|
|
||
دانشپژوه، محمدتقي. "گنجوروبرنامه او". دوره10-13، ش119و120-135 (شهريورومهر51- دي52). |
||
|
|
||
|
خلاصه: ش126 (فروردين52): 92-94. فهرست وبرنامه، فهرست آثار ارسطو وافلاطون، فهرست اثار جالينوس، عدهاي ديگر از فهرست نگاران، اسامي هفده تن از فهرست نگاران شيعي دوازده امامي. |
|
|
گنجور و برنامة او
(6)
محدتقي پژوه
25- فهرست و برنامه.
نجاشي در رجال خود از «فهرستات» ياد
ميكند (ص 11 و 36).
واژه فارسي «فهرست» را بسياري از
دانشمندان ايراني و اسلامي در نوشتههاي
عربي و فارسي خود بكار بردند و از آن فهرست
روايتها و كتابها خواستهاند.
در قرائت و تجويد نيز اين كلمه به ساخت
«فرشالحروف» بكار رفته و دراشتقاق وريشهشناسي
آن سخناني شگفت گفته شده است. نسخهاي از
فرهشتالادغام الكبيرالذي لابي
عمرالبصري في مجموع القرآن» در مجموعة ش
2287 جامع يزد ديده شده است (ص 682 فهرست
ميكروفيلمها) كه از آن برميآيد كه واژه «فرش»
بايد برگرداندة از فرهشت باشد و آنهم بايد
به گواهي مورد استعمال «فرش» همان «فهرست»
باشد.
واژة ديگري هم دراينجا بكار ميرود و آن
«سجل»است كه گفتهاند به معناي پاياننامه
و خودنامه است و با «سجيل» از يك ريشه است و
هردو نوشتن را ميرسانند. برخي گفتهاند
كه سجل «ازسهگل» و سجيل «ازسنگگل»
گرفته شده است(1). گويا هم «سجل» از «سيگيليوم»
يوناني گرفته شده باشد.
در برابر واژههاي تازهتر عربي «ثبت،
معجم، مشيخه» واژة «برنامج» (برنامگ) در
اندلس و «فهرسة، فهرس، فهرست» در خاور
اسلامي بكار ميرفته و ميرود.
دانشمندان در برنامه و فهرست چهار روش
داشتهاند:
1- كتابها از روي موضوع ونوع علم بخشبندي
و وصف و روايت ميشده است مانند الفهرسة
ابنخيراشبيلي و برنامج ابن مسعود ابوبكر
محمدابن ابي ركب خشني غرناطي كه در 544
دراين شهر درگذشته است والمعجم المفهرس
اين حجر عقلاني.
2- به ترتيب شيوخ و خواجگان كتابها
روايت ميشده است مانند الفهرسة
ابومحمدعبدالحق بن غالب بن عطية محاربي
غرناطي در گذشته 541 و همچنين فهرستهاي
نجاشي و طوسي و مازندراني و رازي وديگران.
روشالفهرسته يا برنامج الشيوخ ابنالفخار
ابوالحسن عليبن محمدبن عيني اشبيلي
(592-666) هم به ترتيب شيوخ است برحسب علوم
آنها(2).
همچنين الفهرسة قاضي ابوالفضل عياض بن
موسي يحصبي سبتي (496-544) به ترتيب تهجمي نام
شيوخ است مگر اينكه نخست نامهاي «محمد»
آمده است.
3- روايتهاي كتابها و تراجم شيوخ و
سرگذشتهاي خواجگان باهم آورده ميشود
مانند برنامجابوالحسنابن ابي الربيع
عبيدالله بن احمدبن عبيداللهبن محمدبن عبيداللهبن ابيالربيع قرشي
عثماني اشبيلي نحوي (599-688) كه در مجله
معهدالمخطوطات (252:1) به روايت شاگردش
ابوالقاسم ابنالشاط در 683 چاپ شده ودر
دوفصل است: اسماءالشيوخ، تحرير الاسناد
للكتب.
همچنين برنامج ابوعبدالله محمدبن
جابر و ادياشي تونسي درگذشتة 749 كه شيوخ و
خواجگان خودرا برميشمرد نه به ترتيب
تهجي سپس در جزو دوم مؤلفات بر شمرده شده
است.
4- سرگذشت دانشمندان و خواجگان و روش و
رفتار وخوي و نكوييهاي آنها با روايتهاو
آثار آنها بيابد با فوائد بيشماري امالي
مانند و بسيار مفصل و گسترده مانند
بغيةالراغب و منيةالطالب يا برنامج
ابوالحسنبن مؤمن اندلسي فاسي در گذشتة
958.(3) 26- فهرست آثار ارسطو
و افلاطون
پولس فارسي گويا از نخستين كساني است
كه به انواع آثار ارسطو اشارت كرده است
اوپس از بوئسيوس فيلسوف (480-524) و پيش از ابنسينا
كه در الارجوزة و منطق المشرقيين كه در
منطق روش ديگري پيش گرفته و پيشواي
متأخران مانند خنجي و رازي و دبيران كاتبي
دراين زمينه شده بود با چنين روشي رسالهاي
در منطق براي خسروانوشيروان ساخته است كه
در دوزبان سرياني و لاتيني چاپ شده است.
اين رساله بايد همان باشد كه مشكوية رازي
در ترتيبالسعادات يا المسعدة از آن ياد
كرده و سخني كه او دربارة آثار ارسطو گفته
است آورد.
فهرست كردن آثار ارسطو خود براي
فيلسوفان اسلامي و ايراني مسالهاي بود.
كندي و فارابي و ابنهيثم و ابنسينا
خواجةطوسي و قطب شيرازي دربارة كميت و
شمارش آثار او و دربارة اغراض او دراين
كتابها رسالهاي جداگانه نوشته و يا در
ضمن كتابهاي خود از آن سخن داشتهاند.
فارابي آثار ارسطو و افلاطون فهرست
نموده است بسيار روشن و دقيق.
چنانكه ديدهايم يعقوبي در تاريخ خود
كه به سال 252 ميرسد فهرست آثار دانشمندان
يوناني گذارده است.
ابنالنديم و قفطي و خزرجي هم از
فهرستهاي كهن بهره برده در كتابهاي خود
آنها را فهرست كردهاند. 27- فهرست آثار
جالينوس
مسأله ديگري كه دانشمندان اسلامي بدان
ارج مينهادند فهرست آثار جالينوس بوده
است. او خودش فهرستي دارد كه آن را «پينكس»
ميخواندهاند و ازآن به «فهرست عمله نفسه»
تعبير كردهاند. اين رساله در دو مقاله
است وايوب رهاوي ابرش آن را به سرياني
درآورده و حنينبن اسحق عبادي هم آن را
براي داود متطبب به سرياني وبراي ابوجعفر
محمدبن موسي خوارزمي به عربي برگردانده
است. او فهرست كوچك ديگري هم دارد كه در
مجموعةجوامع آثار جالينوس نسخة 4914
دانشگاه ميبينيم و اين يكي گويا با رسالة
ديگر او بنام «كتاب في مراتب قراءة كتبه»
كه اسحاقبن حنين براي بخت يشوع به سرياني
و حنين براي ابوالحسن احمدبن موسي خوارزمي
به عربي در آوردهاند بيارتباط نباشد (معارف
اسلامي 50:2 ـ فهرست ابنالنديم 348 ـ فهرست
فيلمها 643).
ابوزيد حنينبن اسحاق عبادي حيري (164-6
صفر 260 يا 264) رسالهاي دارد به نام فهرست
كتب جالينوس الذي عملة حنين الي عليبن
يحيي في ذكرماترجم من كتب جالينوس بعلمه و
بعض مالم يترجم» كه براي اين دانشمند در
گذشتة 275 در چهل وهشت سالگي خود به سال 2-241
ساخته است و آن از روي نسخه 3631 اياصوفيا در
مجلة ايسيس (728:8) به سال 1926 چاپ شده است.
حنين پيش ازاين مقالهاي برفهرست
يافينكس خود جالينوس به سرياني افزوده و
در آن چيزهايي آورده كه او ياد نكرده بود.
سرگذشت خود حنين هم درهمين مجله (296:6-282)
هست.(4)
او دراين رساله نكتههاي دقيقي
دربارة فهرست نويسي آن روزگار آورده است.
ابوبكر محمدبن زكرياء رازي «كتاب في
استدراك مابقي من كتب جالينوس ممالم يذكره
حنين ولا جالينوس نفسه في فهرسته» دارد
گذشته از فهرستي كه براي آثار خود نگاشته
است. ابنالنديم (ص 358-357) باعبارت «ملصنفه
الرازي منقول من فهرسته» ازآن ياد كرده
است (نيز فهرست فيلمها 556). 28- چند دانشمند
فهرست نگار
1- جابرين حيان صوفي استاد رازي آثار
خود را فهرست كرده است (ابنالنديم 421).
عبدان جانشين حمدان قرمط از سدة سوم در
«فهرست ماصنفه» آثار خود را برشمرده است (ابنالنديم
238 تا 241).
2- ابوالريحان بيروني براي كتابهاي
رازي و خودش فهرست ساخته است (فهرست فيلمها
556).
3- ابوعبيد عبدالواحد جوزجاني بر رسالة
سرگذشت ابنسينا افزوده و فهرست آثار
اورا درآن آورده است. براين فهرست ديگران
چيزهايي افزودند و قفطي وبيهقي و خزرجي و
شهرزوري هم بايد از اين رساله گرفته باشند(5).
4- صدرالدين ابوالمعالي محمد قونوي در
گذشته 673 به خط خود فهرستي براي كتابخانة
خود در نيمة ع2/665 در پايان نسخهاي از
المواقف و المخاطات نفري عراقي (ش 4263 ملك
در تهران) نوشته است رويهم درآن از
صدويازده كتاب نام برده شده وازآن پيداست
كه وي به آثار فيلسوفان اسلامي نيز مينگريسته
است. 29- فهرستنگاران
شيعي دوازدهامامي
ابنبطه ابوجعفر محمدقمي از سدة
سوم (ذريعه 374:16 ـ نجاشي 256).
2- ابوالقاسم سعدبن عبدالله بن ابي خلف
اشعري قمي درگذشتة 299 يا 301 «فهرست كتب
ماوراء» دارد. او از دانشمندان سنت هم بهره
برده سات (ذريعه 391:16 –
نجاشي 126 –
طوسي 306 معالم العلماء 349).
3- ابنالوليد ابوجعفر محمدبن حسنبن
ابيزيد احمدبن الوليد قمي فقيه رجالي
درگذشتة 343 فهرست نگاشته است (منهجالمقال
290 و 293 ـ نجاشي 23).
4- ابوالحسن علي مسعودي مورخ در گذشتة
346 فهرست دارد.
(سرگذشت او در ارمغان محمدشفيع ـ ذريعه
394:16 ـ نجاشي 179 و 238).
5- ابن قولويه ابوالقاسم جعفربن محمدبن
قمي در گذشته 367 «فهرست مارواء من الكتب
والاصول» نگاشته است.
(فهرست طوسي 130 –
ذريعه 375:16).
6- ابوجعفر محمدابن بابويه رازي ايلاقي
در گذشتة 381 را فهرستي بوده كه شيخ طوسي آن
را داشته است و فهرست آثار خود او هم در دست
بوده است.
(طوسي 289 و 290 و 296 ـ نجاشي 256 –
ذريعه 374:16).
7- ابنالجنيد ابوعلي محمدبن احمد
كاتب اسكافي در گذشتة 381 در ري را «فهرست
كتبه صنفها هوبابابابا» است. (طوسي 590 –
ذريعه 378:16 –
ابنالنديم ص 277 چاپ مصر).
8- ابوالفتح عثمانابن جني (392:330)
دراجازة به ابن نصر به سال 384 از «فهرست
تصانيف» خود ياد كرده است. (ذريعه 379:16 –
معجمالادباء:12).
9- ابوعبدالله حسين حسنبن محمدبن
موسيبن بابويه قمي فقيه دانشمند سدة
چهارم فهرست دارد.
(اعلام الشيعه 12:1 قاموسالرجال 277:2).
10- براي تصانيف ابوالحسن عليبن عدوي
شمشاطي جزري شاعر معلم سدة چهارم دو فهرست
است يكي از ابونصر ريان ديگري از ابوالخير
سلامةبن زكرياء موصلي.
(ابنالنديم 291 –
نجاشي 188 ـ منهجالمقال 238 ـ قاموسالرجال
56:7).
11- ابن الغضائري ابوالحسن احمدبن
الحسين بن عبيداللهبن ابراهيمبن
عبدالله اسدي غضاري خوشنويس هوشمند اديب
از سدة چهارم وپنجم «فهرست المصفات، فهرست
الاصول، كتابالممدوحين، كتابالمدمومين»
ساخته است.
(ذريعه 376:16 و 394 ـ منهجالمقال 398 ـ
قاموسالرجال 31:1 و 41 و 290).
12- شيخ مفيدابن المعلم بغدادي در گذشتة
413 گويا «فهرست تصانيف المفيد» را كه همه
ميشناختهاند خود نوشته ودر آن نزديك به
دويست كتاب كوچك و بزرگ برشمرده است (طوسي
296 –
ذريعه 378:16).
13- ابوالحسن محمدبن محمد بصروي دجيلي
در گذشتة 441 براي تصانيف سيدمرتضي علمالهدي
در گذشتة 436 كه بدو در 417 اجازه داده است
فهرست ساخته است.
(فهرست آستان قدس رضوي 391:5).
14- ابوالفتح محمدبن علي كراجكي در
گذشتة 449 را فهرست تصانيف است از خود او واز
معاصرش گويا ابوالقاسم عليابن المفيد و
شايد هم ابنطاوس آن را داشته است و در
مستدرك نوري ديده ميشود (ذريعه 379:6 و 393).
17-15- شيخ
ابوجعفر محمد طوسي در گذشتة 460 و ابوالعباس
احمد نجاشي (372-450) و ابن شهر آشوب مازندراني
ساروي در گذشتة 588 در حلب از فهرست نگاران
بنام شيعي دوازدهامامي هستند. پاورقيها:
1- المعرب جواليقي 5 و 181 و 194.
2- از اين فهرست نسخهاي هست با اجازه
خود رعيني در رجب 664 و نسخهاي ديگر نوشتة
از روي اصل در 663 با اجازة مورخ 712، اين
برنامج در مجلة معهدالمخطوطات (103:5) ديده
ميشود.
3- مجله معهدالمخطوطات 9:1 و 96.
4- ابنالنديم 352 و 348 ـ معارفاسلامي
48:12. 5- ديباچة فهرست يحيي مهدوي ص ط ـ يب |