سوار، شهسوار (شواليّه) درشاهنامة فردوسي

عليقلي اعتماد مقدم

در شاهنامه چه بسا به واژة سوار برمي‌خوريم كه بطور كلي دو معني ازآن درمي‌يابيم. گاهي به معناي سوار يا سوارنظام(1) وزماني به معناي واژه‌ايست كه به فرانسه آنرا شواليه(2) مي‌گويند.

درشاهنامه براي سواران صفتها، ويژگيها و تشبيه‌ها يادشده و جنس و نوع سليح‌ها، هنرها و پايه‌هاي سواران(؟) ذكرگرديده است.

1) صفت‌ها، ويژگيها و تشبيه‌ها: سراينده، گوينده، يادگير، سخنگوي، بينادل، بخرد، روشن‌روان، گرد، دلير، درخور كارزار، ميان‌بستة كارزار، شايستة كارزار، گو، چوشير ژيان، همچو پيل ونهنگ، هژبر دلير، نگهبان راه، هشيوار، بسياردان، كاركن نامجوي، كسي كه از جنگ سير نمي‌شود، گردنكش، نامدار،‌جهانگير، سرافراز، فرزانه، خردمند، بادانش، مايه‌ور،‌مايه‌دار،‌دوستدار، با راي وكام، به تن نامدار،‌به گوهر بزرگ، هنرمند، دلاور،‌مرد،‌رزمخواه، گردافكن، بيدار، پيروزگر، زورمند، نام‌آور، جنگجوي،‌كارديده، كندآور، گردگير، فروزندة كارزار، هژير، سرانجمن به رزم و بزم وشكار،‌بافّر وزيب، بافّرهي، نيكنام، بلنداختر،‌باشرم، رهنماي،‌پيروزبخت، دلارام،‌جهانديده،‌گفت‌وشنيد دان.

2) پايه‌هاي(3) سوران(؟) ـ شاه‌سوار شهسوار،‌سالار ايران سوار، شاهزاده سوار،‌جهان پهلوان سوار،‌سوارجهان، پهلوان سوار، كارآزموده سوار، گزيده‌سوار، ستوده سوار،‌گردسوار، نبرده سوار، جنگي سوار،‌سوارجنگاور، سوار جهانديده، نوسوار، سوارزرّين سپر، سوار زرّينه كفش، (سواربراسب سياه؟).

3) سليح و هنرهاي جنگي سواران:‌الف) سليح گرز، تير، تيرخدنگ، تركش، كمان، درع، سپر، تبر، گوپال، ترگ، جوشن، ژوبين، خنجر، خفتان، خود آهن كلاه،‌تيغ.

ب) رشته وهنر جنگي ـ نيزه‌دار، نيزه‌ؤر،‌گرزدار، گرزور، زره‌دار، سپردار، شمشيرزن، شمشيردار، كمندافكن، تيغزن، تيغدار،‌خنجرگذار،‌ژوبين‌زن، جوشنور، دژدار، عنان‌دار،‌عنان‌پيچ، اسپ‌افكن، پيچيده‌اسب.

درضمن برجاست يادآور شويم كه زنها نيز به پاية سواري نيز مي‌رسيدند گيو هنگامي كه دربارة همسرش سخن مي‌راند گفت كه او دختر رستم است.

به من داد گردنكش نامدار

مهين دخت بانو گشسب سوار

هنگامي كه سهراب به دژ سپيد تاخت درآنجا گردآفريد مي‌زيست.

هميشه به جنگ اندرون نامدار		زني بد به كردار گردي سوار
	*******

اينك شعرهائي كه درآن نام سوار همراه با پايه‌اش ياد شده و نيز بيتهائي كه درآن عنوان سوار كه پايه‌اي است به روشني نمايان است و نيز هرگونه بيتي كه ذكر سوار(4) در آن شده است ياد مي‌كنيم.

نام‌هاي سواران

به مردي نه هست و نه باشد سوار		چو سام نريمان گه كارزار
	*
خدنگي بدو اندرون راندخوار		كمان را به زه كرد زال سوار
	*
سواري چو رستم نيامد پديد		جهان آفرين تا جهان آفريد
	*
سواري پديد آمد اندر جهان		كه مانندة سام گرد از مهان
	*
نبندد كمر نيز يك نامدار		كه اندر جهان چون سياوش سوار
	*
ندانم كه با من كند كارزار		گذشته ز رستم به ايران سوار
	*
به من داد گرنكش نامدار		مهين دخت بانو گشسب سوار
	*
نه بر تخت با طوق و باگوشوار		به ايران نيامد چو خسرو سوار
	*
چو بهرام و چون زنگة شاوران		نگه كن سواري ز كندآوران
	*
مرا دل درشت است و پدرام نيست		كه آمد سواري و بهرام نيست
	*
سواري كه بوديش با شيرتاو		گرو كرد بودي نشست تژاو
	*
سواران كه با پيل دارند تاو		سوي ميمنه بارمان و تژاو
	*
سپهبد منم هم سواري نبرد		بدو گفت طوس اي سزاوار مرد
	*
دريغ آن سواران گودرزيان		ز خون سياوش تو داري زيان
	*
كه مانند از‌آن خسروان يادگار		زواره فرامرز و زال سوار
	*
چو بيژن فروزندة كارزار		چو گرگين كارآزموده سوار
	*
ز مادر نزايد چو رستم سوار		بدو گفت گودرز كاي شهريار
	*
نبودي چو گودرز ديگر سوار		به ايران پس از رستم نامدار
	*
نه آن دوده را پهلوان رستمست		نه زين نامداران سواري كمست
	*
سواري نبندد چو هومان كمر		كه اندر بروبوم تركان دگر
	*
كه با بيژن گيو رزم آزمود		به توران سواري چو هومان نبود
	*
نبد چون فروهل سواري دمان		به ايران نبرده به تير و كمان
	*
گو نامدار و سواري هژير		برون تافت زگردان هفتم هجير
	*
كه اي مهرابن پهلوان سوار		به رهّام گفت آن زمان شهريار
	*
نبندد كمر نيز يك نامدار		سديگر سياوش كه چون او سوار
به گيتي نبينم چنو يك سوار		جزاز پهلوان رستم نامدار
	*
سوار جهانگير گرد گزين		از ارجاسپ سالار گردان چين
	*
كه سالار گردان لشكرش بود)		(زرير سپهبد برادرش بود
كه كودك بد اسفنديار سوار		جهان پهلوان بود آن روزگار
	*
ز جاماسپ و از پورش اسفنديار		ز دانا سپهبد زرير سوار
	*
	به پاسخ نوشته زرير سوار		بدادند آن نامة شهريار
	*
	پس شهريار جهان نيوزار		بايد پس آن برگزيده سوار
	*
	بياراست لشكرش را همچنين		پس ارجاسپ شاه سواران چين
	*
	رسيده به سر بر بسي سردوگرم		سواري گرانمايه نامش كهرم
	*
	پس شهريار جهان اردشير		بيامد نخست آن سوار هژير
	*
	پس شهريار جهان نيوزار		بيامد پس آن برگزيده سوار
	*
	چوپيل دژآگاه و درّنده شير		سوار جهان نيوزار دلير
	*
	سواران تركان بكشتند زار		جهان پهلوان آن زريرسوار
	*
	به جان زرير آن گرامي سوار		به دين خداي و گو اسفنديار
	*
	ز خيمه خراميد زي اسپ‌دار		چو نستور پور زرير سوار
	*
	سواري گرانمايه گرد دلير		يكي مرد بد نام او اردشير
	*
	مگر زنده گشت آن زرير سوار		بكشت از تكينان من بيشمار
	*
	سوار جهانديده همتاي سام		شه نيمروز آنكه رستمش نام
	*
	زره‌إار با جوشن كارزار		سواري نديدم چو اسفنديار
	*
	سواري نبيني چو اسفنديار		اگر بشمري در جهان نامدار
	*
	سواري است گوينده و يادگير		شنيدم كه فرزند تو اردشير
	*
	و گر نامدار اردشير سوار		تو گفتي كه بازآمد اسفنديار
	*
	بلند اشتري زيرو زخمي شگفت		سواري چو بهرام با يال و كفت
	*
	چو اين داستان بشنوي ياد دار		وزان پس به بهرام گفت كاي سوار
	*
	بدو گفت نامم گشسپ سوار		فراوان بخنديد از آن شهريار
	*
	به هرچيز مانندة شهريار		به بهرام گفت اي گزيده سوار
	*
	ستوده سوار دلارام را		كسي كونديدست بهرام را
	*
	همالم گشسپ سوارست و بس		مرا گر همي داد خواهي به كس
	*
	به بهرام گفت كاي سوار نبرد		به گفتار دختر بسنده نكرد
	*
	همي ساخت كار گشسپ سوار		بيامد به جاي دگر ماهيار
	*
	همي باش پيش گشسپ سوار		چو بيدار گردد فقاع ويخ آر
	*
	ندانم چه يد اندر آن كارزار		كه گر باز گردد زر اسپ سوار
	*
	كه اي از گرانمايگان يادگار		چنين گفت ايزدگشسپ سوار
	*
	كه اي در جهان از يلان يادگار		چنين گفت كنداگشسپ سوار
	*
	كه با تو سكاليده بد كارزار		چنين گفت كائين گشسپ سوار
	*
	كه آورده بود از در شهريار		سواران آئين گشسپ سوار
	*
	نزد پيش او شير درّندده گام		نديدند هرگز سواري چو سام
	*
	سواريست اسپ افگن و كاركن		كه بهرام را ديدم اندر سخن
	*
	هرآنكس كه بود از يلان نامدار		چو شاپور و چون انديان سوار
	*
	كه بيدار باش اي سوار نبرد		يلان سينه بهرام را بانگ كرد
	*
	ز بهرام شير آن گزيده سوار		بدان تا تو باشي ورا يادگار
	*
	سواران ميدان و شيران كين		چو گودرز و هفتاد پور گزين
	*
	نه گوش خردمند هرگز شنود		چو رستم سواري به گيتي نبود

ملحقات

	بگويم كه چون رفت طوس سوار		كنون باز گردم به آغاز كار
	*
	كه اي پرهنر شاه و اي شهريار		چنين گفت باشاه طوس سوار
	*
	كه اي شيردل درگه كارزار		بدو گفت دستان سام سوار
	*
	سليح نريمان پي كارزار		بپوشيد دستان سام سوار
	*
	تو گفتي كه سام سوارست و بس		ز سام نريمانش نشناخت كس
	*
	به مردي نبيند چو من روزگار		منم پور دستان سام سوار
	*
	كجا بود دستان سام سوار		چگونه رها گشت اين نامدار
	*
	سپهدار روئين سوار گزين		سپاهي از آن روي تركان چين
	*
	سواري دلاور ابا دست برد		مه ويسگان پور پيران گرد
	*
	كه اي پيل جنگي و شير شكار		به دست اندرون گرز سام سوار
	*
	چو در جنگ بندد كمر شهريار		چه عذر آورم پيش سام سوار
	*
	سياوخش باز آمدست از شكار		چنين گفت با زال سام سوار
	*
ز نيرنگ تو بر در شهريار		مراگفت دستان سام سوار

به عنوان «سام سار» نيز نگاه كنيد.

سام هنگامي كه آهنگ جنگ دشمنان كرد به زال گفت كه آرامگاه تو دراين شهرست.

سواران و مردان دانش پژوه

كنون گرت خويش اندر آورد گروه

پرستندگان رودابه چون تيراندازي زال را ديدند به ريدك زال گفتند كه اين تيرانداز پهلوان كيست.

به تير و كمان برچنين كامكار

نديديم زيبنده‌تر زين سوار

سام درنامه‌اي كه به منوچهر شاه نوشت گفت:

چو من كس نبيند به گيتي سوار

عنان پنچ و گرد افكن و گرزدار

منوچهر به گردان و يالن گفت كه با زال آزمايش نبرد كنند و چون آنان به آوردگاه رفتند.

چنان شدكه مرد اندر آمد به مرد	برانگيخت زال اسپ و برخاست گرد
عنان پنچ و گردن‌كش و نامدار	نگه كرد تا كيست زايشان سوار

قباد چون آماده جنگ با بارمان شد قارن زبان گشاد و گفت كه سال تو اكنون به جائي رسيده است كه نبايد به ميدان بروي و با مردي چون بارمان كه جوان و گشاده‌دل است بجنگي.

همي بر فرازد به خورشيد سر

سواري كه دارد دل شير نر

چون رستم بر رخش سوار شد

ز رخش نو آئين و فرّخ سوار

دل زال زر شد چو خرّم بهار

رستم در ميدان جنگ چنگ بر كمر افراسياب زد و او را از زين بر گرفت.

نيامد دوال كمر پايدار	ز سنگ سپهدار و چنگ سوار
سواران گرفتند گرد اندرش	گسست و به خاك اندر آمد سرش

افراسياب چون از چنگ دستم رهاشد نزد پدر خود رفت و او را گفت:

كه دستانش رستم نهادست نام

سواري پديد آيد از پشت سام

رستم در نخستين خوان به دشتي رسيد و گورخر فراوان ديد.

نبد دام رود را ازو زينهار

كمند و پي رخش و رستم سوار

چو آگاهي شكست شاه هاماوران به مردم دشت نيزه وران رسيد.

عنان پيچ و شيرافكن و مردوار

دليران بجستند گردي سوار

چون گژدهم گرفتار سهراب شد دخترش غمگين شد.

هميشه به جنگ اندرون نامدار

زني بد به كردار گردي سوار

رستم چون وصف سهراب را شنيد خنديد و گفت:

ندانم كنون كاين سوار از كجاست

نگويد كس اين نامدار از كجاست

هنگامي كه سهراب بر سراپردة كاوس تاخت شاهنشاه فرمود كه كسي نزد رستم رود و او را آگاه كند.

از ايران نيارد كس اين كار كرد

ندارم سواري ورا هم نورد

سهراب گرزي بر كتف رستم زد كه به درد آمد

به زخم دليران نه‌اي پايدار

بخنديد سهراب گفت اي سوار

پس از زاري كردن رستم بر كشتة سهراب با خود گفت:

به مردي و گردي كه كارزار

جهان چون تو ديگر نبيند سوار

هنگامي كه سياوش در نزد افراسياب هنرنمائي مي‌كرد مهتران كشور خيره شدند.

نيديديم بر زين چنين نامدار

به آواز گفتند هرگز سوار

مهتران كشور به پيشباز كيخسرو آمدند.

پياده شدند آن سواران نيو

چو آمد به ديدار با شاه گيو

هنگامي كه كيخسرو پهلوانان و گردان را براي جنگ باافراسياب بر مي‌گزيد.

چو گرگين پيروزگر مايه‌دار	ز خويشان ميلاد پس صد سوار
سواران رزم و نگهبان گنج	ز تخم توابه چو هفتاد و پنج

زماني كه ريو نيز به سوي فرود مي‌شتافت بهرام گودرز او را گفت:

سواري است نام‌آور و جنگجوي

كه پيوند اويست و همزاد اوي

زماني كه زراسپ به سوي كوه شتافت تا با فرود رزم آزمايد فرود از تخوار پرسيد:

چنين داد پاسخ مراورا تخوار	كدام است از ايرانيان اين سوار
كه از پيل جنگي نگرداند اسپ	كه اين پور طوس است نامش زراسپ

درجنگ سختي كه ميان ايرانيان و تورانيان رخ داد كشته فراوان به جاي ماند.

سواران و شيران روز نبرد	هم از تخم كاوس هشتاد مرد
گم آمد دراين روز در كارزار	زخويشان پيران چو نهصد سوار

بهرام به ميدان جنگ رفت و كشتة ريونيز را يافت.

كه زار اي سوار جوان دلير

برو زار بگريست بهرام شير

هومان به طوس گفت مرگ در آورگاه براي مرد بهتر از مرگ عادي است.

سپهبد سر و گرد و پرخاشخر

به دست سواري كه دارد هنر

هومان در برابر طوس آمد و به تورانيان گفت بايد كه زمين را از ايرانيان تهي كرد.

سپردار و ژوبين ورو نيزه‌دار

صفي بركشيدند پيش سوار

گودرز به طوس گفت بايد بر دشمن شبيخون بزنيم.

ز بالا شدن سوي دشت نبرد

ببايد گزيدن سوارن مرد

هنگامي كه سرداران ايراني را سپاه دشمن درميان گرفته بودند افسران و گردان به ياري آنان آمدند.

بدانست هومان كه آمد سوار

همه گرز ور بود و شمشيردار

كاموس با سپاه بر ميدان آمد.

زمين گشته از نعل اسپان ستوه

سپهبد سواري چو يك لخت كوه

خاقان چين به پيروان گفت ك اين پهلوان پر گزند (رستم) كيست

سوار و كمندافكن و گردگير	چنين گفت كاين مرد جنگي دلير
بگرد چپ لشكر و دست راست	نگه كرد بايد كه جايش كجاست

سپهبد پيران به بزرگان لشكر گفت كه اين مرد شيردل رستم است.

سواران گيتي ندارند پاي

چنو كينه‌كش باشد و رهنماي

رستم رخش را برانگيخت و به سوي خاقان كه برفيل نشسته بود تاخت.

ميان سوار اندر آمد به بند

بينداخت آن تا بداده كمند

فرغار كارآگاه توراني نزد افراسياب آمد و گزارش خورا داد.

برفتم بر رستم ديوبند	چنين گفت كز بارگاه بلند
سواري به كردار غرّنده گرگ	سراپرده‌اي سبز ديدم بزرگ

گيو چون دانست كه بيژن همراه گرگين بازنگشته بر او بانگ سختي زد و دشنام داد.

گزين سواران و شاه مرا

تو بردي ز ره مهر و ماه مرا

چون گيو نامة كيخسرو را گرفت به سوي سيستان براه افتاد.

به يزدان پناهيد و نامش بخواند

سوارن دده همه برنشاند

…

سوي زاولستان فغان بركشيد	چو از ديده گه ديدبانش بديد
سواران به گردش همان نيز چند	كه آمد سواري سوي هيرمند

رستم گرد سپاه خود مي‌گشت و فغان مي‌كرد و افراسياب را نكوهش مي‌نمود و مي‌گفت:

ز گردان لشكر ترا ننگ نيست

ترا چون سواران دل جنگ نيست

پيران مي‌كوشيد تا هومان را از جنگ با ايرانيان باز دارد و هومان گفتار او را خيره دانست.

نباشد كه برمن كند كارزار

چنين داد پاسخ كز ايران سوار

رهّام به هومان گفت كه درميان تركان ترا تنها بخرد مي‌شناختم و حال آنكه نيستي.

نه بندد كمر نيز چون تو سوار

برآني كه اندر جهان تيغ‌دار

هومان در پاسخش گفت:

نه مرد سواري و نه دشت كين

تو اين رزم را راه ميدان گزين

بيژن نزد گودرز آمد و از اينكه كسي را نامزد جنگ با هومان نكرده گلايه نمود و گفت:

سواري نبود از در كارزار

با هومان بد كزي لشكر نامدار

بيژن به ترجمانش گفت كه به هومان بگويد كه وي آماده نبرد با اوست.

چه تازي تواسپ اندرآن مرغزار

همي گويد اي رزم ديده سوار

رهّام در جنگي كه با بارمان كرد او را با نيزه از زين ربود.

هشيوار و ديده بسي كارزار	دو جنگي و هردو دلير و سوار
بپيچيد رهام پرخاشخر	بگشتند بسيار با يكديگر
كز اسپ اندر آمد به فرمان اوي	يكي نيزه انداخت بر ران او
سوار اندر آمد ز بارد نبرد	جداگشت ازو بارمان همچو گرد
	سپهرم با هجير به رزم پرداخت
كه چون او به لشكر سواري نبود	ابا پور گودرز رزم آزمود

چون نه ساعت از روز برآمد سواران و پهلوانان توراني به دست ايرانيان كشته شدند.

سواري نديد اندر آوردگاه

چنان شد كه پيران ز توران سپاه

چون افراسياب از كشته شدن پيران و ديگر سردارانش آگاه شد سوگند خورد كه تاكين آنان را باز نستاند دست از نبرد نكشد.

سواران و خنجر گذاران من	مگر كين آن نامداران من
كه تخم سياوش به گيتي مباد	نخواهم ز كيخسرو شوم زاد

افراسياب سپاه را آرايش داد و پشنك را به دست چپ خويش نگهداشت.

به هرجاي چون او سواري نبود

به لشكر چنان نامداري نبود

شيده از كيخسرو خواست تا با او بجنگد و ليكن ايرانيان كوشيدند كه شاهنشاه با او هماورد نشود. كيخسرو خشمگين شد و سخناني چند گفت. سرداران از او پوزش خواستند و گفتند كه برما سرزنش مي‌كنند كه چرا به ميدان جنگ نرفته‌ايم و شاهنشاه خود به تن خويش به آوردگاه رفته است.

كه يارست با شيده رزم آزمود

كه گويند از ايران سواري نبود

پشنگ سوار براسب گشت و به سوي لشكرگاه ايران تاخت و چون نزديك سپاه ايران رسيد يكي ازنامداران به كيخسرو گفت:

سرافراز و جوشان و تيغي به كف

كه آمد سواري ميان دوصف

هنگامي كه كيخسرو از رود آموي گذشت و به سوي سغد شتافت.

همي آمدندي سوي شهريار

به هر منزلي زينهاري سوار

كيخسرو در پاسخ زال گفت تو مرا نكوهش مي‌كني كه چرا به نبرد شيده رفتم.

نه اسپ افگني از در كارزار	از آن بد كز ايران نديدم سوار
چو رفتي به رزمش درنگ آمدي	كه تنها بر او به جنگ آمدي

بزرگان و نامداران به لهراسب گفتند كه به گشتاسپ لشكري را بسپار و افسر او را بده.

به گيتي نبينم چنو يك سوار

جز از پهلوان رستم نامدار

ميرين به اهرن دربارة كشته شدن گرگ به دست گشتاسپ سخن راند و سرگذشت او را يكايك بازگفت.

بگفتم همه هرچه آمد به كار

ازين گرگ و اين رزم ديده سوار

گشتاسپ در ميدان آزمايش هنرنمائيها كرد و قيصر خيره شد.

كه چندين بپيچد چپ و دست راست

بپرسيد و گفت اين سوار از كجاست

الياس شاه خزرها به گشتاسپ پيام فرستاد و گفت قيصر تاب ايستادگي در برابر او را ندارد و پشت گرميش به تست.

بهارش توئي نامدارش توئي

كزين لشكر اكنون سوارش توئي

فرستادة قيصر به لهراسب گفت كه سواري نزد قيصر آمده است كه مانند زرير است.

كه از بيشه‌ها شيرگير آمدست	سواري به نزدش دلير آمدست
هم از جام باده به هنگام بزم	ز مردان بخمدد همي روز رزم
جهان بين نديدست چون او سوار	به رزم و بهر بزم و به روز شكار

ارجاسپ نامه‌اي بع گشتاسپ نوشت و گفت:

به نزديك سالار ايران سوار	نبشتم يكي نامة شاهوار
سزاوارگاه آن كي با قرين	سوي گرد گشتاسپ شاه زمين

…..

سوار جهانگير گرد گزين

از ارجاسپ سالار گردان چين

چون اردشير گشتاسپ كشته شد اورمزد به كين‌خواهي به ميدان تاخت.

بكشت از سواران دشمن هزار

ابركين آن شاهزاده سوار

نيوزار در ميدان جنگ كشته شد.

ز گردان به گردش هزاران هزار

چو كشته شد آن خوبچهره سوار

بيدرفش پهلواني توراني به ميدان تاخت و به سوي زرير شتافت.

ز پنهان بدان شاهزاده سوار

بينداخت ژوبين ز هراب‌دار

…..

دريغ آن چنان شاهزاده سوار

بيفتاد از اسپ اندرون شهريار

به اسفنديار اگهي مرگ زرير را دادند.

كه كشته شد آن شاهزاده سوار

پس آگاهي آمد به اسفنديار

اسفنديار سپاه را سه بخش كرد يكي را به نستور. ديگري را به برادر خود سپرد و سومين را خود راند.

برفتند يكسر سوي كارزار

برين ايستادند هرسه سوار

اسفنديار به گرگسار گفت اكنون روز اهريمني را به چشم مي‌بيني.

كه اي مايه‌ور شه گزيده سوار

چنين داد پاسخ ورا گرگسار

بهمن اسفنديار سنگي از كوه كند و از آن جاي فرو هشت تا رستم را از پاي درآورد زواره آن سنگ را ديد.

يكي سنگ غلطان شد از كوهسار

خروشيد كاي پهلوان سوار

بهمن بنزد رستم رفت و گفت:

اگر بشنود پهلوان سوار

پيامي رسانم از اسفنديار

چون بهمن از نزد رستم بازگشت:

چه بشنيدي از پهلوان سوار

بپرسيد ازو فرّخ اسفنديار

چون رستم به در پرده سراي آمد اسفنديار او را ديد.

پس اندر همي ديدش اسفنديار

بيامد به در پهلوان سوار

زواره با سپاه اسفنديار جنگيد و الوا يكي از سواران به دست نوش‌آذر كشته شد. زواره اسب خود را برانگيخت و به نوش‌آذر گفت:‌

سرافراز و اسپ افگن و شادكام

يكي نامور بود الوا به نام

…

چو الواي را من نخوانم سوار

كه او را فكندي كنون پاي دار

رستم با رخش به چاهي فرو افتاد.

سواري نماند از بزرگان خرد

زوره به چاهي دگر در بمرد

شاپور چون از روم گريخت به خانة باغباني فرود آمد و سپس برگل مهر نگين انگشتري زد و آنرا نزد موبد فرستاد. موبد از باغبان پرسيد كه او كيست

چنين داد پاسخ كه اي نامدار-نشسته به خان من است اين سوار
چون براهام جهود در سراي خويش مي‌و نان آورد و خورد به بهرامشاه روي كرد
خروشيد كاي رنجديده سوار-بدين داستان كهن گوش دار

بامدادان چون بهرام خواست كه به راه افتد.

به گفتار خود بر نه‌اي پايدار

بيامد براهام بگفت اي سوار

شاگرد بازرگان براي خوراك بهرام كه به خانة بازرگان فرود آمده بود مرغي پخته آماده كرد و بازرگان شاگرد را سرزنش كرد كه چرا چنين كرده است. شاگرد پاسخ داد

بدين مرغ با من مكن كارزار

تو مهمان من باش با اين سوار

….

دگر تا رسد خوردني نرم نرم

كنون آرزوها بياريم گرم

چون بهرام به سراي پاليزبان فرود آمد زن پاليزبان به شوهر گفت:

بزرگست و از تخمه شهريار

بره كشت بايد ترا كاين سوار

پاليزبان به همسرش گفت كه چنين مكن

چه آيد ترا زو درين رهگذار	بره كشتي و خورد و رفت اين سوار
به گفتار آن زن زبهر سوار	بره كشته شد هم به فرجام كار

بهرام هنگامي كه در برابر سردارانش هنرنمائي مي‌كرد يكي از آنان او را گفت:

هم از خروران در هنر كمتريم

سواري تو و ما همه برخريم

بهرام گور به سردارانش درباره بزرگان كه در گذشته‌اند سخن راند و گفت:

كزيشان نبينم به گيتي نشان

كجا آن سواران گردنكشان

بهرام به شنگل روي كرد.

ز ايران بسي هست با من سوار

به شنگل چنين گفت كاي شهريار

…

ستون سواري بود بيگمان

چنين گفت شنگل كه تيروكمان

شنگل گفت كه اگر فرستادة شاهنشاه به ايران باز گردد

به هندوستان نيست گويد سوار

سپاه مرا سست خواند به كار

آنگاه دخترش را به زني به بهرام داد؛ آنگاه

سواران با زيب خودكام را

بياورد ياران بهرام را

خوشنواز نامه‌اي نزد پيروزشاه فرستاد.

همي رفت با نامة خوشنواز	سواري سرايندة سرفراز
سواري گزيدند از آن بارگاه	نهادند بر نامه بر مهر شاه
جهانديده و گرد و روشنروان	چنان چون ببايست چيره زبان

در جنگي كه انوشيروان با روميان كرد دژ بزرگي را درهم كوفت.

به درگاه كسري شدند انجمن	ازآن دژ وز آن شارسان مردوزن
بدين شارسان نامداري نماند	كه ايدر ز جنگي سواري نماند

ميان سپاه ايران و روم سه روز جنگ رخ داد.

سواري نديدند جنگي ز روم

گشاده شد آن مرز آباد بوم

انوشيروان گفت همه ميميرند.

بپيمايد اندازة كار خويش	زمين گر گشاده كند راز خويش
برش پر زخون سواران بود	كنارش پر از تاجداران بود

انوشيروان خوابي هراسناك ديد و فرمان داد تا خوابگزاران گرد آيند.

سواري هشيوار و بسياردان

به هرسو بشد موبدي كاردان

سالار هيتاليان از دوستي خاقان با انوشيروان به هراس افتاد و كارواني را كه از چين به سوي ايران مي‌آمد به تارج داد.

ز گردان چيني سواري بجست

فرستاده را سر ببريد پست

انوشيروان مهران ستاد را همراه سواران به چين فرستاد.

سخنگوي و شايستة كارزار

وز ايرانيان نامور صد سوار

روزي هرمزد با همراهان به نخجير رفت.

سپهبد نژادي بلند اختري

سواري ز ري ديد بارآوري

بهرام چوبين سلّه‌اي از خنجر انباشته نزد شاه فرستاد.

كه آمد كس از پهلوان سوار

بدين بر نيامد بسي روزگار

ايزد گشسپ سوار به بهرام چوبين گفت:‌

به پيش سواران سواري كنيم	اگر جنگ سازي تو ياري كنيم
	خسروپرويز به پدرش گفت آنچه خواهاني به نزدت روان مي‌كنم.
بداند همان نيز آئين بزم	سواري كه پرورده باشد به رزم
	كارآگاهان دربارة بهرام چوبين به خسرو گفتند:
نباشد چنو نامدار و سوار	يكي دوربين مرد جوياي كار
	يكي از هواداران بهرام چوبين به سوي خسروپرويز تاخت.
سپر بر سر آورد شاه سوار	همي خواست نزد بر سر شهريار
	خسروپرويز به هرمزد پدرش روي كرد و درباره بهرام چوبين سخن راند.
كه او را گزيدي تواي شهريار	بدو گفت كان پهلوان سوار
سپاهي بياورد بسيار مر	بيامد چو شاهان كه دارند فر
	بندوي به بهرام ياوش گفت كه خسرو به روم رسيده است و ديگر به او نمي‌رسي.
بيايم بر پهلوان سوار	كنون گر دهيدم به جان زينهار
	بهرام چوبين گفت كه هركس از ساسانيان بيابم از ميانش برميدارم.
ميان سواران سواري كند	نمانم كه كس تاجداري كند
	گستهم سواراني برگزيد تا به جنگ بهرام چوبين بروند.
ده و چار گردنكش نامدار	گزين كرد گستهم از ايران سوار
	مقاتوره سردار توراني تيري به سوي بهرام چوبين رها كرد.
نسفت آهن از آهن آبدار	بزد بر كمرگاه مرد سوار
خاتون همسر خاقان از شوهرش خواست تا از بهرام چوبين بخواهد كه شير كپي را بكشد.
به جائي كه چون من سواري بود	بدو گفت خاقان كه عاري بود
بگوئيم ننگي شود گوهرم	همي شير كپّي برد دخترم
	گردويه بر بالين برادرش بهرام زاري كرد و گفت:
جهانگير ناباك و شير اوژنا	الا اي سوار سپهبد تنا
در نامه‌اي كه قيصر به خسرو پرويز نوشت گفت:
نه چون تو به ايوان چيني نگار	نه چون تو سوار و نه چون تو بهار
يزدگرد شهريار نامه‌اي به مرزبانان طوس نوشت و مهر كرد.
بيامد به كف نامة شهريار	بلند اختري نامجوي و سوار

ماهوي سوري فرماني داد كه يزدگرد را در آسيا از پاي درآورند موبدي او را اندرز داد و كوشيد كه ازين كار زشت بازش دارد و او را گفت:

بتر خواهي از ترك بدخواه را		همي يزدگرد شهنشاه را
كه چون او نبندد سواري ميان		يكي يادگاري ز ساسانيان
چون يزدگرد كشته شد سواران ماهوي او را ديدند
دريغ آن جوان و سوار و هژير		دريغ آن سر و تخمة اردشير
	*

ملحقات شاهنامه (جلد دهم)

در نبردي كه ميان رستم و برزو رخ داد برزو گرزي بر شانة رستم كوبيد.

چنان كردكان پهلوان سوار	فروماند يك دست رستم ز كار
ز پيكار شد خيره در پهن دشت	ندانست كش دست آزرده گشت
برزو چون در ميدان با فرامرز روبرو شد از سخنان فرامرز به گريه افتاد و گفت:
جهان را به نزديكت آزرم نيست	ترا چون سواران دل و شرم نيست
فراوان به مردي و اندك به سال	كه چونان سواري ابا برز و بال
فرامرز چون برزو را گرفتار كرد به زواره روي آورد.
به ره در مراورا نكويش بدار	فرامرز گفت اين دلاور سوار
رستم به فرامرز گفت كه نمي‌دانم در جنگ با برزو چه پيش آيد.
از آن كوه كام دلم بستدم	اگر گرز بر كوه آهن زدم
سواري چنين پيشم آمد درست	كنون چون سپهر از سرم گشت سست
	در جنگي كهميان رستم و برزو رخ داد.
كه يك تن نشد سير از كارزار	بفرمود بازوي هر دو سوار
بيژن به پيلسم گفت كه شبيخون زدن آئين مردان نيست و اكنون ترا مي‌نمايانم.
نه گودرز و آن نامداران كين	به يزدان كه آگه نشد گيو ازين
نبردي همي تاب آن يك سوار	وگرنه چو تا چاره گر صدهزار
فرامرز و زال و سپاه به ياوري برزو آمدند و شيده آنگاه گفت:
كه ما را بدين دشت يار آمدي	اگر اين دلاور سوار آمدي
چو رستم ورا بنده زيبد هزار	به ميدان كينه گه كارزار

پاورقي‌ها:

1- Cavalier

2- [Chevalier] به گفتة لاروس اونيورسل شواليه‌ها طبقه‌اي ممتاز بودند كه در بيشتر سرزمين‌هاي يوناني مانند آتن يا بويژه در روم مي‌زيستند. در زمان سرويوس توليوس (Servius Tullius) هر شواليه يك اسپ از دولت مي‌گرفت و براي سواري به كار مي‌برد و تيولي هم به او سپرده ميشد. بهدها بيشتر بخش داروري و بازرگاني به وسيله آنان انجام مي‌گرفت.

شواليه‌ها مردمي دست و دل باز بودند و از خود نزاكت و ادب نشان مي دادند. شوالري يك دستگاه فئودال نظامي و ديني درقرون وسطي بود كه اعضاء آن سليح و نيروي خود را در خدمت قانون و بيچارگان مي‌گذاشتند و به غلط ريشة اين كار را به رسمهاي ژرمني نسبت داده‌اند.

آزاده‌اي كه ميخواست به درجة شواليه شدن برسد در هفت سالگي به خدمت يك نجيب‌زاده درمي‌آمد و همين كه چارده ساله مي‌شد اسلحه‌دار مي‌گشت و در بيست‌ويك‌سالگي شواليه مي‌گرديد. پس از تشريفات ديني يك كلاه خود و يك سكه و يك نيزه و بالاخره يك اسپ به او مي‌دادند كه سوار مي‌شد و به اطراف مي‌رفت تا پايگاه شواليه شدن خود را به آگاهي مردم برساند.

در زبان لاتين اسب و يابو را Cabllus مي‌خواندند كه ريشه‌اش بطور قطع معلوم نيست و حدس زده‌اند كه بايد از يك زبان غيرآريائي وارد شده باشد. «سوار» را Caballari-us مي‌خواندند در زبان انگليسي از سال 1556 يعني زمان شكسپير به كار رفته است و از سال 1795 به معناي امروزي به كار مي‌رود.

واژة Chevalier در اواخر قرن يازدهم در حدود سال 1080 (در رولان Roland) ، Cheval ، Chevalerie نيز در همين اوان بكار برده شده است.

واژة شواليه در قرن پنجم به معناي مهتر (Garcon d’ecurie) به كار رفته است.

به گفتة هرتسفلد: در سدة سوم ميلادي «شوالري» و «فئوداليسم» در ايران كاملأ پرورده شده بود هزار سال زودتر از اروپا. (E. Herzfeld, Archaeological History of Iran, P. 78)

به گمان بنده بهتر است كه «شهسوار» به جاي «سوار» كه معناي شواليه باشد به كار برده شود.

دراينجا بي‌تناسب نيست كه يادآور شويم كه در شاهنامه چندين‌بار واژة «شولك» به معناي اسپ بكار رفته است.

«گرامي» پسر جاماسپ در ميدان نبرد كشته شد. نستور پسر زرير به كين‌خواهي برخاست و كشتار فراوان كرد. سپس نيوزار پسر شاهنشاه به ميدان تاخت.

به زير اندرون تيزرو شولكي -كه نايد چنان از هزاران يكي

بدانسان بيامد به آوردگاه -به آواز گفت اي گزيده سپاه

نيوزار از دشمن كشتار بسيار كرد و سرانجام تيري به او پرتاب شد.

بيفتاد از آن شولك خوبرنگ-بمرد و برفت اينت آئين جنگ

در سومين خوان اسفنديار فرمود تا گردونة چوبين بسازند و گرداگردش تيغه‌ها بنشانند.

نشست از بر شولك اسفنديار-برفت از پسش لشكر نامدار

در فرهنگ برهان قاطع ياد شده كه «شولك بر وزن كوچك، اسب جلد و تند تيزرفتار را گويند و نام مركب اسفنديار هم بوده است.» بررسي چگونگي اين واژة شولك و Cheval كار زبانشناسي است.

درنامة آريامهر گرد آورده دكرت صادق كيا شرحي دربارة سواران (اساوره) داده شده است كه تكه‌هائي از آن را ياد مي‌كنيم:

بشّاربن برد در چكامه‌اي ايران را ستايش كرده و مي‌گويد:

انّا سراه بني احرار و قرّنا- زكفن الجياد و هزّالمنصل البادي

يعني ما بزرگان فرزندان آزادگان (ايرانيان) هستيم كه تاختن اسبان نيكوروي و جنبانيدن شمشير برهنه مارا بزرگ داشته است (صفحه 13).

ابوصلت در قصيدة عربي كه دربارة ايرانيان سروده مي‌گويد «آنان مرزبانان سپيدروي، سواركاران چيره و دلاور و شيراني هستند كه فرزندان خود را در بيشه‌ها مي‌پرودند.» (صفحه 20)

سيف‌بن ذي‌يزن در چكامه‌اي كه درباره‌جنگ با حبشيان وراندن آنان از يمن سورده ايرانيان را مي‌ستايد و در ميانة سخنانش مي‌گويد: هرآينه حملة‌مردم به حبشيان به ياري گروهي از فرزندان شيران سواركار.

عربها ايرانيان را فارس‌الاحرار مي‌گويند يعغني پارسيان آزاده. (به گمان گردآوردنده مقاله كنوني بايد معناي آن را آزادگان اسوار يا سوار آزاده دانست عربي نويسان به غلط «فارسي» را «ايراني» ترجمه كرده‌اند) صفحه 28.

در بصره به ايرانيان «اساوره» مي‌گفتند (جمع‌اسواره يا سوارست كه همان واژة فارسي «سوار» و «اسوار» و پهلوي اسوار (اسوبار) وفارسي باستان «اسباري»‌است. در مفتاتيح‌العلوم آمده كه اساوره جمع سوار است و عجم (ايرانيان) نام سوار را جز بر مرد دلاور پهلوان نامي نمي‌گذاشتند.

3- در شاهنامه بطور روشن اين موضوع ياد نشده است. و شايد اين صفت‌ها نمايندة پاية آنان باشد.

4- دراين قسمت از واژه‌نامة شاهنامه گردآوردة ولف بهره‌مند شده است.


	اعتمادمقدم، عليقلي. "سوار. شهسوار (شواليه) درشاهنامه فردوسي". دوره11، ش122-123 (آذرـ دي51).

	خلاصه: ش122 (آذر51): 12-22. اژه‌هايي كه در شاهنامه براي سواران وانواع اسلحه‌هاي جنگي، رشته و هنر جنگ برده شده، آوردن نمونه‌هايي از اشعار شاهنامه دراين زمينه.

اعتمادمقدم، عليقلي. "سوار. شهسوار (شواليه) درشاهنامه فردوسي". دوره11، ش122-123 (آذرـ دي51).

سوار، شهسوار (شواليّه) درشاهنامة فردوسي

نام‌هاي سواران

ملحقات

ملحقات شاهنامه (جلد دهم)

پاورقي‌ها: