
	نجم‌آبادي، محمود. "ابن‌سينا". دوره11،‌ش126 (فروردين52): 7-16، تصوير.

	خلاصه:اشعار پارسي و تازي ابن‌سينا، ابن‌سينا درلغت‌نامه دهخدا وآنچه درباره وي درزمان معاصر نوشته يا سروده شده است (تصاوير ابن‌سينا ازتمام اقصي نقاط جهان جمع‌آوري شده است).

ابن سينا

دكتر محمود نجم‌آبادي رئيس بخش تاريخي طبي دانشكده بهداشت تهران

اشعار پارسي و تازي ابن‌سينا ـ شيخ بطور قطع يكي از فصحا و ادباء بزرگ ايران ميباشد. دراين مقاله مقصود شناسائي شيخ از نظر ادب پارسي و تازي نيست، چراكه اين موضوع از تخصص نگارنده خارج است. اما بايد دانست كه يكي از علل شهرت كتابها و آثار طبي شيخ بواسطه فصاحت كم‌نظيري است، كه درآنها ديده ميشود. بنابراين شيخ را در ادب‌پارسي و تازي مقام و موقع خاصي است.

قدرت و مهارت شيخ درعربي بسيار روشن است و با آنكه در قرنهاي چهارم و پنجم نگارش كتب علمي به زبان پارسي دري تازه شروع شده بود، ابن‌سينا از تأليف و تصنيف دراين زبان و جمع‌آوري و ايجاد اصطلاحات فلسفي و طبي و علمي به زبان پارسي بسيار كوشا بوده.

ارجوزه‌هائي كه شيخ به زبان عربي دارد مخصوصأ در ارجوزه معتبر وي كه يك دوره كامل علم طب و درمان است بسيار فصيح ميباشد كه خواهد آمد.

اما اشعار پارسي چه مسلم و چه منسوب به شيخ جمعأ بيست‌ودوقطعه و رباعي است كه در سفينه‌ها و جنگ‌ها و بعضي كتابها بمانند مجمع‌الفصحا و مجالس‌المؤمنين قاضي نورآلله شوشتري و نامه دانشوران و تذكره آتشكده آذر و تذكره محمد صادق ناظم تبريزي آمده است.

دراين باب گفت كه اشعار و رباعياتي كه به شيخ منسوب است عمومأ مشكوك بنظر ميرسد و احتمال دارد از ديگران باشد.

حال من‌باب مثال اشعاري كه به شيخ منسوب است دراين مقاله ميآورم و متذكر ميگردم كه بعضي از آنها بنام ديگران نيز آمده است.

يكي از خاورشناسان آلماني بنام هرمان‌اته Hermann Ethe در مجله انجمن علمي شاهي گوتينگن (شماره21) در اول سپتامبر 1875 تحت عنوان:

Nachrichten Gesellschaft der Wissenschaften und der G.A. Universitat zu Gottingen No. 21 – 1 – Sep. 1875.

مقاله‌اي تحت عنوان «ابن‌سينا بعنوان شاعر غزل سراي پارسي» (Avicenna als persicher Lyriken) نگاشته كه درآن مقاله پانزده قطعه از اشعار پارسي ابن‌سينا را از روي چند مأخذ جمع‌آوري كرده است.

اكنون به ذكر اشعار منسوب به ابن‌سينا كه مشهور است مي‌پردازم:

نشاط عيش بدار بقا تواني كرد	اگر دل از غم دنيا جدا تواني كرد
همه كدورت دلها صفا تواني كرد	وگر به آب رياضت برآوري نفسي
نزول در حرم كبريا تواني كرد	زمنزلات هوس گر برون نهي گامي
تو نازنين جهاني كجا تواني كرد؟	وليكن اين عمل رهروان چالاكست
نه رنگ وبوي جهان را رها تواني كرد	نه دست و پاي امل را فروتواني بست
مگر كه خوي دل ازخلق واتواني كرد	چو بوعلي ببراز خلق و گوشه‌اي بگريز

«شادروان سعيد نفيسي در باب اين غزل شك آورده و متذكر گرديده كه چون دربيت آخر كلمه بوعلي آمده است، شك را بيشتر مي‌كند و چنانكه درابيات ديگر خواهد آمد اين تخلص بوعلي دردوجاي ديگر نيز مكرر ميشود، اگر اين ابيات از ابن‌سينا نباشد همه ازيك گوينده است كه در شعر نام خود را بوعلي مي‌آورده» (نقل ازكتاب پورسينا تأليف مرحوم سعيدنفيسي صفحة 42 و 43 سال 1333 تهران كتابخانة دانش).

ايضأ مرحوم سعيد نفيسي در صفحة 44 كتاب مذكور متذكر گرديده است:

تصويري خيالي از ابن‌سينا براسب (ازكتاب صبحي مهتدي)

تصويري خيالي از ابن‌سينا سوار براسب (ازكتاب صبحي مهتدي)

وانگهي همين غزل با اندك اختلافاتي دركليات شمس تبريزي چاپ لكهنو 1335 – 1917 ميلادي صفحة 139 بنام مولانا جلال‌الدين بلخي بدين گونه آمده است:

نشاط و عيش بدار بقا تواني كرد	اگر دل از غم دنيا بدر تواني كرد
همه كدورت دلها صلا تواني كرد	وگر به آب رياضت برآوري غسلي
نزول در حرم كبريا تواني كرد	زمنزلات هوس گر برون نهي قدمي
مقام خويش به اوج سما تواني كرد	به همت ارنشوي در مقام خاك مقيم
گذشتهاي قضا را ادا تواني كرد	اگر به جيب تفكر فروبري سرخويش

كه رنگ اوكند از دوررنگ گل رادق	غذاي روح بوده باده رحيق‌الحق
هماي گردد اگر جرعه‌اي بنوشد بق	برنگ زنگ زدايد زجان اندهگين
به پيش مبطل باطل به نزد دانا حق	به طعم تلخ چو پند پدر وليك مفيد
چومه كه ازسبب منكران دين شد شق	مي ازجهالت جهال شد به شرع حرام
حرام گشته به احكام شرع بر احمق	حلال گشته به فتواي عقل بردانا
زبان بهرزه گشايد دهد زدست ورق	شراب را چه گنه زانكه ابلهي نوشد
كه مي محك بود و خيروشر ازاو مشتق	حلال بر عقلاء و حرام بر جهال
بيك دوجرعه برآرد هزارگونه عرق	غلام آن مي‌صافم كزو رخ خوبان
بحق حق كه وجودت بحق شود ملحق	چو بوعلي مي ناب ارخوري حكيمانه

آنچه كه از مفاد ابيات بالا مستفاد ميگردد، احتمال قوي دارد كه اين ابيات نيز از بوعلي نباشد و سراينده آن چون ميدانسته كه بوعلي حكيمانه و طبيبانه مي ميخورده است كلمه بوعلي را درآن به كار برده است.

بر سر خاك باد پيمودم	روزكي چند در جهان بودم
جان پاكيزه را بيالودم	ساعتي لطف و لحظه‌يي در قهر
بي‌خرد را بطبع بستودم	باخرد با بطبع كردم هجو
و آب ديده از آن بيالودم	آتشي بر فروختم از دل
ساعتي شادمان بغنودم	با هواي هاي حرص شيطاني
رفتم و تخم كشته بدرودم	آخر الامر چون برآمد كار
من ازاين خستگي بياسودم	گوهرم باز شد بگوهر خويش
خود نداني كه من كجا بودم	كس نداند كه من كجا رفتم

واندر پي عشق عاشق انگيخته‌اند	تا باده عشق در قدح ريخته‌اند
چون شير و شكر بهم در‌آميخته‌اند	با جان و روان بوعلي مهرعلي

نامه دانشوران اين رباعي را به قطع و يقين از طبع شيخ و عقايد ديني وي دانسته است و نتيجه آن است كه شيخ شيعي‌مذهب بوده.

مجسمه ابن‌سينا كه استاد ابوالحسن صديقي روي آن كار مي‌كند. (ازجلد اول جشن‌نامه ابن‌سينا)

معكوس نوشته است نام دو علي	برصفحه چهره‌ها خط لم‌يزلي
از حاجب و عين وانف با خطي جلي	يك لام و دو عين بادو ياي معكوس

احتمال قوي دارد كه اين رباعي از شيخ نباشد.

6- قاضي نورالله شوشتري در مجالس‌المؤمنين آورده است:‌نظر بدانكه مردم شيخ را به كفر نسبت داده‌اند لذا شيخ اين رباعي را گفته است:

محكم‌تر از ايمان من ايمان نبود	كفر چو مني گزاف و ايمن نبود
پس در همه دهر يك مسلمان نبود	در دهر چو من يكي و آنهم كافر

اين رباعي دراغلب سفينه‌ها و جنگ‌ها آمده و بنظر ميرسد قطعأ ازشيخ باشد.

يك موي ندانست ولي موي شكافت	دل گرچه دراين باديه بسيار شتافت
آخر بكمال ذره‌اي راه نيافت	اندر دل من هزار خورشيد بتافت

اين رباعي از رباعيات قطعي شيخ است.

كردم همه مشكلات گيتي را حل	از قعر گل سياه تا اوج زحل
هربند گشاده شد مگر بند اجل	بيرون جستم ز قيد هر مكر و حيل

مجسمه ابن‌سينا كه در مؤسسة سرم و واكسن‌سازي رازي (حصارك) است

سرگشته به عالم از پي چيستمي	اي كاش بدانمي كه من كيستمي
ور نه به هزار ديده بگريستمي	گر مقبلم آسوده و خوش زيستمي

10-

و آورد زمانه طاق سرمايه عمر	رفت آن گهري كه بود پيرايه عمر
بنگر كه سياه مي‌كند دايه عمر	از موي سپيدم سرپستان اميد

11-

و ز طاعت و معصيت تبري كرده	مائيم به عفو تو تولي كرده
ناكرده چو كرده، كرده چون ناكرده	آنجا كه عنايت تو باشد، باشد

12-

وز حاصل ايام چه در دستم هيچ	بنگر به جهان چه طرف بربستم هيچ
خود جام جمم گير چو بشكستم هيچ	شمع طربم گير چو بنشستم هيچ

13-

سرمايه لذت جوانيست بده	مي حاصل عمر جاوداني است بده
سازنده چو آب زندگانيست بده	سوزنده چو آتش است ليكن غم را

14-

از حمق كه داناي جهان آنانند	با يك دو سه نادان كه چنين مي‌دانند
هركو نه خرست كافرش ميخوانند	خرباش كه اين جماعت از فرط خري

رباعياتي كه آمد در سفينه‌ها و جنگ‌ها و كتب تواريخ آمده كه بعضي‌ها ازآنها مسجلأ از شيخ است و بعضي ديگر منسوب بوي ميباشد.

15-

بخفت چشم مروت بمرد مادر جود	گمان برم كه درين روزگار تيره چوشب
بده دوازده سال اندرين ديار وحدود	زسير هفت ستاره دراين دوازده برج
كه يك كريم نمي‌آيد ازعدم به وجود	هزار شخص كريم از وجود شد به عدم

16-

هركه با دونان نشيند همت اودون شود	بگذر از بند مجاز و دور گرد ازدام حس
كونداند چون درآيد يا از آنجا چون شود	چون بود كامل كسي درخطه كون و فساد

شادروان سعيد نفيسي مجموعة كاملي از رباعيات منسوب به شيخ را از سفينه‌ها و جنگ‌ها و كتابهاي خصوصي اشخاص آورده كه ذيلأ نگاشته ميشود:

17-

جرم من خسته حسبةلله بخش		يك يك هنرم بين و گنه ده ده بخش
ما را بسر خاك رسول‌الله بخش		از باد فنا آتش كين بر مفروز
(ازكشكول شيخ بهائي)

18-

پر در خوشاب كرد پيمانه صبح	بگسست فلك چو عقد دردانه صبح
كاي عاشق شامگاه و ديوانه صبح	او نيز چو من اسير و شيدا گشته

19-

پيوسته لباس عاشقي پوش چوگل	اي دل همه جام عاشقي نوش چوگل
زنهار مباش پنبه در گوش چوگل	چون شمع زبان آتشين دارد عشق

20-

يكبار زدند دست در دامن گل	عشاق برآمدند پيراهن گل
آنگه بهزار شاخ شد برتن گل	وز پس كه همين كشند پيراهن گل

21-

برخاك چكيد آب پيراهن گل	آتش چو فكند باد در خرمن گل
وي دختر رز خون تو در گردن من	اي ساقي من دست تو و دامن من

22-

مرده بدمي و از دمي زنده چو گل	مائيم نهفته گريه در خنده چو گل
وندر همه مجمعي پراكنده چو گل	خود را بهمه ميان درافكنده چو گل

(شماره‌هاي 18 تا 22 مأخوذ ازكتاب پورسينا تأليف شادروان سعيد نفيسي است كه در سفينه‌اي متعلق به مرحوم ملك‌الشعراء‌بهار مي‌باشد. مرحوم نفيسي متذكر گرديده: «احتمال ميدهم كه كاتب نسخه فراموش كرده است نام گوينده آنها را بنويسد … » ).

تصويري خيالي از ابن‌سينا كه دربعضي دائرة المعارف‌ها آمده است

غير از رباعيات و قطعات بالا بازهم تعدادي اشعار در سفينه‌ها و جنگ‌ها و امثال آن به شيخ نسبت داده شده كه نگارش همه آنها باعث تطويل مقاله گردد.

تا اينجا اشعار پارسي است كه به ابن‌سينا نسبت داده شده. اما اشعار عربي ابن‌سينا از اشعار پارس وي زيادتر است و برخلاف اشعار پارسي كه اغلب آنها مشكوك ميباشد، عمومأ اشعار عربي كه از شيخ دركتب و گنجينه‌ها و سفينه‌ها آمده گفته شيخ است.

اشعار عربي شيخ به صورت قصيده و قطعه ميباشد كه مشهورترين آن «قصيده عينيه روحيه» است كه مهمترين قصائد عربي شيخ ميباشد.

23- دراين قصيده شيخ كيفيت هبوط روح، وصول آن به جهان مجرد روحاني را بسيار شيوا ازعهده برآمده است. تعدا ابيات آن طبق گفته ابن‌ابي‌صيبعه در «عيون‌الانباء في‌طبقات‌الاطباء» بيست و در بعضي نسخ بيست‌ويك است. نظرباينكه قصيده را شيخ بسيار شيوا سروده بدين‌مناسبت عده‌اي شروحي برآن نگاشته‌اند كه شرح همه آنها از حوصله اين مقاله خارج است.

ترجمة فارسي و تركي(1) و فرانسوي(2) نيز از قصيده مزبور بعمل آمده است.

ترجمة فارسي قصيده به نثر درنامة دانشوران آمده و ترجمة منظوم آن توسط غلامحسين طبيب در مجموعه‌يي به شماره 884 كتابخانة ملي ايران كه شامل رسالة حّي‌بن يقظان و تفسير آن از ابن‌زيله است بخط غلامحسين طبيب. همچنين ترجمة فارسي ديگر درسال 1331 توسط مرحوم محمدعلي حكيم‌الهي فريدني به نظم پارسي آمده است.

ازآن گذشته شروح متعددي ازاين قصيده توسط شاگرد ابن‌سينا ابوعبيد عبدالواحدبن محمدالجوزجاني آمده كه شرح همه آنها خارج از حوصله اين مقاله است(3).

اصل قصيده كه بزبان عربي است بدين مضمون است:

و رقاء‌ذات تعّزز و تمنّع	هبطت اليك من‌المحل الارفع
و هي التي سرفت و لم تبرّقع	محجوبه عن كل مقله عارف
كرهت فراقك و هي ذات تفجّع	وصلت علي كره اليك و ربّما
الفت مجاورة الخراب البلقع	انفت و ما انست فلما واصلت
و منازلأ بفراقها لم تقنع	واظها نسيب عهودأ با لحمي
عن ميم مركزها بذات الاجرع	حتّي اذا اتصلت بهاء هبوطها
بين المعالم و الطول الخّضع	علقت بها ثاءالثقيل فاصبحت
بمدامع تهمي و لم تتقطّع	تبكي و قدذكرت عهودأ بالحمي
درست بتكرار الرياح الاربع	و تظّل ساجقه علي‌الدّمن التي
نقص عن‌الاوج الفسيح المربع	اذعاقها الشرك الكثيف فصدها
ودني الرحيل الي الفضاء الاوسع	حتّي اذا قرب‌المسير الي الحمي
ماليس يدرك بالعيون الهجع	هجعت وقد كشف الغطاء‌فابصرت
عنها حليف الترب غير مشيع	و غدت مفارقه لكل مخلف
و العلم يرفع كل من لم يرفع	و بدت تغزد فوق ذروه شاهق
عال الي القعر الحضيض الاوضع	فلاي شيي اهبطت من شامخ
طويت علي الفطن اللبيب الاورع	ان كان احبطها الاله للحكمه
لتكون سامعه بحالم تسمع	فهبوطها ان كان ضربت لازب
في العالمين فخرقها لم يرفع	و تعود عالمة‌بكل خفيه
حتّي لقد غربت بغير المطلع	و هي التي قطع الزمان طريقها
ثم انطوي فكانه لم يلمع	فكانها برق تالّق بالحمي

ترجمه قصيده بالا بنحوي كه در نامه دانشوران آمده و مرحوم علامه دهخدا در لغت‌نامه خود ضمن نام ابوعلي‌سينا آورده چنين است.

«حاصل مضمون آنكه كبوتري بس منيع و ارجمند از جايگاهي زياده رفيع و بلندتر برتو فرود‌آيد، با آنكه خود برقع برافكند و بي‌پرده‌روي نمود از بصر ارباب نظر مستور ماند،‌و ديده خداوندان بينش از ديدنش محروم گشت. اگرچه دولت وصال آن باكراهتي بكمال ميسر آمد،‌ولي خود بعد از وصل بر عارضه فراق و سانحه هجران بس اندوهناك و نالان گشت؛

«نخست از مجاورت اين فضاي تيره‌رنگ ننگ داشتي، و برغير فراخناي مألوف انس نگرفتي. ليكن چون با كراهت خاطر بهواي اين ويرانه بي‌آب و گياه بال گشود چنان الفت پذيرفت كه گوئي از عهود گذشته و منازل قديم يكباره فراموش كرد،‌همينكه بناچار از «ميم» مركز نخستين به «ها» هبوط در پيوست، از «ثاء» ثقيل غباري بر پر و منقار آن بنشست و در ميان اين خاكدان ويران غوطه‌ور گرديده آشيان جست؛

«هرزمان كه از معاهد ديرين قورقگاه قديم يادآورد سيل سرشگ جاري كند و باران اشگ ببارد و بر فراز ديراي كه بتواتر بادهاي مختلف صورت ويراني پذيرفته بنشيند و بانگ اشتياق برداشته ناله‌هاي زار بركشد، چه آن طاير برج عزّت را رشته دام سطبر از پرواز فضاي وسيع پاي بربسته و تنگناي قفس ثقيل از عروج اوج فراق مانع آمده، تا آنگاه كه زمان مراجعت و اوان رحيل(4) نزديك گردد و ازبند علايق و چنگل(5) عوائق(6) بازدهد و آشيانه ديرين درين توده‌خاك بگذارد و ازپي آهنگ خويش بگذرد؛

«چون پرده حجاب از ديده‌اش گرفته شود و اشيائي بديع و اموري ظريف بنگرد كه خفتگان بستر طبايع از ديدن آنها محرومند، از فرط وجد طرب نمايد و برفراز قله افراخته و آواز تعزيد بركشد؛

«زينهار به علو مقام و سمو مكان آن طاير شگفتي نگيري! زيرا كه علم خداوندان دانش را منزلتي عالي بخشد و مرتبتي بلند دهد؛

يك تصوير نيم‌رخ از ابن‌سينا كه در بالاي آن رباعي معروف و در پائين تاريخ تولد و وفات ابن‌سينا نوشته شده است.

«ندانم اين هبوط را سبب چه بود؟ و يان عروج را جهت چه؟» اگر حكيم علي‌الاطلاق آنرا از اوج بلند براي حكتي و سّري در قعر حضيض پست فرود آورده است، همانا آن حكمت بالغه و سّر لطيف برديدة خردمند يگانه و دانشور فرزانه پوشيده و مستوراست؛

«اگر گوئي سراين هبوط و حكمت اين نزول آن است كه نفس را دراين نشاة فاني كمالات جاوداني پديد آيد و مراتب استعداد به مقامات ظهور پيوندد و بدستياري قوي و حواس بسي معلومات در حوصله خود بيندوزد؛

«پس ازچه روي قبل از نيل مقصود مرموز مأمول از شاخسار كالبد طيران كرد و از آلات تكميل و ادوات تحصيل دست بداشت؟ و صياد زمانه طريق پرواز برآن قطع نمود تا بر خلاف مأمول درغير مطلع نخست غروب كرد بدانسان كه گوئي در جوحماي(7) قديم برقي درخشيد و در دم چنان درپيچيد كه گويا هيچ پديد نگشت».

آقاي دكتر ذبيح‌الله‌صفا در مجلّد اول جشن‌نامه ابن‌سينا صفحات 117 و 118 و 119 و 120 چنين آورده‌اند: «در پايان مجموعه‌يي به شماره 884 (شامل رسالة حّي بن يقظان و تفسير آن از ابي‌منصوربن زيله بخط غلامحسين طبيب كه در 1299 بپايان رسيده) شرحي از قصيده عينيه شيخ هست به عنوان «هذا شرح مختصر علي القصيده الروحيّه للشيخ الرئيس رحمةاله عليه» كه در پايان آن چنين آمده: «تمت شرح الرساله الروحيّه المبار كه التي هي للشيخ الرئيس ابي‌علي الحسين بن عبدالله بن سينا علي يداضعف عبادالله اقل الطلبه غلامحسين الطبيب في شهر شعبان المعظم من شهور سنه تسع و تسعين و مأتين بعد الالف من الهجره الانبويه المصطفويه عليه‌السلام».

يك تصوير قديمي از ابن‌سينا (ازمجلد اول جشن‌نامه ابن‌سينا)

تصوير خيالي از ابن‌سينا كه در اروپا ساخته‌اند. (نقل از كتاب پورسينا مرحوم سعيد نفيسي)

دراين شرح نخست هربيت از ابيات قصيده عينيه و سپس ترجمه همان بيت به شعر فارسي آمده و برخي از آن ابيات به نحوي كه در نسخه مذكور ديده ميشود سست و عاري از لوازم فصاحت است(8).

اينك ترجمه منظوم قصيده عينيه از رساله مذكور:

ز آشيانه عزت كبوتر ورقا	«نزول كرد به نزدت ز عالم بال
عجب چگونه بود هم نهان و هم پيدا	«نهان ز ديدة‌هرعارف از كمال ظهور
برآورد ز تالم فغان و واويلا	«وصول او نه بطوع وبساكه روز فراق
گرفت الفت آخر دراين خراب بنا	«نخست عارهمي بودش انس مي‌نگرفت

كه داشت خرم و خوش با مجاوران حمي	«گمان برم كه فراموش كرد آن عهدي
بخطه‌يي كه نمي رويد از زمينش گيا	«چوشد ز گلشن روحانيان ز بدوحدوث
علائقي كه بروشد مقيم كهنه‌سرا (كذا)	«چنان زگلشن جسماني اندراو آويخت
كز اشك ديده خونين روان كند دريا	«زياد عهد قديم آنچنان بگريد زار
گه ازدبور و شمال و گه از جنوب و صبا	«شده است نوحه سراي سرا كه مي‌فرسود
ز اوج عالم علو و مقام اوادني	«چو بازداشت ورا پاي بند جسماني
اوان رحلت او سوي آن وسيع فضا	«درين مضيق همي بود تا كه شد نزديك
كسي كه وقت سفر پيروي نكرد ورا	«وداع كرد و درين خاكدان تيره گذاشت
هر آنچه ديده نمي‌ديد، بعد كشف غطا	«چه لحنها كه سراييد چون مشاهده كرد
كه علم رهبر مرد است تا رسد اينجا	«فراز كنگره كبريا ندا درداد
بسوي پستي دلگير و جاي جان فرسا	«زبهر چيست فرود آمدن زجاي بلند؟
حلول مي‌نكند در ضمير هر دانا	«نزول او اگر ازبهر حكمتي است كه او
هرآن سخن كه نمي‌كرد پيش ازاين اصغا	«وگر تعلق او لازم است تا شنود
پس اي سليم كنون حاجتش نگشت روا	«وديگر آنكه بداند نهان هردو جهان
طلوع اوست محال از پس غروب و فنا	«زمانه راه رونقد او بود چنانك (كذا)
كه جست و باز نهان شد به نور خورگويا»	«وجود او به يقين گوئيا كه برقي بود

مرحوم محمدعلي حكيم الهي فريدني بسال 1331 به يادگار جشن هزارمين سال شيخ‌الرئيس ابوعلي سينا قصيده عينيه را به پارسي به نظم درآورده كه علاوه برآنكه معناي يك يك اشعار را به صورت چم (معني) گفته و چامه (شعر) آنرا نيز بسيار فصيح آورده. دراينجا فقط به چامه‌اي (يعني شعر) كه آن مرحوم سروده است اكتفا مي‌شود:

تصوير ابن‌سينا در كتابخانه بادلين (آكسفورد انگلستان) ـ (ازمجلد اول جشن‌نامه ابن‌سينا)

ترا يك كبوتر بسي ارجمند	«فرود آمد از جايگاه بلند
كه باشد بزير و ببالا روان	«بود آن كبوتر ترا آن روان
به پيدايش چهره كوشيده است	«زچشم خردمند پوشيده است
ولي هست دراو همه چيزها	«زگوهر بود پاك ز آميزها(9)
ز دوري تو نيز زار و نژند(10)	«رسيدش بتو نزد او ناپسند
ولي بهر او بهترين خانه‌اي	«چه ديدت به گوهر كه بيگانه‌اي
سپس مهر همسايگي برگزيد	«نخست او ز ويرانه تن رميد
ولي خواست تا گردد آراسته	«چه او گوهري بود پيراسته(11)
فراموش كرده بن آنخوي سست	«گمانم كه پيمانهاي نخست
نسازد از آنها بچيزي كه هست	«بسي جايگاها كه داده ز دست
پس از بود در نامور جايگاه	«چو پيوست با پسترين پايگاه
درآنجا همه فرهي و فراز	«دراينجا همه ناخوشي و نياز
ز اندام و نيرو و بند و برش	«بياميخت براو نياز منش(12)
ميان نشانهاي بود و نبود	«چه خود را گرفتار گيتي نمود
بميهن پس آنگاه آنرا شكست	«بگريد ز پيمانهائي كه بست
بريده نگردد بهر دار و گير	«بآن اشگهائي كه ريزد بزير
كه شه كهنه ازآنچه برآن تند	«براندام خود سوگواري كند
بترسد از آنچه ازآن كاهدي	«كه مرغ روان تازگي خواهدي
نگهداشت او را و واپس كشيد	«جلوگير او گشت دام پليد
كه اندر بهاران بدي چون پرند(13)	«ازآن جايگاه فراخ بلند
به پهناور آن ميهن تابناك	«چو نزديك شد رفتن جان پاك
در آنجا همه خارها گلشن است	«درآنجا روانها همه روشن است
بديد آنچه ناديده انگاشته	«بخوابيد و شد پرده برداشته
چو بينش كه انگيزه دانش است	«گهي خواب‌انگيره بينش است
چو خودرفت برجاي خويشش گذاشت	«جدا شد ازآنها كه دردست داشت
كه پايان بماند ازاو هرچه هست	«چنين است آيين گيتي پرست
كه دانش كند مرد را ارجمند	«بشادي بخواند ز كوهي بلند
روائي دهد هرچه نبود روا	«كه آن كيميائي بود پرنوا
بيفتاد در پسترين باربند	«براي چه از جايگاهي بلند
خدا داند آنرا و روشنروان	«مراني داستاني است ناگفتني
و يا مهره‌اي هست ناسفتني	«اگر بهر كاري شدستي روان
مگر آنكه چون سيم در بوته است	«كه دانا ز دانش بسي كوته است
كه تا بشنود رازهاي نهان	«اگر آمدن باشدش در جهان
وگر نشنود نبود او بهره‌ور	«كه آن رازها نيست جاي دگر
بهرنيك و هربد توانا شود	«و تا او بهر راز دانا شود
كه تاگردد از دانش آراسته	«چرا پس نشد هرچه او خواسته
رهش را بريده دراين رهگذار	«همين رهرواست آنكه اين روزگار
كه هرگز نگردد بجائي پديد	«چنان گشت از ديده‌ها ناپديد
نتابيده در نيمرده بشكند	«ويا چون درخشي كه تابش كند
بنزديك يزدان كم از خس بود»	«همانا رواني كه نارس بود

پاورقي‌ها:

1- ترجمة تركي آن از حريمي است.

2- ترجمة فرانسوي آن توسط بارين كارا دو و Baron Cara de vaux در مجلة آسيائي بچاپ رسيده است (دوره نهم ج 4).

3- براي اطلاع بيشتر رجوع شود به مؤلفات ابن‌سينا صفحه 195 تا 197 تأليف دكتر يحيي مهدوي از انتشارات دانشگاه تهران.

4- هنگام كوچ كردن.

5- مخفف چنگال است.

6- موانع.

7- به كسر «هاء» قورگاه است.

8- در زيرنويس آمده: دوست فاضلمان آقاي حبيب يغمائي مدير مجله يغما در عكس‌برداري و طبع اين قصيده در مجموعه‌يي كه بمناسبت جشن هزارة ابن‌سينا ترتيب داده است برما سمت تقدم دارد.

9- آميختگي و تيرگي.

10- عمگين و درهم.

11- بي‌عيب.

12- طبيعت.

13- چادر چند رنگ.

تصويري از ابن‌سينا مأخوذ ازيك نسخه از ترجمه عبري قانون از كتابخانه شهر بولوني (ايطاليا) ـ آنكه در وسط با رداي سياه است ابن‌سيناست . (از جلد اول جشن‌نامه ابن‌سينا)

نجم‌آبادي، محمود. "ابن‌سينا". دوره11،‌ش126 (فروردين52): 7-16، تصوير.