ورجاوند، پرويز. "سيري در هنرايران و ديگر سرزمينهاي اسلامي،‌ ازقرن سوم تا يازدهم هجري". دوره 10، ش 112 و 113-117 (بهمن واسفند50 - تير51).

 

خلاصه: ش115 (ارديبهشت51): 13-18، تصوير. بررسي آثار واشياء زينتي شامل سنگهاي قيمتي و جواهرات، شيشه و سنگهاي قيمتي، آثار ساخته شده از عاج ـ ابزار وآلات علمي.

سيري در هنر ايران و ديگر سرزمين هاي اسلامي (3)

دكتر پرويز ورجاوند

سنگهاي قيمتي و جواهرات

- از سنگهاي قيمتي و جواهرات دوره اسلامي به دليل شكنندگي آنها واينكه در اسلام استعمال طلا و نقره ممنوع بوده تعداد بسيار كم بدست رسيده است. از اشياء قيمتي و جواهرات اسلامي دوره فاطميان مصر و سوريه وايران عهد سلجوقي تعداد نادري باقي مانده است.

بيشتر اين اشياء عبارتند از : گوشواره و دستبند و گردنبند. در اين آثار نقش ماه كه بصورت دوره يا عامل تزييني بكار رفته، طرح عمده تزيينات جواهر را در كنار نقش پرندگاني كه روبروي هم قرار دارند تشكيل ميدهد.

- در قرن نهم در عهد تيموريان ، نقش اژدها كه در عهد سلجوقيان بسيار برروي سنگ كنده ميشد، يك نقش كاملاً عمومي ميشود.

بالا و پايين: گوشواره يا سينه ريز طلا- ساخته شده در مصر مربوط به قرن پنجم يا ششم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور.

- علاقه و پسند سنگ يشم در دربار صفويه و مغولان توسعه يافت و از يشم آثاري بصورت كاسه آبخوري كوچك ساخته شد. كاسه هاي مزبور به كمك كنده كاري و مفتولهاي طلا و سنگهاي قيمتي زينت شده اند.

شيشه و سنگهاي قيمتي

- در منطقه خاور نزديك ، سنت مهم شيشه گري كه در دوره هلنيستيك پايه گرفته بود و توسط پادشاهان ساساني تشويق و حمايت شده بود، در زمان تسلط اسلام نيز ادامه يافت و غني تر شد.

گلدان جواهر نشان ساخته شده در مصر قرن پنجم هجري قمر ي ا ز جنس كريستال. از مجموعه خزانه كليساي «ميلهاگت» در دو روي گلدان نقش دو عقاب كنده شده است.

ليوان شيشه اي لعابدار ، با نقش سواركار ساخته شده در حلب (سوريه) مربوط به ميانه قرن هفتم هجري . از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور.

نقش سواركار عمامه به سر سه بار در روي قسمت مياني ظرف تكرار شده است.

بطري كوچك شيشه قالب ريزي شده ساخته شده د ر بغداد مربوط به اواخر قرن سوم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور.

اين شيشه داراي امضايي به شرح زير است: ببركه لصاحبه . عمل عمر بن ابراهيم.

ليوان شيشه اي لعاب دار معروف به »ليوان شارلماني» - ساخته شده در سوريه؟ مربوط به اواخر قرن ششم هجري. از مجموعه موزه شارتر فرانسه.

پايه ليوان از مس نقره نشان است. نوشته اي به خط نسخ با آب طلا برروي آن ديده ميشود.

لامپ چراغ از شيشه نقش دار. با نام «بيبارس دوم» - ساخته شده در مصر يا سوريه- مربوط به اوايل قرن هشتم هجري. از مجموعه موزه هنرهاي تزييني پاريس.

دو حاشيه به خط نسخ برروي زمينه عربسك و گل و بوته برروي آن ديده ميشود . برروي گردن ظرف نيز سوره اي از قران ديده ميشود كه به رنگ آبي روي زمينه طلايي نوشته شده است.

قسمت  اصلي محصولات قديمي شيشه اي اسلامي را شيشه هاي كوچك و گلدانهايي با شكلها و اندازه هاي مختلف به منظور نگهداري روغن مرهم و يا عطر تشكيل ميدهد.

گوشواره طلا ، سنگ و مرواريد نشان. ساخته شده در مراكش مربوط به اوايل قرن يازدهم هجري. از مجموعه موزه ملي هنرهاي افريقا واقيانوسيه بخش هنر سرزمين مغرب.

- شيشه هاي مربوط به قرنهاي هشتم و نهم در مجموع بدون زينت هستند. مدتها بعد شيشه هاي مزبور تزئيناتي بگونه هاي مختلف از قبيل : قالبي استامپه و كنده كاري پيدا ميكند.

خلفاي فاطمي در قاهره امكان كار و فعاليت در زمينه شيشه  سازي را فراهم ساختند. شيوه شيشه گري در اين عهد با استفاده از تكنيك موفقي كه از زمان «تولوني» ها درخشش داشت ادامه يافت.

- صنعت شيشه گري در سمرقند در عهد تيموريان با بردن شيشه گران سوريه اي رونق مي گيرد.

- علي الرغم رها ساختن تكنيك مينا كاري، كار روي شيشه نوزايش ارزنده اي را در ايران دوره صفوي پيدا مي كند. ولي اين صنعت در دوره صفويه در عين حال معرف نوعي نفوذ شيشه گري ايتاليا بر آن است.

ابزار و آلات علمي

اگرچه ابزار و آلات علمي به مفهوم واقع كلمه جزء آثار هنري بشمار نميآيد و بهمين دليل تعداد آنها در اين نمايشگاه ناچيز است ولي معرفي اين چند شيئي باين دليل صورت گرفته تا برروي اهميت و ارزش تحقيقات علمي در كشورهاي اسلامي تكيه شده باشد. نشانه اين امر را همچنان ميتوان در آثار نوشته اين سرزمين ها بازشناخت.

(به بحث مربوز به هنر كتاب مراجعه شود).

دنياي عرب ؟ و بعد دنياي اسلام با بهره مندي از ميراثهاي تمدن دنياي كهن، باتوجه به كيفيت خاص آنها در زمينه تجزيه و تحليل مسائل و حس وادراك خاص آنها در زمينه قدرت دريافت مسائل تجريدي، در بيشتر رشته هاي علوم محض پيشرفت هاي ارزنده اي بدست آوردند كه از آن جمله ميتوان رشته هاي زير را ياد كرد:

نجوم مكانيك رياضيات (بخصوص در زمينه جبر و هندسه) فيزيك (بويژه در زمينه مسائل نوري) و      نقشه كشي.  

اسطرلاب برنجي ، هديه شده بنام جعفر فرزند خليفه «الكتفي»، ساخته شده در عراق، مربوط به قرن سوم هجري، از مجموعه كتابخانه ملي پاريس.

كره فلكي مسي، ساخته شده در مازندران، مربوط به سال 684 هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. برروي اين كره اسامي با خط كوفي نوشته شده و ستاره ها با نقره نشان داده شده اند.

فلاسفه معروف نيز كه در رشته هاي مختلف مشغول بكار بودند، فن طبابت و علم شيمي را با حذف جنبه هاي جادوئي آنها بر بنياد جنبه هاي عقلي و علمي استوار ساختند.

- در نمايشگاه هنر اسلامي پاريس در مجموع چهار قطعه از ابزار علمي بشرح زير به نمايش گذارده شده است:

1 اسطرلاب ساخته شده در عراق مربوط به قرن سوم هجري.

2 ساعت شمار خورشيدي متعلق به نورالدين محمود ، فرزندزنگي از حكمرانان سوريه. ساخته شده در سوريه مربوط به سال 554 هجري.

3 كره فلكي ساخته شده در تبرستان ايران مربوط به سال 684 هجري.

4 اسطرلاب نقره اي ساخته شده در مراكش مربوط به اوايل قرن دوازدهم هجري.

- چنانكه در مقدمه نيز اشاره رفت، وجود اين چند شيئي ناچيز بهيچوجه قادر به نشان دادن اهميت وعظمت گذشته علمي كشورهاي اسلامي نميتواست باشد و جا داشت كه دست كم بكمك تصاويري چند ، اطلاعات در اين زمينه در اختيار قرار مي گرفت.

آثار هنري ساخته شده از عاج

از آغاز در كارگاههاي كشورهاي اسلامي كار برروي عاج رواج داشته است ولي بايد گفت كه معروفترين اشياء هنري ساخته شده از عاج از كارگاههاي واقع در سرزمين هاي غربي اسلامي بدست آمده است.

در اين زمينه نواحي چون : سيسيل و اسپانيا و ايتالياي جنوبي كه زير نفوذ فرهنگ فاطميون قرار داشتند، از جمله مراكز مهم توليد آثار هنري ساخته شده از عاج بشمار ميروند. صنعتگران مسلمان حتي بعد از آنكه مسلمانان قدرت ونفوذ سياسي خود را در اين نواحي ازدست ميدهند همچنان بكار خلق آثار هنري در كارگاههاي مزبور ادامه ميدادند. در مصر، سنت هاي «قبطي» اثر خود را برروي آثار استخواني و برروي عاج باقي گذاشت چنانكه بين آنها و آثار چوبي شباهت قابل توجهي وجود دارد. آثاري چون جعبه هاي استوانه اي با سرپوش نيم گنبدي و  صندوقچه هاي مستطيل شكل كه جهت نگهداري جواهرات، شيشه هاي كوچك دراو و شيشه هاي كوچك عطر بكار ميرفتند، به مكتب بني اميه «كردوآ» تعلق دارد. مغرب زمين مسيحي با علاقه و توجه خاصي در پي يافتن اين جعبه ها و صندوقچه هاي كوچك بود تا «نان فتير» را در آنها نگهداري كند. كهن ترين نمونه اين آثار بهم قمرن چهارم هجري مربوط ميشود. برروي برخي ازآنها تاريخ و نام يك امير يا يك صاحب منصب وجود دارد.

برروي تمامي سطح اين صندوقچه ها نوعي تزئين كنده كاري وجود دارد كه نگاره هاي بكاررفته وشيوه عمل آنها معرف حداكثر ظرافت است. شيوه تزئين اين آثار در اصل معرف سبك تجريدي گياهي است، كه درعين حال حيوانات و پرندگان را نيز كه در پيچ و خم گياهان يا در پس درختان خرما قرار دارند، عرضه ميدارد.

در تركيب اين صحنه ها علاقه شديد به قرينه سازي بخوبي مشهوداست.

صحنه هاي مربوط به شكار و ديگر سرگرمي هاي درباري كه مورد توجه خاص خلفاي بغداد بود، در داخل چند ضلعي ها برروي اين آثار عرضه شده اند.

بايد گفت تعداد قابل توجهي از آثار ساخته شده از عاج كه بيشتر آنها به خزانه هاي كليساها تعلق دارند، از منبع ديگري كه بطور كامل جنبه اسلامي ندارد بدست آمده اند. چنانكه اگر بتوان در بين اين مجموعه عظيم آثار ساخته شده از عاج، گروهي را يافت كه بوسله هنرمندان مسلمان براساس سفارش مشتري هاي مسيحي ساخته شده است، بقيه آنها معرف سبك بيزانسي و رمان ميباشد.

قطعه اي با تزئين گياهي استخوان كنده كاري شده ساخته شده در مصر مربوط به قرن دوم هجري. از مجموعه موزه لوور.

نقش روي اين قطعه عبارتست از درختي كه پيچكهاي مو از اطراف آن بالا رفته اند . اين موضوع در دوره بني اميه، يكي از طرحهاي معروفي بود كه برروي استخوان و عاج و چوب بكار ميرفت.

اغلب تشخيص دقيق و قطعي اصل برخي از اين آثار كار مشكلي نيست، بخصوص تشخيص برخي از بوقهاي عاج كه سطح آنها از يك نوع تزئين كنده كاري كم وبيش محكم و استيليزه مركب از پيچ و خم شاخه ها و حيواناتي كه از ميان آنها بيرون آمده، پوشيده شده است.

نقش روي اين قطعه عبارتست از درختي كه پيچكهاي مو از اطراف آن بالا رفته اند . اين موضوع در دوره بني اميه، يكي از طرحهاي معروفي بود كه برروي استخوان و عاج و چوب بكار ميرفت.

اغلب تشخيص دقيق و قطعي اصل برخي از اين آثار كار مشكلي نيست، بخصوص تشخيص برخي از بوقهاي عاج كه سطح آنها از يك نوع تزئين كنده كاري كم وبيش محكم و استيليزه مركب از پيچ و خم شاخه ها و حيواناتي كه از ميان آنها بيرون آمده، پوشيده شده است.

كارگاههاي معاصر مصر قطعه هائي كه كنده كاري روي آنها به شيوه اي شبيه آنچه در آثار چوبي ديده ميشود در دو سطح توليد ميكردند. اين قطعات پس از ساخته شدن رنگ آميزي شده و برروي صندوقچه ها سوار ميشدند.    نقش هاي روي اين صندوقچه ها كه عبارتست از صحنه هاي مربوط به نوازندگان و صحنه هاي شكار، منعكس كننده تفريحات سنتي دربار عباسيان است.

در قرن ششم هجري، يك دسته جديد از آثار ساخته شده از عاج درغرب مديترانه بظهور ميرسد . تزئين روي صندوقچه ها از اين زمان به بعد بدون بكار بردن نگاره هاي كنده كاري شده، به گونه نوعي تزئين ساده بكمك  خط هاي سياه و طلا كاري انجام شده است. موضوعاتي كه در اين تزئينات ديده ميشود، عبارتست از موضوعاتي كه در گذشته بكار رفته و همگي آنها از نگاره هاي بكار رفته در برخي از پارچه هاي بافته شده در اسپانيا ونقش برخي از موزائيك هاي همزمان سيسيل الهام گرفته شده است.

نقش اصلي روي بدنه صندوقچه عبارتست از چهار هشت ضلعي كه اضلاع آن بصورت منحني در آمده و در وسط هر يك دوسواركار در برابر هم و در دوسوي يك درخت زندگي قرار گرفته اند. صحنه مزبور وشيوه كار قرينه سازي آن ، معرف نفوذ شديد هنر دوره ساساني ايران و صحنه پردازي هاي آن دوره برروي هنرمندان اسپانيا است. برروي دوره صندوقچه ، كتيبه اي بخط كوفي گلدار نوشته شده كه در آن نام «المغيره» و تاريخ ساختن اثر ذكر شده است.

نحوه كنده كاري اين قطعه معرف شيوه خاصي است كه در عهد فاطمي ها رايج بوده وبراساس آن كنده كاري در دو سطح انجام ميگرفته است.

قطعه اي از پوشش صندوقچه از عاج ساخته شده در مصر مربوط به قرن پنجم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور.

صندوقچه عاج المغيره ساخته شده در (كردوآ) اسپانيا مربوط به سال 357 هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور.