شفائيه، هادي. "ظهورفيلم". دوره10-11، ش119و120-122 (شهريورومهرـ آذر51):

خلاصه: ش119و120 (شهريورومهر51): 69-75، تصوير. تركيب حمام ظهور، هيدروكينون، مواد تسريع كننده، مواد نگهدارنده، مواد تاخيراندازنده، ارزش، دوام محلول ظهور، انواع محلولهاي ظهور، محلولهاي ظهور براي دانه‌هاي ريز، فعل و انفعالات شيميائي.

ظهور فيلم

هادي شفائيه

پس از گرفتن عكس ، هيچگونه تغييري در ظاهر امولسيون حساس به نظر نميرسد. تصوير در آنجا موقتاً نامرئي است و عمليات ظهور آنرا ظاهر و قابل ديد خواهد كرد . اين حادثه در نتيجه ي تأثير شيميايي بعضي مواد برروي امولسيون به وقوع مي پيوندد و مواد ظاهر كننده، املاح نقره ي متأثر از نور را احيا كرده واملاح غير متأثر را به حال خود ميگذارد.

احياي املاح نقره ي متأثر عبارت است از اينكه برمور نقره ، يدور نقره و يا كلرور نقره (نقره + برم، يد، كلر) از طرفي به نقره و از طرف ديگر به برم، يد و يا كلر تجزيه ميشود. نقره در ژلاتين باقي ميماند (به شكل ماده ي سياه رنگ) برم، يد و يا كلر آزاد شده وارد جسم حمام ظهور ميگردد ودر آنجا با يكي از اجسام تركيب مييابد.

تركيب حمام ظهور

يك محلول ظهور لازم است جوابگوي تقاضاهاي متعددي باشد كه مهمترين آنها احياي ملح نقره ي نورخورده است (منحصراً) . درحاليكه املاح نقره نور نديده كاملاص بي تأثير و دست نخورده بايد بماند. در غير اينصورت خفگي در فيلم ايجاد خواهد شد و نواحيي يي از فيلم كه ميبايستي كاملاً شفاف و بيرنگ باشد خاكستري ديده خواهد شد.

محلول ظهور، همچنين بايد كه در حرارت عادي اطاق مؤثر، منظم وبي بو باشد و خواص خود را بتواندبخوبي حفظ كند.

هر محلول ظهور، برحسب مقتضيات، لازم است نظرات خاصي را برآورده كند: بعضاً كنتراست بيشتر يا سرعت زيادتر، بعضاً ريزي دانه و گاهي نيز بي حسي نسبت به حرارت زياد از آن خواسته است. بدين جهت است كه در ساختن محلول هاي ظهور موادمختلفي شركت داده ميشود تا در رسيدن به هدف موفق باشد. پس بهتر است به موادي كه در تركيب محلول هاي ظهور مورد استفاده قرار ميگير اجمالاً نظري بيفكنيم:

متول1

نام اختصاصي تركيب سولفات مونومتيل – پارا – آمينوفنل2 است كه بيشتر از نام هاي ديگر آن مشهور ميباشد: از قبيل الون3 ، ژنول4 و غيره …..

ماده ي ظاهر كننده خيلي فعال است. ظريف ترين آثار را در سايه هاي عميق ظاهر ميكند. مخصوصاً در ظهور   فيلم هايي كه كم نور ديده اند خدمت بزرگي انجام ميدهد. اما بايد در نظر داشت كه تصوير به كندي قدرت مييابد. وقتي متول به تنهايي در محلوي به عنوان ماده ي ظاهر كننده مورد استفاده قرار گيرد نگاتيف هاي بسيار ملايم و شفاف ايجاد ميكند كه جزئيات بخوبي در آن ديده ميشود.

متول معمولاً با ماده ي ديگري بنام هيدروكينون5 همراه است.

هيدروكينون

قدرت ظاهر كنندگي در مورد آثار نور كم، اندك است. از همه ي مواد ظاهر كننده بيشتر ايجاد كنتراست ميكند. وقتي بدست آوردن سياه – سفيد مؤكد لازم باشد، مثلاً در كارهاي گرافيك، به تنهايي از هيدروكينون در كنار  قليايي هاي سوزآور (به عنوان تسريع كننده) استفاده ميشود.

هيدروكينون نسبت به تغييرات درجه ي حرارت حساسيت زياد دارد. در پانزده درجه ي سانتي گراد اثر آن تقريباً صفر است.

مواد تسريع كننده6

متول يگانه ماده ي ظاهر كننده يي است كه اگر به تنهايي مورد استفاده قرار گيرد ميتواند تصويري ايجاد كند. اما تأثير آن بقدري ضعيف است كه معمولاً به تنهايي استفاده نميشود. احياي ملح نقره با افزودن ماده يي بايد تسريع گردد. اين ماده معمولاً يك قليايي سوزآور يا كربنات دار است.

معهذا ، متول و آميدول7 بدون «تسريع كننده» ، تنها با افزودن ماده ي نگهدارنده8 (سولفيت دوسود9 ) كه اثر قليايي ضعيف آن براي ظهور خوب كفايت ميكند، ميتواند عمل نمايد.

معمول ترين قليايي هاي تسريع كننده عبارتند از:

قليايي هاي آزاد مانند سود سوزآور10 يا پتاس سوزآور11 و املاح قليايي آسيدهاي ضعيف كه در نتيجه ي هيدروليز12 مانند قليايي ها تأثير ميكند، بالخاصه كربنات دوپتاس13 ، كربنات دوسود14 و براكس15 .

قليايي هاي آزاد مؤثرترند وباين جهت با ظاهر كننده هاي كند (مانند هيدروكينون) بكار ميروند. در غير آن مقادير زيادي كربنات دوسود يا پتاس بايد در همان مقدار آب حل گردد.

عملاً ، تنها قليايي هاي سوزآور است كه روي ماده ي ظاهر كننده تأثير ميكند: وقتي يك كربنات قليايي در آب حل شده باشد مقدار كمي به قليايي سوزآور و بيكربنات تجزيه ميشود.

مثلاً :  

به هنگام ظهور، اين عمل هيدروليز به وقوع مي پيوندند و كربنات مانند منبع قليايي سوزآور اثر ميكند.

بطوريكه از جدول زير معلوم ميگردد محلول ترين قليايي در آب، پتاس سوزآور است.

در حرارت 15 درجه ي سانتيگراد، در 100 قسمت آب  پتاس سوزآور 200 قسمت،  سود سوزآور 60 قسمت ،   كربنات دو پتاس  90 قسمت ،كربنات دو سود كريستا 63 قسمت ، كربنات دو سود آنهيدر 16 قسمت ميتوان حل كرد.

محلول قليايي قوي موجب تورم ژلاتين شده نفوذ بهتر و بيشتر ماده ي ظاهر كننده را ممكن ميسازد تا نگاتيف قدرت لازم را كسب كند. معهذا مقدار قليايي در محلول ظهور نميتواند از حد معيني تجاوز كند، زيرا در اينصورت ژلاتين بيش از حد متورم شده حتي برمور نقره ي نور نخورده نيز احيا خواهد گرديد كه باعث ايجاد خفگي در نگاتيف و ميگردد. (آن قسمت از فيلم كه ميبايستي كاملاً شفاف و شيشه يي بماند خاكستري ميشود، حتي حاشيه).

كربنات دو پتاس كه بعنوان تسريع كننده مصرف ميگردد بايد خيلي خالص باشد.

براكس قليايي ضعيفي است كه در محلول هاي ظهور ريز دانه بهعنوان تسريع كننده مورداستفاده قرار ميگيرد.

مواد نگهدارنده

محلول ظهوري كه فقط قليايي باشد سريعاً اكسيده ميشود، رنگ قهوه يي ميگردد و قدرت ظهور خود را ازدست ميدهد. به جاي ظاهر كردن تصوير نامرئي، ايجاد پرده ي عمومي16 ميكند يعني فيلم خفه ميشود.

براي جلوگيري از اكسيداسيون (يعني تركيب ماده ي ظاهر كننده با اكسيژن هوا) به محلول يك ماده ي نگهدارنده اضافه ميگردد كه معمول ترين آن سولفيت دوسود و متايي سولفيت دوپتاس17 است.

سولفيت دو سود نقش مضاعف دارد: به اين معني كه ابتدا در نتيجه ي تركيب با اكسيژن هوا (ايجاد سولفات دو سود) از اكسيداسيون سريع محلول ظهور جلوگيري كرده، آنگاه به سياه شده نگاتيف كمك ميكند، احيا را سريع تر ميسازد و در رنگ نقره ي احيا شده اثر ميگذارد.

بايد درنظر داشت كه مقدار سولفيت دو سود از حد معيني نميتواند بيشتر باشد. زيرا حلال و فاسد كننده ي برمور نقره است. اگر حمام ظهور حاوي مقدار بيشتري سولفيت باشد، مخصوصاً در ظهورهاي طولاني، قمستي از برمور نقره ي لايه ي حساس حل خواهد شد. به دنبال فعل و انفعالات بعدي در محلول ظهور، نقره ي رنگين ايجاد ميشود كه دانه هاي آن بسيار ريز18 است و روي سطح امولسيون گسترده ميشود و به شكل پرده يي زردرنگ كه آنرا پرده ي دي كروئيك19 مينامند بنظر ميرسد.

متايي سولفيت دو پتاس به شكل محلول بهتر از سولفيت دوسود نگهداري ميشود.

100 گرم سولفيت دو سود كريستال را با 44 گرم متايي دو پتاس ميتوان جايگزين كرد. اما بايد در نظر داشت كه متايي سولفيت به حد كافي اثر آسيدي قاطع دارد و عمل ظهور را كُند ميكند. براي جبران آن  – حتي در صورت استفاده ي توأم متايي سولفيت دوپتاس و سولفيت دوسود – مقداري قليايي به محلول اضافه ميكنند: براي 10 گرم متايي سولفيت دوپتاس 12 گرم كربنات دوپتاس يا 5/9 گرم كربنات دوسود آنهيدر يا 5 گرم پتاس سوزآور يا 6/3 گرم سود سوزآور. (اين اعداد در مورد مواد خالص و خشك ارزش دارد).

مواد تأخير اندازنده20

اين مواد، با جلوگيري از تأثير خيلي سريع محلول ظهور، مانع احياي املاح نقره ي نور نخورده ميگردد و همچنين از ايجاد خفگي ممانعت كرده نگاتيف هاي روشن و براق بوجود ميآورند.

معمول ترين آنها برمور دو پتاس است.

مواد تأخير اندازنده در مقادير بسيار كم به كار ميرود و الا تأثير محلول ظهور را زياد به تأخير خواهد انداخت و در مورد كاغذهاي عكاسي تصاوير سبز رنگ ايجاد خواهد كرد كه خوش آيند نيست.

ارزش pH

وقتي از مواد تسريع كننده بحث ميكرديم اشاره يي به قليايي هاي ضعيف وقليايي هاي قوي شد كه همين موضوع در مورد آسيدها نيز وارد است.

در تهيه ي حمام ها، موادي با تأثير قليايي با موادي كه اثر آسيدي دارد بهم آميخته ميشود. در اينجا اولاً بايد معلوم شود تركيب نهايي قليايي است يا آسيدي ثانياً درجه ي آن چقدر است؟

تعيين اوليه به كمك كاغذ تورنسل21 (آفتابگردان) انجام ميگريد: در حمام آسيد رنگ كاغذ آبي به قرمز تبديل ميشود و برعكس در حمام قليايي رنگ كاغذ قرمز به آبي برميگردد. و هنگاميكه رنگ كاغذ آبي يا كاغذ قرمز در محلولي تغيير نكند آنرا خنثي22 مينامند. مثال : آب خالص.

اما كاغذ تورنسل بهيچوجه درجه ي آسيدي يا قليايي محلول را نميتواند نشان دهد. در اينجاست كه pH به ميان ميآيد (در گذشته مفصلاً راجع به آن بحث شد).

براي يادآوري، بطور بسيار خلاصه اطلاعات زير كفايت ميكند : آب خالص خنثي است و pH آن برابر V است. اعداد زير V نشان دهنده ي درجة آسيدي و بالاي V درجات قليايي است. آسيدهاي قوي ميان صفر و 2، قليايي هاي قوي ميان 12 و 14 هستند.

pH لگاريتم غلظت يون هاي هيدروژن است.

  يك محلول pH3 ده برابر بيشتر از pH4 آسيد است. يك محلول pH8 ده برابر كمتر از  pH9 قليايي است.

محلول هاي ظهور قليايي است، حمام توقف وحمام ثبوت آسيدي است. اثر قليايي محلول هاي ظهور ريزدانه نسبت به محلول هاي ظهور عادي پايين تر است.

دوام محلول ظهور

همه ي محلول هاي ظهور تحت تأثير هوا اكسيده شده و قدرت خود را از دست ميدهند. از طرف ديگر برم آزاد شده (در نتيجه ي احياي برمور نقره) با بعضي املاح موجود در محلول تركيب ميگردد واز اثر محلول ظهور ميكاهد. بدين علت است كه حمام رفته رفته زرد ميشود وظهور مدت بيشتري مطلبد. وقتي رنگ محلول قهوه اي شد لازم است دور ريخته شود.

بعضي از عكاسان حمام كار كرده وضعيف را تماماً تجديد نميكنند . بلكه قسمتي از آنرا با محلول تازه، كه بدون برمور دو پتاس تهيه شده ، تعويض ميكنند. فايده ي اين طريقه ، كه فقط براي ظهور نگاتيف بكار ميرود ، اينست كه تقريباً قدرت وتأثير محلول را در يك ميزان مساوي نگهميدارد و درنتيجه چون تغييرات قدرت و تأثير ميان حمام تازه و حمام كار كرده از بين رفته باعث سهولت ظهور ميگردد. اين عامل مخصوصاً براي ظهور در تانك و ظهورهاي كُند مخصوصاً اهميت دارد.

فعل و افعالات شيميايي ظهور

اعمال شيميايي كه در طي ظهور به وقوع مي پيوندد بطور شماتيك عبارتست از :

Ag + reducteur oxyde  + acide bromhdriqe    Ag Br expose + reducteur

آسيد برمهيدريك + احيا كننده اكسيده + نقره    احيا كننده + برمور نقره نورخورده

آسيد برمهيدريك + كينون + نقره ي سياه    هيدروكينون + برمور نقره نورخورده

با كلرور نقره23 نيز همين فعل و انفعالات بوقوع مي پيوندد.

انواع محلول هاي ظهور

برحسب طريقه هاي مورداستفاده ، دو تيپ محلول ظهور مشخص ميگردد:

1 – محلول هاي ريزدانه.

2 – محلول هاي جبران كننده.

در تركيب نسخه هاي گوناگون براي محلول هاي ظهور، هدف ها و خواسته هاي مختلف درنظر گرفته شده تا عكاسان حرفه يي يا آماتورهاي پيشرفته بتوانند بحسب احتياجات خود از آنها استفاده كنند.

بعضي از حمام ها داراي اثر ملايم و بعض ديگر داراي اثر قوي هستند.

محلول هاي ظهور براي دانه هاي ريز

اين محلول ها كمتر قليايي هستند.

به جاي قليايي هاي عادي، در آنها ترجيحاً املاحي كه اثر قليايي ضعيف تري دارند بكار ميرود. مانند: براكس  و كربنات دوسود. بعضاً سولفيت دو سود كه تأثير آن اندكي قليايي است.

قليايي هاي ضعيف ژلاتين را خيلي كم متورم ميكند و از اينرو دانه هاي نقره كمتر مجتمع ميشود.

هر محلول ظهور ريزدانه حتماً محتوي ماده يي است كه مقدار كمي از برمور نقره را حل ميكند. نتيجه ي اين عمل ريزتر كردن دانه هاست . اين ماده اغلب سولفيت دوسود است كه معمولاً در محلول هاي ريزدانه به مقداري بيشتر از آنچه براي محافظت حمام لازم است به آن برميخوريم.

بعضاً نيز در محلولهاي ريزدانه از حلال هاي ديگر برمور نقره استفاده ميشود: مانند كلرور آمونيم24 ، سولفو سيانور پتاسيم25 و حتي هيپوسولفيت دوسود.

باگذشت زمان ، نقره ي حل شده محلول ها را كدر ميسازد كه معمولاَ مانعي ندارد.

يك فرمول براي ظهور ريزدانه:

متول 2 گرم     ،سولفيت دوسود آنهيدر   100 گرم    ،   هيدروكينون   4 گرم ،    براكس  2 گرم   ، آب يك ليتر

ظهور خيلي ريزدانه :

متول 6 گرم   ، سولفيت دو سود آنهيدر  90 گرم    ،   براكس 3 گرم   ،  سولفور سيانور دوپتاس    يك گرم

برمور دو پتاس    نيم گرم   ،   آب   يك ليتر

در صورت استفاده از اين محلول ها بهتر است درجه ي حرارت 20 سانتي گراد باشد. حرارت بيشتر اجتماع     دانه هاي نقره را سهل تر ميسازد. درجات حرارت مختلف به زمان هاي ظهور متناسب احتياج دارد. براي اكثر محلول هاي ظهور تابلوهايي وجود دارد كه درين مورد توضيحات لازم را ميدهد.

پاورقي ها:

1-Metol

2 – Sulfate monomethyl – para – amonphenol

3 – Elon

4 – Genol

5 – Hydroquinon

6 – Accelerateur

7 – Amidol

8 – Conservatrice

9 – Sulfitr de soude

10 – Soude caustique

11 – Potasse caudtique

12 – Hydrolyse

13 – Carbonate de potasse

14 – Carbonate de soude

15 – Borax

16 – Voile general

17 – Meta bisulfite de potasse

18 – Argent colloidal

19 – Voile dichroique

20 – Retaratrice

21 – Tournesol

22 – Neutre

23 – AgCl

24 – Chlorure d'ammonium

25 – Sulfocyanure de potassium