قهرماني، ـــــ . "محمدعلي كاشي تراش اصفهاني، خانواده هنرمند". دوره 10، ش 110(آذر 50): ص46-49، تصوير.

خلاصه:معرفي هنرمند استاد هنرمند و آثار هنري وي ـ شرحي بر هنر كاشي سازي، طرح و نقاشي، تعيين رنگها، تخمه‌گذاري.

محمد علي كاشي تراش اصفهاني

خانواده هنرمند

ا . قهرماني

در مجله هنر ومردم شماره 16 – بهمن ماه 1342 با عنوان : استاد حسين كاشي تراش اصفهاني در مورد اين خانوادة دلبستة هنر ايراني چنين ميخوانيم كه :

« از هنرمند 83 ساله اي ياد ميكنيم كه هم اكنون در قيد حيات است. پدرش – استاد عبدالكريم كاشي تراش – در دوران ظل السطان در اصفهان كارگاه كاشي سازي معروفي داشت وتمام رشته هاي طراحي نقوش و معرق، گره سازي با رنگ و لعاب ، چرخ كاري ، معرق كاري، هفت رنگ و ساير انواع كاشي را با همكاري استادان ماهر و كارگران با تجربه بر طبق اسلوب قديم كه از دورة صفويه سينه به سينه باقي مانده بود تهيه ميكرد. استاد عبدالرحيم رموز فني و طريقة مخصوص رشته هاي مختلف كاشي سازي را به پنج فرزند خود كه بتدريج يكي بعد از ديگري در كارگاه او بكار آموزي مشغول ميشدند آموخت، ولي استاد حسين بيشتر از برادران خود در جستجوي نكات مهم بود و پيوسته با ساير استادان به بحث مي پرداخت.»

و حال بشنويم از پسر استاد حسين كاشي تراش اصفهاني – يعني استاد محمد علي كاشي تراش – كه خود داراي قدرت خلاقة طراحي و ايجاد زمينة دلپذير كاشي سازيست. او ميگويد :

« چون اجداد و نياكان و مخصوصاً پدرم اهل هنر و سازندة كاشي و نيز معرق ساز بودند، بالطبع منهم باينكار متوجه شدم و خيلي زود حس كردم كه اين توجه من به يكنوع عشق پرشور باين هنر باستاني سرزمينم تبديل شده است. بگونه اي كه از پانزده سالگي بطور جدي و قطعي راه زندگي من كاشي سازي، طراحي، شناسايي رنگها و جفت و جور كردن تكه تكه هاي كاشيهاي رنگ برنگ گرديد و تا اين زمان كه حدود 32 سال از آن روزگار ميگذرد من به طرح نقشه، به پخت كاشي، به تراش آن و به گره زدن تراشه و قطعه هاي رنگي كاشي و بالاخره بسوار كردن آن برروي ديوار پرداخته ام. »

آشنايي بيشتر و كارها

استاد محمد علي كاشي تراش اصفهاني كه در مدت 32 سال كار در رشته كاشي سازي و طراحي توانسته است آثار هنري با ارزشي از خود بجاي بگذارد با نوعي فروتني انساني و با استغنائي در خور يك هنرمند اينطور به معرفي خود ميپردازد :

« پدرم هنرمند عجيبي بود، بهمين حساب علاقه فراواني به اين مملكت و باين آثار باستاني داشت. گويي خود را موظف ميدانست كه هرچه بيشتر در حفظ و حراست گوشه هاي ناپيداي اين هنر ديرين كه صددرصد رنگ و جلاي ايراني دارد، كوشش كند. اين حال و احساس از ديرباز در خانواده ما بود، اما در سر پدرم شور ديگري بود و بهمين جهت ما ابتدا با نوعي احترام به اين عشق راستين پدرمان به يادگيري ابتدايي ترين مراحل كار كاشي سازي پرداختيم، تا آنكه بعدها بطور كلي خود در اين درياي پرشور و پرجذبه غرق شديم. شايد پسر 9 سالة منهم كه اينروزها با علاقه بكار كاشي سازي متوجه شده بتواند در آينده به حفظ اين هنر و توسعه آن كمك كند، چرا كه انگار نگهداري و محشور شدن با اين هنر جالب موروثي خانواده ما شده است.»

استاد محمد علي كاشي تراش، در شهر هنر آفرين اصفهان چشم بجهان گشوده. ولي از حدود بيست سال پيش مقيم تهران شده تا بتواند هر چه بيشتر در شناساندن و توسعه كار خود بكوشد. از آن زمان تاكنون آثار فراوان وجالبي بدست اين استاد هنرمند بوجود آمده كه از آنجمله است :

      -         بازسازي و تعميرات كاشي كاريهاي صحن آرامگاه شيخ صفي و شاه اسماعيل در اردبيل كه خود از نوع بهترين   [46]  كارهاي معرق ميباشد.

      -          ساختن مجدد كاشي كاريهاي كاخ گلستان – كه از نظر سطح بزرگترين كار استاد است.

      -          طرح، ساختن و پياده كردن كلية كاشي كاريهاي سفارت ايران در واشنگتن كه از جمله كارهاي پرارزش محمد علي كاشي تراش ميباشد و كليه كساني كه از نزديك اين كار جالب را ديده اند هنر طراح، تركيب رنگ و ظرافت و قدرت شناخت گره ها را در كار اين استاد ايراني ستايش كرده اند.

      -          ساختن كاشي كاريهاي كاخ صاحبقرانيه كه خود نوعي كوشش براي ايجاد زمينة جالب تر در اين رشته ميباشد.

      -          ساختن كاشي كاريهاي سردر بزرگ كاخ وزارت امور خارجه كه تحسين همة بينندگان را بر مي انگيزد.

      -          تعميرات و ساختن كاشيهاي مسجد جامع در قزوين.

     -          ساختن محرابهاي مساجد گوناگون در تهران وشهرستانها كه از جملة آنها ميتوانيم به محراب زيبا و ديدني مسجد فخرالدوله در تهران اشاره كنيم.

از ديگر كارهاي جالب استاد و برادر هنرمندش كه حدود يكسال و اندي است در پي انجام آن هستند كاشي كاريهاي تالار رودكي است كه بطور مسلم پس از پايان، اينكار نيز در عداد آثار ديدني و تحسين انگيز كاشي كاري ايران قرار خواهد گرفت.

از كاشي سازي بدانيم:

كاشي سازان قديم ايران به اين اعتقاد بودند كه: هنر كاشي سازي خود نوعي جواهر سازي است. بدين معني كه در كاشي سازي اصل بر اين بوده كه كاشي فيروزه اي در جلا و درخشندگي از فيروزه، كاشي سفيد نشانه اي از مرواريد، و كاشي قرمز اثري از ياقوت و كاشي سبز با زمرد برابر است.

در كاشي سازي انتخاب مواد متشكله، لعاب دادن و نيز مسألة يكسان در آوردن رنگها و شفافيت كاشيهاست. طرحهاي كاشيكاري عموماً عبارتست از: انواع اسليمي يا خطايي ها – انواع غنچه ها و گلها و پرنده ها و نقشهاي هنري و گره ها – كه تركيب گره ها خود هنر ويژه اي در كار كاشي سازي به حساب مي آيد – در پاره اي از قطعه كاشيهاي جالب و نفيس به خطوط گوناگون تزييني بويژه خط كوفي نيز برميخوريم.    [47]

كاشي سازي از ابتدا تا انتها

مروري در كار تهيه يك قطعه كاشي بزرگ يا كوچك و يك برداشت ساده از مراحل گوناگون كار كاشي سازي، اهميت قدرت هنري و علاقه و حوصلة كاشي كاران ايران – بويژه استاد مورد بحث ما- را بيشتر جلوه گر ميسازد. اين مراحل را از ابتدا پي گير ميشويم كه هر وحله اش حوصله اي ميخواهد درخور، و جدا از استعداد و خلاقيت و

ذوق هنري:

طرح و نقاشي قدم اول است در كاشي كاري، خواه منظور ايجاد يك قطعه باشد يا غرض توليد قطعات كوچك و بزرگ كه در جمع سطح بزرگي از كاشي كاري را بوجود ميآورد. در اين مرحله كمترين بي سليقگي در تناسب رنگها يا بي ذوقي در تركيب گره ها، اسليمي ها و گلها كار را بابتذال مي كشاند. اما دركار استاد محمد علي كاشي تراش اصفهاني از همان ابتدا قدرت طرح و تركيب درست خطوط، و گره ها بچشم ميخورد. در اين مرحله استاد به اتكاي تجربيات ديرين و ميل به نوآوري، طرح كاشي را بر روي كاغذ مي آورد. طرح و نقشه ابتدايي كه پايه و اساس كار است شماره گذاري ميشود. هر گل يا بوته يا گره شماره اي دارد كه بعد در تركيب، سخت بكار مي آيد.

تعيين رنگها و بكار گرفتن كاشيهاي رنگين مرحله دوم كار را تشكيل ميدهد. در اين قسمت نيز مهارت و استادي كاشي كار در نحوة بكار بردن و تركيب رنگهاست. استاد محمد علي اصفهاني ميگويد :« اينكه رنگ طلايي كنار آبي فيروزه اي بنشيند و اسليمي برنگ لاجوردي و يا كرم باشد، ديد ويژة هنري ميخواهد» . در اين مرحله تكه تكه هاي شماره گذاري شده كاشي ، با رنگ معين خود مشخص ميشوند  [48]  و سپس هر تكه برروي يك كاشي سالم كه قبلاً پخته وآماده شده است چسبانده ميشود. مثلاً طرح كاغذي شماره 14 روي كاشي رنگ طلايي، 18 آبي فيروزه اي، 42 بنفش و ازاين قبيل.

در مرحلة سوم كه آنرا در اصطلاح لب زدگي ميگويند كاشيهاي سالم بريده و تكه تكه ميشود درحاليكه هنوز تكه كاغذ طرح در روي كاشي وجود دارد.

مرحلة چهارم را اصطلاحاً گِل بُردگي ميگويند. در اين مرحله حدود نقاشي روي كاشي با تيشه هاي كوچك و سوهان بيشتر مشخص شده است ولي هنوز مرحلة ظريف كاري نرسيده است.

در مرحلة پنجم قطعه كاشيهاي گل برده شده سوهان زده ميشود بگونه اي كه به اصل كار يعني كاغذ نقاش چسبيده شده روي كاشي صدمه اي وارد نشود و در اين مرحله كار با ظرافت و دقت كامل بايستي انجام گيرد.

تخمه گذاري مرحله ششم كار كاشي سازي است. از اين مرحله به بعد براستي كار به حوصله، دقت و نيز تيز بيني فراوانتري احتياج دارد . چرا كه استاد كار بايستي تكه هاي گوناگون كاشي را كه گل برده وسوهان زده شده اند براساس نقشة كلي كه دارد در شكم يكديگر جاي بدهد. غنچه اي را در ميان برگها، گره اي را در ميان چند بته جقه و يا اسليمي. در اين مرحله صورت بيروني كاشي هنوز كاغذ است با شماره ها و رنگهاي مشخص كه توي هم رفته اند و دقت در جابجايي اينها خود بسيار هنر است.

در مرحله هفتم قطعات جداجدا كه در مرحلة تخمه گذاري با هم تركيب شده اند و اجزاي يك گل را بوجود آورده اند براساس نقشه تنظيم و پايه وپشت و بغل نقش هاي كاشي ها بهم متصل ميشوند.

مرحله هشتم، مرحلة چيدن و جفت و جذب كردن است بدين معني كه تكه هاي جدا جداي اسليمي ها و گلها را روي تكه گچ يك متري يا چند متري سوار مي كنند كه البته اينكار با درنظر گرفتن شماره ها و طرح اوليه ميباشد.

جذب و جفت شدن تكه ها در اين قسمت بستگي تام و تمام به صحت و دقت اجراي كلية مراحل پيشين دارد. يعني اگر مرحلة گل بردگي يا سوهان زدگي و غيره درست و با حوصله انجام نگرفته شده باشد درز و شكافهاي  بي تركيبي كه در سطح كلي كاشي بوجود مي آيد كار را از سكه مي اندازد و بطرح و رنگ و قدرت كار بميزان فراوان لطمه ميزند.

با اين تفاصيل تماشاي كارهاي جالب استاد محمد علي كاشي تراش اصفهاني بي اختيار تحسين را بر ميانگيزد و اين آرزو در دل جان ميگيرد كه اين گونه استادان ايراني در راه خويش بيشتر از پيش موفق باشند. تا هرچه بيشتر ايران را در جهان بلند آوازه سازند. [49]

مرحلة چيدن و جفت و جذب كردن

مرحلة تخمه گذاري گلها و اسليمي كه بسيار حساس است «توسط خود استاد صورت مي گيرد»