ورجاوند، پرويز. "سيري در هنرايران و ديگر سرزمينهاي اسلامي،‌ ازقرن سوم تا يازدهم هجري". دوره 10، ش 112 و 113-117 (بهمن واسفند50 - تير51).

خلاصه: ش 117 (تير51): 17-27، تصوير. هنرجلدسازي كتاب، مينايتور ومكاتب مختلفة آن در سرزمينهاي اسلامي،‌معرفي پاره‌اي از مينياتورهاي نمايشگاه.

سيري در هنر ايران وديگر سرزمين هاي اسلامي

(از قرن سوم تا يازدهم هجري)

بر اساس : نمايشگاه هنر اسلامي پاريس (22 ژوئن تا 30 اوت 1971 ، 31 تير ماه تا 8 شهريور 1350) (5)

بررسي، ترجمه و نوشته: دكتر پرويز ورجاوند

استاد باستان شناسي دانشگاه تهران

هنر كتاب (جلد سازي)

- در زمان پيروزي اعراب ، جلدهاي چرمي در مصر نوشته هاي قبطي را ميپوشانيد. قديمترين جلدهاي باقي مانده كه به دوره بني اميه ميرسد داراي طول بسيار ميباشد. در حاليكه اولين آثار نوشته و كتابهاي اسلامي بوسيله جلدهائي با عرض زياد پوشش ميشد.

- اندازه و ابعاد زياد جلدهاي اوليه اسلامي با نوشته هاي كوفي بزرگ كه بطور معمول در خطوط طويل نوشته ميشدند قابل توجيه است.

- مدت زمان طولاني جلد كتابها، تزييني جز خطوط نوشته ونقش هاي كنده شده بر روي جلد، چيز ديگري نداشتند.

- تا اينكه درحدود قرن هشتم هجري نقش يك طرنج در وسط و يك چهارم آن در گوشه ها تزيين روي هر جلد را تكميل ميساخت.

- بتدريج تزيينات روي جلد تمامي سطح جلد را فرا گرفت. اين تزيينات سرشار بود از طلاكاري. سرانجام در قرن دهم تزيينات روي جلد قسمت داخل جلد را نيز فرا گرفت.

-          در عهد تيموريان طرحهاي ظريف طلاكاري شده، در يك كادر قرار گرفت.

در عهد صفويه تكنيك جديدي كه بر جنبه نقاشي تزييني متكي است، تجلي ميكند. در اين دوره جلدها به شيوه چيني پوشش ميشود. باينگونه كه يك تزيين لاك كاري ، و نقاشي شده با پوشش طلا يا بدون آن، در روي جلد انجام ميشود. ولي در همين زمان همانقدر كه كار نقاشي و تزيين روي جلد پيشرفت ميكرد جنس جلد بدتر ميشد.

بسياري از تكنيك هاي ايراني از حدود قرن نهم و دهم توسط هنرمندان وصنعت كاران ايراني كه به تركيه مهاجرت كرده بودند، در تركيه عثماني و بعد در اروپا بكمك و با واسطه «ونيز» گسترش يافت.

مينياتور

در برخي از حديث ها و نه در قرآن با تصوير تگاري بدليل آنكه با حاصل كار خداوند رقابت ميشود، مخالفت شده است. قبل از ظهور اسلام، ايرانيها از كشيدن و تصوير نمودن صحنه هاي قهرماني وصحنه هاي مربوط به شاهان و دربار آنها لذت ميبردند.

- خلقاي اموي وبعد عباسيان نيز ، قصرهاي خود را با همان روحيه ايراني با ديوار نگاره ها تزيين ميكردند. در اصل، نفوذهاي هلنيستي بطور نزديك تحت تأثير شديد نفوذ و طرز فكر ساساني قرار داشته است.

- از ديوار نگارهاي كهن آثار فراواني باقي نمانده است.

مدارك و آثار متعددي كه بما امكان ميدهد تا درباره هنر نقاشي و تصوير سازي اسلامي اظهار نظر كنيم، طرحها ونقاشي هائي است كه بصورت مينياتور باقي مانده است. در اين آثار موجودات زنده به ميزان وسيعي طرح      شده اند. گرايش مزبور توسط افراد قشري مذهبي مورد حمله قرار گرفت.

- اولين شاهكارهاي هنري مينياتور اغلب داراي جنبه هاي علمي هستند و يا در زمينه هاي علمي طرح شده است مانند: رساله ها و كتابهاي اطباي يوناني كه به عربي ترجمه شده اند – كتابهاي فيزيك يا نجوم – آثار ادبي نيز همزمان آنها مصور شدند.

افسانه هاي اخلاقي هندي، مانند «بيد پاي» كه معروفيت آن از هند گرفته تا تمامي خاور نزديك و حتي اروپا مشهور است. همچنين يك اثر كاملاً عربي نيز داراي تصويري از مينياتور است. اين اثر عبارتست از كتاب حريري مربوط به آغاز قرن ششم هجري كه با قريحه خاصي به بيان حوادث زندگي پرتلاطم يك دوره گرد ميپردازد. خواندن اين كتاب موجب خوشحالي و لذت ميشود.

- هنر مينياتور در دوره سلجوقيان شكوفا ميشود. نمونه آن يك داستان حماسي فارسي مربوط به قرن پنجم است. اين كتاب در حدود سال 1200 ميلادي رونويس ونقاشي ميشود.

در دربار عباسيان در حدود اواخر قرن ششم هنر مينياتور تحول قابل توجهي مييابد.

- با مكتب بغداد است كه اولين صحنه هاي خاص زندي روزانه مردم وزندگي اجتماعي آنا طرح ريزي ميشود.  نوشته ها چيزي جز بهانه براي تجسم موضوعي كه نقاش از آن خوشش آمده وخواسته است تا با آزادي تمام آنرا همراه با فانتزي معرفي كند نبود. اين تصاوير همراه بود با زينت جزئيات طبيعي.

- هجوم مغول پيشرفت اين هنر را از بين برد و بعد با نفوذ هنر چين بار ديگر اين هنر تجديد گرديد. در اين عهد بيشتر كتابهاي تاريخي هستند كه داراي صحنه هي مينياتور ميباشند. از قرن چهاردهم تا هفدهم در طول اين مدت طولاني مواد مختلفي در اختيار هنرمندان گذارده شده، كه از آنجمله است اشعار تاريخي ملي شاهنامه فردوسي.

1-مينياتور ، نقش رقاصك ساعت وطاووس – طراحي روي كاغذ – كشيده شده در سوريه يا مصر مربوط به سال 755 هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. در اصل اين برگ به كتابخانه ايا صوفيه قسطنطنيه تعلق داشته است.

2-مينياتور، صحنه بردن فرهاد به نزد شيرين – كشيده شده در ايران ، مربوط به اوايل قرن دهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. تصوير مزبور مربوط به كتاب خمسه امير خسرو دهلوي است.

3-مينياتور، صحنه حكمراني كه در حلقه فرشتگان قرار دارد. كشيده شده در ايران، مربوط به نيمه قرن دهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. اين تصوير شاهي را برفراز يك تخت هشت گوش در وسط باغي پرگل نشان ميدهد كه در حضور فرشتگان فراميني را به يك وزير سياهپوست صادر ميكند. صحنه مربوط است به شخصيت افسانه اي وپرشكوه حضرت سليمان.

4-مينياتور ، صحنه اي از دو مرحله از زندگي يك شاهزاده – كشيده شده در ايران ، مربوط به اواسط قرن دهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. در قسمت بالاي تصوير، شاهزاده در حال دريافت عرضحال از يكي از افراد نشان داده شده است. در قسمت پائين تصوير او درحال تفريح و شكار شير طرح شده است. شكل عمامه افراد معرف دوران شاه طهماسب صفوي است.

صحنه هاي مربوط به دربار كه در آنها شاه با عظمت خاص بروي تخت قرار داد، از اين پس چنان عرضه گرديد كه يادآور تصوير نگاري «ايكونوگرافي» شاهي دوره سلجوقيان بود.

- در قرن هشتم، مركز بزرگ هنر مينياتور ايراني در تبريز مستقر گشت . مشخصات مكتب تبريز عبارتست از ذوق مربوط به طرح افسانه ها بگونه طبيعت گرائي ظريف و جاندار، منظره پردازي در اين مكتب اهميتي بيش از پيش بدست آورد.

- در عهد مملوكها هنر نقاشي در عين حال كه از طريق ايران تحت نفوذ هنر خاور دور قرار داشت، (بخصوص در مورد منظره) سنت هاي مربوط به مكتب بغداد را نيز دنبال ميكرد و يك دوره كوتاه شكوفائي را بخود ديد . دراين مدت تركيب صحنه ها وجود نوعي علاقه به جنبه هاي تزئيني را نشان ميدهد.

و بالاخره در شيراز بود كه هنر مينياتور سازي ايراني اصالت خود را عرضه داشت. در آخر قرن هشتم مكتب شيراز به يك تكنيك موفق در امر طراحي و رنگرزي دست يافت.

در اين تاريخ در مكتب شيراز اولين شكل مناظر ومرايا «پرسپكتيو» ظهور ميكند. براي اينكار روي متن منظره در سطوح مختلف كه بر روي هم قرار دارند و نه در روي يك  خط، تصوير افراد مختلف اجراء شده است. در اين هنگام هنر مينياتور در دربار شاهزادگان تيموري شكوفا گرديد.

در قرن 15 تعداد زيادي تصوير مربوط به شاهنامه تهيه گرديد واين تصاير با آنچه كه از روي اشعار سعدي ، نظامي و جامي كشيده ميشد چشم و هم چشمي ميكرد.

شيوة خاص تيموري در دو مرحله تحويل يافت: اولين مرحله آن كمي بعد از مرگ تيمور آغاز گرديد و مركز آن هرات بود.

در سبك هرات منظره جائي اساسي را اشغال كرده است. سبك مزبور از ظرافت ، جنبش مشاهده و توازن لازم برخوردار است و ظرافتي چشم گير را عرضه ميدارد.

- بعد از حوادث واغتشاشهاي اواسط قرن نهم، مينياتور شگفتگي خاصي را در هرات بدست آورد. اين دوره تحت تأثير ونفوذ شديد يك استاد بزرگ كه ادراكهاي قديمي را در هم ريخت قرار داشت. اين  استاد بهزاد بود كه در سال 1440 متولد گرديد . رنگاميزي ظريف (نوآنسه) و خطوط و طرحهاي بي نهايت نرم و با حالت او، طبيعت گرايي چهره هاي او را ارزش مي بخشد. در سبك او همچنين بايد از تركيبات سراپا زنده اش يادكردو

اين هنرمند سبك عهد تيموري را به نقاشي دوره صفوي انتقال داد.

شكل 5-مينياتور ، صحنه اي از زندگي روستايي – كشيده شده در ايران، مربوط به سال 986 هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور – در پائين صحنه اسم نقاش بنام (محمدي) و سال طراحي اثر مشخص شده است. اين طرح ظريف را باتوجه به خصوصيت كار آن بايد به بزرگترين هنرمندنقاش پايان عهد شاه طهماسب نسبت داد. محمدي كه پدرش بايد سلطان محمدي بوده باشد، درعهد شاه اسماعيل معروفيت بسزائي در هنر نقاشي كسب ميكند. او در بين سالهاي 27 – 1526 ميلادي در هرات متولد ميشود. او استاد خط، طراح، نقاش وعضو فرهنگستان تبريز بوده و در كار كشيدن تك چهره، نقاشي وطراحي مهارت بسزائي داشته واز بزرگان اين فن بوده است.

شكل 6-مينياتور، صحنه اي از يك پذيرائي شاهانه – كشيده شده در ايران، مربوط به قرن دهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور . اين تصوير مربوط است به تزئين يك شاهنامه خطي. در وسط صحنه شاهزاده اي را مشاهده ميكنيم كه به شيوه شرقي برروي تخت مطلا نشسته است و اطراف او را فرزندان و ملتزمينش گرفته اند و دسته جمعي به نواي موسيقي گوش ميدهند. در پشت صحنه پذيرائي، منظره اي از طبيعت طرح شده است. رنگهاي بكار رفته در اين اثر روشن و شاد هستند ولي با اينحال درخشش آن از اولين آثار عهدتيموري كمتر است.

شكل 7-طراحي، تك چهره يك شاهزاده  – كشيده شده در ايران ، مربوط به قرن دهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. در اين اثر تصوير نشسته شاهزاده به گونه سه ربعي نموده شده است. حالت نشستن شاهزاده ، طرح لباس، نحوه آرايش سر وظرافت خاصي كه در صورت سازي آن بكار رفته است، اين اثر را به اثر قديمتر ديگري كه در (Fogg Art Museum) در امريكا قرار دارد شبيه ميسازد. نحوه طراحي خطوط در اين تصوير آنرا  به آثار «آقا رضا» بزرگترين طراح آغاز دوران سلطنت شاه عباس كبير شبيه ميسازد.

شكل 8-تزئينات يك صفحه نوشته – كشيده شده در ايران، مربوط به اوايل قرن يازدهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. نوشته هاي صفحه به خط نستعليق انجام شده و حاشيه صفحه را تزئيناتي مركب از نقش حيوانت قرار گرفته است. خط نستعليق اين صفحه معرف يكي از جالبترين نمونه هاي اين شيوه خط است كه توسط «ميرعلي تبريزي» بنياد گذارده شده است.

شكل 9-طراحي، صحن حمله شير بر گاو. كشيده شده در ايران، مربوط به اوايل قرن يازهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. صحنه حمله شير بر گاو از موضوعهاي بسيار كهن مشرق زمين وايران است. از حدود قرن هفتم هجري براساس افسانه هاي كليله ودمنه اين صحنه هاي به كرات در كتابهاي مختلف كشيده شده است.

بعد از تصرف هرات بوسيله ازبكها، در سال 1510، نقاشان تيموري گروهي به تبريز نخستين پايتخت صفويان و گروهي ديگر به بخارا پايتخت ازبكها برده شدند. چنانكه بخارا در قرن دهم وارث اصلي سبك هرات گشت و عظمت آنرا حفظ نمود.

- دوران درخشان حكومت حكمرانان صفوي دوران با عظمتي را برروي هنر مينياتور گشود. بعد از انتقال پاتخت به قزوين ، علاقه به معرفي موضوعات طبيعي و حقيقي و صحنه هاي مربوط به زندگي درباري نزج گرفت و در سومين پايتخت كه اصفهان باشد از سر گرفته شد.

در زمان شاه عباس بزرگ اصفهان مركز سياست و پايتخت هنري ايران گرديد. در اين دوره نقاشي ايراني جاي صحنه پردازي هاي بزرگ مربوط به شاهنامه را به موضوعات خودماني تر داد. در اين دوره نقاشي به معرفي   صحنه هاي خصوصي تر و تك چهره پرداخت واز جمله تصاوير جواناني با لباسهاي پر زرق و برق در باغهاي انبوه را ميتوان ياد كرد.

در پرداخت ظريف صحنه هاي درباري، كوشكي را در يك ترتيب و نظم زينتي با ابرهائي به شيوه چيني برفراز آن بعنوان چهارچوب نيز بكار برده اند و زينت جزئيات، به گونه اي هنرمندانه بكمك معجزه در رنگها در كنار يكديگر قرار داده شده است.

بزرگترين هنرمند اين دوران رضاي عباسي است كه از حدود 1615 سبك خاص خود را عرضه ميدارد.

طرحها و تك چهره هاي اوداراي كيفيتي غير قابل مقايسه است.

رضا عباسي با تكميل هنر مينياتور مكتب قزوين ، در تمامي آن قرن با استعدادي خاص و دقت لازم ، به طرح خطوط چهره ، لباس و آرايش شخصيت هاي ظريف و خوش قيافه دربار صفوي پرداخت. از سوي ديگر ذوق و علاقه خاص شاهان عثماني را به نقاشي در سرزمين تركيه همسايه ايران و همزمان با دوره صفويه نميتوان نديده گرفت.

طراحي آب طلا و آب رنگ كاري – تصوير يك دختر جوان – كشيده شده در ايران ، مربوط به اواسط قرن يازدهم هجري. از مجموعه اسلامي موزه لوور. اين دو تصوير بهمراه يك تصوير ديگر داراي امضاء «محمد علي» است. محمد علي بهمراهي محمد قاسم و محمد يوسف، از جمله هنرمندني هستند كه در مكتب هنرمندبزرگ رضا عباسي ترتيب يافته اند.

پادشاهان عثماني ميكوشيدند تا طراحان و استادان نقاش ايراني را به قسطنطنيه جلب سازند. همچنين آنها بدون آنكه از امر تشويق هنرمندان محلي غفلت ورزند، به دعوت نقاشان اروپائي نيز اقدام كردند. بيشتر چنين مي پندارند كه نقاشي عهد عثماني چيزي جز يك تقليد ضعيف از نقاشي و هنر ايراني دوره صفويه نيست با اينحال مينياتور عهد عثماني باتوجه به جنبه خاص داستاني و افسانه پردازي شديد آن از نقاشي دوره صفوي متمايز ميباشد.

شكل 10 -مهماني شكارگاه – كشيده شده در ايران. مربوط به اواخر قرن يازهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. بايدگفت كه نفوذ هنر نقاشي اروپا در مينياتور ايراني از آغاز سلطنت شاه عباس بزرگ قابل درك است ولي نفوذ عمده هنر نقاشي اروپا در مينياتور ايراني را بايد مربوط به زمان بازگشت «محمد زمان» از سفر ايتاليا دانست. در اين تصوير نفوذ هنر غربي با طرح نماي دو قصر در دو گوشه بالا و حالت خاص افراد قابل تشخيص است. در اين تصوير دو صحنه شكار و استراحت در كنار هم نموده شده است.

شكل 11 -و رنگ آميزي – تصويري از آزاده سوار بر شتر در حال نواختن چنگ- كشيده شده در ايران. مربوط به نيمه قرن يازدهم هجري. از مجموعه بخش اسلامي موزه لوور. بنابر آنچه كه در افسانه ها آمده است، زيبائي و جاذبه خاص اين زن و ظرافت و لطفي كه در آههگ موسيقي او وجود داشته است، توجه شديد بهرام گور پادشاه ساساني را بخود جلب ساخته بود. در اين تصوير كه سرشار از ظرافت و نرمش است نفوذ رضا عباسي بخوبي مشهود است.

 شكل 12 -تصوير مرد جواني برنگ سفيد – كشيده شده در هند، مربوط به قرن دهم هجري. از مجموعه مينياتورهاي هندي موزه گيومه در پاريس. لباسي كه بر تن اين جوان است معرف لباسهاي خاص دوران سلطنت اكبرشاه است. در اين تصوير چهره جوان بصورت سه ربعي، بدن او تمام رخ و پاها نيمرخ طرح شده است. دستار او برنگ سبز و جقه آن سياه است كه شايد اين هردو نشانه تعلق او به جامعه اشرافيت هند باشد. طرز كار در اين تصوير معرف نحوه ديد ايراني است، زيرا كه چهره پردازي سبك كلاسيك مغولي به گونه ديگر است و در آن، چهره و پاها بگونه نيمرخ و قسمت بالاي بدن سه ربعي نشان داده شده است.

شكل 13 -طراحي سياه قلم با رنگ آميزي سرخ رنگ، تصوير اسب و مهتر آن  – كشيده شده در هند ، مربوط به اواخر قرن دهم هجري. از مجموعه مينياتورهاي موزه گيومه پاريس. سر اسب نسبت به بدن او كوچك و ظريف طرح شده است. تصوير مهتر در اين اثر او را در عين فعاليت نشان ميدهد.

شكل 14 -تصوير امپراتور جهانگير درحاليكه تصوير پدرش امپراتور اكبر را بدست دارد – كشيده شده در هند، مربوط به اوايل قرن يازدهم هجري. از مجموعه مينياتورهاي موزه گيومه پاريس.

شكل 15-آبرنگ، تصوير خواجه ابوالحسن – كشيده شده در هند، مربوط به قرن يازدهم هجري. از مجموعه مينياتورهاي هندي موزه گيومه پاريس. در زير آن چنين نوشته شده: شبيه خواجه ابوالحسن درست اخلاس عمل هاشم. اين تصوير بخوبي معرف نحوه چهره پردازي هاي خاص عهد شاه جهان است.

در هند اسلامي نيز با درخشش خاصي در زمينه هنر مينياتور كه سخت مورد توجه شاهان سلسله مغول بزرگ بود، فعاليت ميشد. اولين آثار مينياتور هندي به گونه اي چشم گير معرف نفوذ هنر مينياتور ايراني است. يكي از منابع عمده اين نفوذ مربوط است به كشش و جذبه ايكه امپراتوز هند همايون، در موقع تبعيد خود در ايران نسبت به مينياتور دوره صفويه احساس ميكرد.

امپراطور همايون در بازگشت تعداد فراواني از نقاشان معروف مانند مير سيد علي تبريزي و عبد الصمدرا با خود بآنجا برد و حتي يكي از هنرمندان معروف به پسرش درس نقاشي داد.

اكبر نيز مانند پدرش با پايه گذاري كارگاهي كه هر هفته آنرا بازديد مي كرد به پيشبرد اين هنر كمك كرد. با اينهمه سنت هاي بومي نقاشي بخصوص آنچه كه در هند جنوبي وجود داشت ادامه حيات يافت.

مينياتور هند از زمان حامي و پشتيبان بزرگ هند يعني جهانگير مرحله آزاد گشتن از قيد و نفوذ خارجي را بدون آنكه گرايشش به هنر و شيوه ايراني بطور كامل از ميان برود، آغاز كرد.

ولي با پيروي از سليقه شاهزاده سبب گرديد تا عرضه داشت صحنه هاي مربوط به جنبه هاي داستاني كمتر گردد و در عوض به طرح صحنه هاي مربوط به زندگي روزانه پرداخته شود. در نتيجه موجبات بررسي مربوط به طبيعت پيرامون و گياهان و حيوانات فراهم آمد. هنر تك چهره سازي در اين عهد جنبه عموميت پيدا كرد و در زمان شاه جهان (1658 – 1628) حامي ديگر هنر در هند، برروي آن تكيه گرديد و اين شيوه موفقيت بيشتري يافت.

صحنه تسليم شدن قندهار در برابر سعيد خان سردار شاه جهان   – كشيده شده در هند، مربوط به قرن يازدهم هجري . از مجموعه مينياتورهاي هندي موزه گيومه پاريس. E. Blochet  اين تصوير را صحنه تسليم شدن قندهار در برابر سپاه شاه جهان بسرداري سعيد خان ميداند. از نكات جالب اين تصوير وجود دو نوع پرسپكتيو ارتفاعي و هوائي آنست. در وسط صحنه، نيروي فاتح را مي بينيم كه سواره بسوي نمايندگي نيروي مغلوب پيش ميرود ونمايندگان سپاه مغلوب با پاي پياده در حال نزار كليد شهر را تقديم ميدارد. تصوير هوائي شهر كه در بالاي اثر طرح شده، براي شناسائي چگونگي شكل شهر، حصار ومحل هاي مسكوني آن داراي ارزش بسيار است.

در كنار ايجاد تك چهره هاي ارزنده و جالب، به شيوه خاص شخصيت ها، مينياتورسازان علاقه  خاصي به طرح صحنه هاي مجلل مربوط به دربار دهلي نشان دادند. در قرن هيجدهم حمايت شاهانه از نقاشان بسرعت از بين ميرود. نتيجه آنكه نخست نوعي زوال در آثار هنري پديدار ميگردد كه بعدها تحت تأثير و فشار ساير عوامل اين زوال بيشتر ظاهر و تأكيد ميشود. باوجود اين آثار مينياتور قرن هيجدهم با يك پديده نو مشخص ميباشد. پديده مزبور عبارتست از عرضه داشتن تعداد فراواني از صحنه هاي زنده زندگي دوستانه كه هنرمند در آنها دست كم بگونه غير منتظره اي (در كشورهاي اسلامي) ، بر روي زن وشيوه آرايش او تكيه نموده به اين ترتيب به زنده ساختن مجدد سنت كهن هندي در زمينه عرضه داشت صحنه هاي مربوط به لذايذ شهواني پرداخته است.