بهنام، عيسي. "سيري در سرزمين ايران در شش هزارسال پيش". دوره 10،‌ش 118 ( مرداد 51): 2-6، تصوير، طرح.

خلاصه:شروع نقاشي روي سفال، نقوش روي سفالها، تصويرها عبارتند از مجسمه اك زن از ويرانه‌هاي رودبار و مجسمه اك مردي پيدا شده از ناحيه تورنگ تپه.

بازار وكيل و چند بناي دوران زنديه در شيراز

امير قلي اسلامي   اداره كل فرهنگ و هنر فارس

بعد از ميدان شهرداري در نزديكي ارگ كريم خاني و جنب مسجد وكيل ، بازار وكيل واقع است كه از بناهاي شهريار زند كريم خان مي باشد. بنيان و اساس بازار مذكور بسيار محكم نهاده شده بطوريكه با زلزله هاي پي درپي كه در شيراز بوقوع پيوسته كوچكترين خللي در اركان بازار مذكور واردنشده است و ساختمان آن از سال 1187 هجري قمري شروع گرديده است. در فارسنامه ناصري تأليف حاج ميرزا ابوالحسن فصائي مطالبي است كه با تاريخ بناي بازار ارتباط دارد و عيناً نقل مي شود:

«در سال 1180 وكيل خاطر را از نظم ممالك ايران جز خراسان آسوده داشت و شهر شيراز جنت طراز را پاي تخت سلطنه خود فرمود وبنياد ساختن عمارات را نمود اول قلعه شهر را از گچ و آجر بنا كرده باتمام رسانيد بعد از ان ارگي براي نشيمن و حرمسراي خود بساخت وبانجام رسانيد … »

عده اي از مسشترقين و جهانگردان اروپائي كه در گذشته از شهر شيراز ديدن نموده اند در سفرنامه هاي خود مطالبي در مورد بازار وكيل نوشته اند از جمله اوژن فلاندن كه در سال 1841 از شهر شيراز ديدن نموده در بازار وكيل چنين مي نويسد:

«تنها قسمتي از كه بشيراز سرو صورتي ميدهد بازاري است كه كريم خان ساخته است مساجدش را ابداً نمي شود با مساجد اصفهان مقايسه كرد و مشهورترين ابنيه اش شاه چراغ است كه مدفن يكي از مقدسين است … »

ژنرال سرپرسي سايكس كه بشسال 1281 هجري بايران مسافرت نموده در سفرنامه خود بنام ده هزار ميل در ايران در مورد شيراز وبازار وكيل آن مي نويسد:

«در اطراف شهر شيراز قبل از نگارنده نويسندگان معروف قلم فرسائي نموده وديگر حاجت نيست كه اينجانب از نو مندرجات كتب آنان را تكرار نمايد و فقط باين نكته اكتفا ميشود كه بازار وارك براي كسانيكه ذوق و سليقه تماشاي آثار باستاني را دارند قالب توجه مي باشد.»

بازار وكيل از ارزنده ترين و بهترين نمونه معماري دوره زنديه محسوب ميشود وشامل دو رشته بازار است يكي شمالي جنوبي كه از دروازه اصفهان شروع و به كوچه جنوبي سراي مشير ختم ميشود و ديگري شرقي غربي كه در تقاطع اين دو رشته بازار يك چهارسوق وسيع قرار دارد. بعلت احداث خيابان كريم خان زند قسمتي از بازار وكيل خراب و در نتيجه بازرا مذكور بدو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم شده است. در بازار شمالي جنوبي در هر سمت 41 زوج مغازه وسيع قرار دارد و در سمت شمال شرقي آن چند كاروانسراي وسيع بنام كاروانسراي روغني، كاروانسراي احمدي و كاروانسراي گمرك از دوره كرم خان باقيمانده كه راه ورودي آنها از داخل بازار وكيل است.

بازار شرقي غربي در چهارسوق بدو قسمت تقسيم ميشود سمت شرقي آن 19 جفت مغازه دارد و بنام بازار علاقه بندان و بازار غربي چهارسوق با ده جفت مغازه بنام بازار تركش دوزها مشهور مي باشد. موازي بازار تركش دوزها و در سمت ديگر چهارسوق بازار ديگري است كه مدخل ورودي آن در جلو سردر مسجد وكيل است وبنام بازار شمشير گرها معروف مي باشد . بازار شمشير گرها نيز در طرفين يازده جفت مغازه دارد. بازار وكيل داراي پنج در بزرگ است كه در مدخل شمالي ، جنوبي، شرقي و غربي بازار نصب است و قبل از احداث خيابان زندو تقسيم آن بدو قسمت درهاي بزرگ را شبها مي بسته اند و بدينوسيله در ايام تعطيل وشبها تمام بازار محفوظ بوده است. بازار وكيل در ابتدا داراي ارتفاعي بيشتر از ارتفاع فعلي بوده است. در تعميرات گذشته كف بازار را در بعضي نقاط تا حدود يكمتر از خاك انباشده و روي آن را فرش نموده اند. در زير فرش فعلي بازار يك طبقه اسفالت نيز از سي سال پيش باقي است.

در گذشته حوضي از دوره كريم خان زند در وسط چهارسوق بوده كه يكرشته مجراي آب از مدخل بازار تركش دوزها از زير كف بازار آب را به حوض وسط چهارسوق ميرسانيده است. در تعميرات كف بازار حوض وسط چهارسوق برداشته شده ولي مجراي آب در زير بازار تركش دوزها باقي است كه بصورت طاق ضربي با آجر و ساروج مجرا را ساخته اند. مجراي فاضل آب حوضي نيز درگذشته در گوشه جنوب غربي چهارسوق بوده و چاه اصلي آن در كف بازار محفوظ مانده است.بعلت بالا آوردن كف بازار قسمتي از حجاريهاي سنگي نماي سكوهاي جلو مغازه ها در زير خاك مخفي شده است.

طرح اصلي بازار مذكور اقتباس از بازار قديمي شهر لار و بازارچه بلند اصفهان مي باشد كه بدست شاه عباس كبير ساخته شده است. گرچه بازار وكيل با استفاده از خصوصيات معماري دوره صفويه بنا گرديد ولي اين بازار خصوصيات جالب ديگري دارد كه در ساير بازارهاي قديمي ديده نميشود كه از آن جمله است عرض زياد بازار وكيل كه در بازار لار و يا ساير بازارها نظير آن ديده نميشود. ديگر ارتفاع طاقهاي ضربي بازار مذكور است كه در ساير بازارهاي قديمي ايران ديده نميشود. ارتفاع طاقهاي ضربي بازار وكيل بيش از 11 متر است كه يك متر آن بعلت خاك ريزي و بالا آمدن فرش كف بازار كوتاه شده وده متر ارتفاع فعلي آن است. برروي طاقهاي ضربي بادگيرهاي (خيشخان) ساده اي زده اند كه باعث تهويه بازار ميگردد وبعلت ارتفاع زياد اين تهويه كامل صورت ميگيرد و بهمين جهت بازار وكيل در تابستانها داراي هواي خنك و بسيار مطبوعي است .

قسمتي از كاروانسراي احمدي

از خصوصيات ديگر بازرا وكيل پنجره هائي است كه در پاي  سقفها تعبيه شده است و بهمين علت نور كافي به بازار و مغازه ها ميرسد و تاريكي بازارهاي قديمي ايران در بازار وكيل وجود ندارد. از خصوصيات ديگر معماري بازار وكيل طاق عظيم ضربي چهارسوق آن است كه روي يك هشتي قرار دارد و بعد از گذشت دويست سال در اركان آن كوچكترين خللي وارد نشده است در مورد بناهاي دوره كريم خاني شيراز در فارسنامه ناصري آمده است چون جلگه شيراز از آبرفت رودخانه ها بوجود آمده و بهمين علت زمين آن سست است و ايجاد ساختمانهاي محكم در آن دشوار بنظرميرسد براي رفع اين عيب در بناهاي كريم خاني محل بناها را تا عمق زياد خاك برداري و بعد از رسيدن به خاك محكم داخل محوطه را با سنگ وخاك وگل وآهك مي انباشتند سپس پي بنا را روي اين زيرسازي محكم قرار ميداده اند.

مغازه هاي چهارگوش هشتي در دو طبقه است و چند ترنج زيباي آجركاري تزئينات پاي طاق ضربي را تشكيل ميدهد. در سرتاسر بازار وكيل در جلو مغازه ها سكوهائي سنگي وجود دارد كه از قطعات سنگهاي بزرگ تهيه و پس از حجاري نصب شده است. نماي بيروني سكوي سنگي داراي نقش برجسته بصورت ترنجهائي زيبا است. چند نمونه از درهاي قديمي مغازه ها هم اكنون در محل بازار موجود است كه از جمله آنها در چوبي مغازه روبروي بازار شمشير گرها است كه بهمان صورت اوليه در محل باقيمانده است. در چوبي شمال و جنوبي بازار نيز قديمي است. مغازه ها داراي وسعت فوق العاده زياد است و بهمين جهت بعضي از كسبه آنرا از وسط بدو قسمت تقسيم نموده اند كه بزيبائي و اصالت آن لطمه وارد شده است. بازار وكيل را بايد از زيباترين و خوش منظره ترين بازارهاي قديمي ايران محسوب داشت. در مدخل و دالان كاروانسراهاي قديمي بازار وكيل تزئينات بسيار جالبي از كاشيكاري ديده ميشود كه نمونه هاي جالب كاشيكاري دوره زنديه محسوب ميشود.

كاروانسراهاي مجاور بازار وكيل

بازار وكيل داراي كاورانسراهائي است كه همدوره بازار و در دوره وكيل بنا شده اند. اين كاروانسراها شامل كاروانسرار روغني ، احمدي، گمرك در نيمه شمال شرقي بازارد وضرابخانه در نيمه شمال غربي و كاروانسراي فيل در بازار شمشيرگرها است. در كتبا فارسنامه ناصري درباره اين كاروانسراها چنين آمده است:

«كاروانسراي روغني در محله درب شاهزاده در جنب شرقي بازار وكيل است وسعت صحنش از همه كاروانسراها بيشتر است از بناهاي حضرت كريم خان زند است حجراتش مسكن تجار معتبر است».

«كاروانسراي فيل در جنوب شرقي مسجد جامع وكيل داخل بازار وكيل است از بناهاي حضرت كريم خان زند است مسكن تجار معتبر است در سال 1180 و اند ساخته شد» .

«كاروانسراي گمرك در محله درب شاهزاده از بناهاي حضرت كريم خان زند است گمرك جائي راگويند كه مال تجارت را عشور كنند اين كاروانراي روغني و كاروانسراي فيل صدمه چندين زلزله راديده هيچ خللي در بنيان خود نديد ومحتاج به تعمير نگشته اند تجار معتبر در حجرات فوقاني و تحتاني آن مسكن دارند».

و باين ترتيب همه اين كاروانسراها در دوره كريم خان زند و از سال 1180 به بعد ساخته شده اد. درهاي ورودي همه آنها از داخل بازار وكيل مي باشد و اينك هر يك را بترتيب مورد بررسي قرار ميدهيم:

كاروانسراي روغني

در نيمه شمال شرقي بازار وكيل قرار دارد بعلت احداث خيابان زند حجره هاي سمت جنوب كاروانسرا ضميمه خيابان زند شده بهمين جهت كاروانسرا راهي به خيابان زند دارد. سردر اصلي بصورت يك طاقنماي ساده است كه بوسيله دري به دالان ورودي ارتباط دارد . طاق مدخل ورودي داراي مقرنسهائي بسار زيبا است و در چوبي قديمي هنوز بجاي خود باقي است. راهرو ورودي نسبتاً طولاني و در هر سمت راهرو دو مغازه وجود دارد. طاق راهروي ورودي شامل چهار عرقچين ساده آجري است كه بكمك ترنبه و پا باريك و پا بلند برروي جرزهاي آجري اطراف قرار دارد. پا بلند و پا باريك و عرقچين سقف داراي تزئينات معقلي بسيار زيبا است. دالان وسردر ورودي داراي ازاره سنگي از سنگهاي سرخ فام است كه بهمان صورت و طرح بازار وكيل حجاري و نصب شده است. در جلو مغازه هاي دالان ورودي سكوي سنگي نظير سكوهاي سنگي بازار وكيل نصب گرديده است. حجره هاي غربي وجنوبي و شرقي كاروانسرا بجاي خود باقي است بر پيشاني بعضي از حجره ها لچكهائي از كاشيكاري ديده ميشود وبر پيشاني چند حجره تزئينات معقلي زيبائي بچشم ميخورد.

كاروانسراي احمدي

اين كاروانسرا بعد از كاروانسراي روغني و در نيمه شمال شرقي بازار وكيل قرار دارد. سردر ورودي داراي طاق ساده آجري است كه بدالان ورودي ارتباط دارد. دالان ورودي داراي طاق آجري و طاق وسط دالان داراي تزئينات كاشيهاي معرق بسيار زيبائي مي باشد. كاشيكاري سقف دالان نظير كاشيكاري شاه نشين شمالي سراي مشير و بهمان طرح تهيه و نصب گرديده است.

طرح كاروانساري كذكرو بسار جالب و شمال دو قسمت ميگردد قسمت اول و دوم بوسيله يك رديف حجره از هم جدا ميشود. براي رسيدن از حياط كارواسراي اولي بدومي سه راهرو در وسط و در دو گوشه شمالي و جنوبي كاروانسرا تعبيه شده است. كاروانسراي اولي كه بعد از دالان ورودي قرار دارد جالب ترين قسمت آن محسوب   مي گردد. دورادور كاروانسرا ايواني تعبيه و پشت ايوانها حجره ها قرار دارند. اين حجره ها در سمت شمال و جنوب هر رديف شامل 6 حجره ودر شرق و غرب هر رديف شامل سه حجره ميگرد در چهارگوشه كاروانسرا نيز 4 حجره بنا گرديده گوشه هاي شمال و جنوب شرقي اختصاص به راهروي ورودي كاروانسراي سمت شرقي دارد.

در مدخل ايوان شمالي و جنوبي در هر سمت 5 ستون سنگي يكپارچه و در ايوان شرق و غرب در هر سمت 2 ستون سنگي نصب شده است. قوس طاق ايوانها بيضي شكل است و برروي ستونهاي سنگي قرار دارد. ستونهاي سنگي مدخل ايوانها يكپارچه مدور و فاقد تزئينات است ولي هر يك طرح جالبي دارد و همه بيك شكل و اندازه تهيه و برروي پايه سنگي مكعب شكل قرار دارد.

نماي ستونها ساده و فاقد هرگونه تزئينات مي باشد برپايه سرستون پيچ مدوري حجاري وسرستون كمي برجسته تر از ستون بصورت دو مكعب برروي سنگ حجاري گرديده نيمه شمالي و شرقي كاروانسرا دو طبقه و بر نماي طبثه اول و دوم لچكيهائي ازكاشيكاري هفت رنگ نصب گرديده. رخ بام از سنگهاي سفيد حجاري و برنماي طبقه اول و دوم ساختمان و زير بام حاشيه اي از كاشيكاري بشكلهاي زيباي هندسي ديده مي شود.

درهاي چوبي قديمي تعدادي از حجره ها هنوز بجاي خود باقي است. در وسط لچكي كاشيكاري دالان ورودي به كاروانسرا كتيبه اي با كاشي زمينه زرد نوشته نستعليق برنگ سياه نصب و چنين خوانده ميشود: «يا حافظ كاشي پز ميرزا عبدالرزاق نقاش احمد حاجي مهدي سنه 1328» و اين تاريخ مربوط به ترميم كاشيكاري كاروانسرا است.

حوض مدرو خوش طرحي در وسط صحن كاروانسرا بهمان صورت اوليه باقي است لبه و پاشويه حوض مذكور از قطعات سنگ يكپارچه است. در وسط حوض، حوض كوچك ديگري نظير حوض اصلي از سنگ نصب شده كه بمنزله مجراي آب حوض درگذشته بوده است.

دو طاقنماي شمال و جنوب شرقي و طاقنماي وسط ايوان شرقي بصورت راهروئي به كاروانسراي پشت كاروانسراي اصلي ارتباط دارد . اين دو كاروانسرا كه بصورت اندرون و بيرون بنا گرديده اند يك مجموعه واحد را تشكيل ميدهند. كاروانسراي دومي از نظر طرح با كاروانسراي مدخل تفاوت دارد وايواني در كاروانسراي دومي بچشم نمي خورد. اين كاروانسرا نيز شامل پنج رشته حجره در سمت جنوب و چهار رشته در شمال وسه رشته در شرق و دو رشته در غرب ميگردد. كاشيكاري لچكهاي حجره ها جالب توجه و از كاشيهاي هفت رنگ است. در وسط صحن اين كاروانسرا يك سنگاب قديمي وجود دارد.

قسمت ديگري از نماي خارجي كاروانسراي احمدي

كاروانسراي گمرك

اين كاروانسرا بعد از كاروانسراي احمدي در نيمه شمال شرقي بازار وكيل قرار دارد. سردر ورودي آن مانند سردر ورودي كاروانسراي روغني و داراي مقرنس هاي آجري زيبا است. بعد از سردر ورودي يك دالان طولاني قرار دارد كه به حياط كاروانسرا مربوط مي شود. طاق راهروي ورودي عرقچين ساده آجري است كه بكمك پا باريك و پا بلند برروي جرزهاي اطراف قرار دارد سقف راهرو ورودي در سالهاي اخير اندود گرديده است.

حجره هاي كاروانسرا دورادور صحن داخلي و شمال 7 حجره در شرق و غرب در هر سمت و 11 رشته حجره در هر سمت شمال و جنوب ميگردد. در چهارگوشه كاروانسرا نيز چهار حجره تعبيه شده است. كاروانسراي گمرك دو طبقه است. حجره هاي طبقه زيرين داراي درهاي وسيعي است كه در بعضي از حجره ها هنوز بجاي خود باقي است. طبقه دوم شامل ايوانهاي كوچكي است كه در پشت هر يك حجره اي تعبيه شده است در بالاي درهاي حجره ها پنجره هاي مشبك بسيار زيبائي نصب شده كه بمنزله نورگير حجره هاي طبقه دوم محسوب مي گردد. ازاره سنگي كاروانسرا جالب توجه و يك حوض كه لبه و پاشويه آن از سنگهاي حجاري شده سرخ فام تهيه شده در وسط صحن ديده مي شود.

ضرابخانه

مدخل اين بنا در بازار وكيل و تقريباً روبروي سردر ورودي كاروانسراي روغني است و شامل يك هشتي در وسط دو رشته دالان طويل در سمت شرقي و جنوبي است. دالان جنوبي بعلت احداث خيابان زند به آن ارتباط دارد. مدخل ورودي بصورت طاقنمائي است كه در دو طرف آن دو پله سنگي يكپارچه نصب شده است. سقف مدخل ورودي داراي كاشيكاري و بصورت زيبائي با شكلهاي زيباي هندسي تزئين گرديده است دالان شرقي يك طاق ساده آجري است كه بكمك ترنبه و پا باريك برروي جرزهاي اطراف قرار دارد. در وسط عرقچين سقف يك بادگير نصب شده، سقف هشتي وسط نيز يك طاق ساده آجري است كه بكمك 8 ترنبه برروي پي هاي اطراف قرار دارد. دالان جنوبي سقف آن بصورت دو عرقچين ساده آجري است كه بكمك پاباريك برروي جرزهاي اطراف قرار دارد. كف ضرابخانه سنگ فرش و در اطراف هشتي و راهروها ججره ها تعبيه شده اند. ضرباخانه مركز معملات نقدي و پولي بازار در دوره وكيل بوده است.

كاروانسراي فيل

كارواسنراي فيل بين بازار شمشيرگرها و تركش دوزها در سمت غربي بازار وكيل و در نيمه جنوبي آن قرار دارد. در ورودي آن در بازار شمشير گرها باز مي شود سردر قديمي مدخل طاقنماي ساده آجري است كه بوسيله دالان طولاني به صحن كاروانسرا ارتباط دارد. طاق دالان ورودي داراي قوسهاي جناقي است كه بين آنها بوسيله طاقهاي آجري ناوي شكل پر شده است.

طرح كاروانسرا مربع شكل است كه در چهار سمت در هر سمت 7 حجره و در چهار گوشه بنا نيز چهار حجره تعبيه شده است. تعدادي از درهاي چوبي قديمي بجاي خ ود باقي است نماي داخلي كاروانسرا فاقد هرگونه تزئينات كاشيكاري است حوض مخروبه قديمي در وسط حياط كاروانسرا باقي است.

نماي داخلي بازار وكيل از چهارسوق

مسجد حاج غني

اين مسجد در انتهاي شمالي بازار وكيل قرار دارد. نماي سردر مسجد و ديوار رواق شرقي در فضاي جلو بازار بنا شده و چون تجديد ساختمان مسجد بعد از ساختمان بازار وكيل انجام يافته براي داشتن فضاي بيشتر قسمتي از فضاي جلو بازار را دربر گرفته است. در كتاب فارسنامه ناصري در مورد ساختمان اين مسجد چنين نوشته شده است:

«در سال 1300 حاجي محمد حسن اسمعيل بيك تاجر شيرازي بعد از خرابي آن مسجد عمارتي بيشتر و بهتر از اصل آن بنا نموده بانجام رسانيد و در ميانه بازار وكيل و دروازه اصفهان افتاده است». و باين ترتيت اصل بناي مسجد بايد مربوط بدوره زنديه و همدوره بازار وكيل باشد وشاهد اين مدعا ستونهاي سنگي است كه در شبستانها باقي است وبه سبك ستونهاي سنگي دوره وكيل حجاري و نصب گرديده اند.

سردر ورودي در سمت شرقي مسجد روبروي مدخل ورودي بازار وكيل قرار دارد. نماي سردر و مدخل ورودي داراي تزئينات بسيار زيباي كاشيكاري است.

بر پيشاني سر در ورودي كتيبه اي با خط نستعليق برروي سنگ مرمر نصب شده كه چنين خوانده ميشود:

«هوالله تعالي. چون اين مسجد فردوس نشان از صدمه روزگار با خاك همسان بود لهذا بمضمون انما بعمر مساجدالله من آمن بالله واليوم الاخر مرحمت پناه حاجي محمد حسن تاجر شيرازي در سنه 1301 بتجديد طرح و بناي آن موفق گرديد و در سنه 1303 اتمام يافت و در همان سال برحمت خدا واصل گرديد».

در مدخل ورودي و خروجي سردر دو پله سنگي از قطعات سنگهاي يكپارچه نصب گرديده است. اين مسجد شامل يك رشته رواق در شرق و يك رشته رواق در غرب و دو شبستان كوچك در شمال و يك شبستان در سمت جنوب ميگردد.

رواق شرقي و غربي در هر سمت شامل 5 طاقنما است كه در سالهاي گذشته با نصب درهاي آهني در مدخل آنها تبديل به شبستان براي اقامه نماز شده است. در سمت شمال دو شبستان در عرض مسجد بنا شده است. شبستان شمال غربي وسيع تر از شبستان شمال شرقي است. در شبستان شمال غربي چهار ستون سنگي و در شبستان شمال شرقي دو ستون سنگي ديده مي شود. سقف هر دو شبستان عبارت از عرقچين هاي ساده اي است كه بكمك پاباريك و پابلند برروي ستونهاي سنگي و جرزهاي اطراف شبستان قرار دارد.

ستونهاي سنگي ساده وبصورت مدور حجاري گرديده و در پاي سرستون يك پيچ مدور و روي آن سرستون كه برجسته تر از ستون مي باشد قرار دارد. ستونها همه از سنگهاي يكپارچه تهيه گرديده اند. سقف شبستانها عرقچينهاي ساده آجري است كه روي آجرها را در تعميرات گذشته اندود نموده اند. رخ بام داراي آجرهاي نظامي بزرگ مي باشد كه مانع نفوذ رطوبت به بدنه ديوارها ميگردد. سقف رواقها داراي تزئينات معقلي بسيار زيبا است. بر پيشاني طاقنماها لچكي هاي بسيار زيبائي از تزئينات كاشيكاري بشكلهاي زيباي هندسي ديده مي شود. ازاره سنگي مسجد از سنگهاي سرخ فام حجاري و نصب شده است.