, 1962, [. 113, 140, 181.

31 Idem, Iran Parthes et Sassanides, p. 225.

32 و 34 D. T. Rice, l'art de l'Islam, Paris, 1966, p. 57 et 210.

33 A. U. Pepo A Survey of Persian Art, London, 1938, V. IV, Pl. 347 A.

35 ابنيه و آثار تاريخي اسلام در اتحاد شوروي، مؤسسه روحاني مسلمانان آسياي ميانه و كازاخستان تاشكند، شكل 134 .

36 Persian architecture, A. U. Pope, London, 1965. PL. XVIII.

37 A. U. Pope, A Survey of Persian Art, London, 1938, V. IV, PL. 437 C.

38 كاوشهاي نيشابور و سفالگري ايران در سدة پنجم و ششم هجري، نگارش سيف الله كامبخش فرد با همكاري احمد امير ماهاني، تهران 1349، ص 69.

39 شاهكارهاي هنر ايران، تأليف پوپ، ترجمه دكتر خانلري، تهران 1338، لوحه 63، ص 102.

40 و 41 A. U. Pope, A Survey of Persian Art, 1938,  PL. 337 and 356.

42 و 43 A. U. Pope, A Survey of Persian Art, London, 1938, V. IV, PL. 346 and 349 .

44 و 45 Idem.  A Survey of Persian Art, PL, 348. A and 347 B.

46 معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانان، اثر دونالد ن. ويلبر، ترجمه دكتر عبدالله فريار، تهران 1346، پلان شماره 16.

47 A. U. Pope, A Survey of Persian Art, London, 1938, V. V, PL. 538 B.

48 معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانان، اثر دونالد . ن. ويلبر ، ترجمه دكتر عبدالله فريار ، تهران 1346، عكس شماره 143.

49 Idem.  A Survey of Persian Art, V. IV, PL. 1406 C.

50 L’art de l'Iran, par A. Godard, Paris, 1962, PL. 167.

51 شاهكارهاي هنر ايران ، تأليف پوپ ، ترجمه دكتر خانلري ، تهران 1138، ص 150، لوحه 111.

52 و 53 هنر اسلامي ، تأليف ارنست كونل، ترجمه مهندس هوشنگ گلشيري طاهر، تهران 1347، ص 24 و 83 و شكل 7 و 30 .

54 L’art de l'Islam, par D. T. Rice, Paris, 1966, p. 169, No. 168.

55 جلد دوم تاريخ عمومي هنرهاي مصور تأليف علي نقي وزيري، تهران 1340، ص 24 تا 27.

56 The Muslim Architecture of Egypt, by K.A.C. Creswel, Oxford, 1951, PL. 87 b and 113 b.

57 آينه هند، نشريه اداره اطلاعات هند، تهران، 26 ژانويه 1968، روي جلد.

58 دورة جديد مجله هنر و مردم، تير 1349، شماره 93، ص 14 تا 29، نوشته اين جانب.

59 تاريخ تمدن ويل دورانت، كتاب اول، بخش اول، ترجمة احمد آرام، چاپ دوم، مهر 1343، تهران، س 187.

60 Histoire generale de l'art, flamarion, paris, 1950, p. 86.

61 L’art de l'Islam, par D. T. Rice, paris, 1966, p. 63, No. 60.