چند بناي
معروف و برجستة گوركانيان هند
|
بي سردابه
|
باسردابه
|
|
ه.ق
|
|
ه.ق.
|
لاهور
|
|
|
1024
|
شاه ابوالمعالي
|
1024
|
ساختمان معروف به انارگلي
|
|
|
1037
|
جهانگير
|
1054
|
مادر عليمردان خان
|
|
|
1051
|
آصفخان
|
1055
|
نورجهان
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
دهلي
|
963
|
همايون
|
1027
|
همسرعبدالرحيمخانخانان
|
آگرا
|
1014
|
اكبر
|
1027
|
قندهاري بيگم
|
|
1038
|
اعتمادالدوله
|
1040
|
تاجمحل
|
پاورقيها:
1- ر. ك ، محمدصالح كنبو، عمل صالح،
كلكته، 1923-1927 ، ج1 ص 468.
2- همانجا ص 451 – 521 و 551 – 552.
3- عبدالحميد لاهوري، پادشاهنامة
كلكته، 1872، ج2 ص322 - 330 و كنبو، عمل صالح، ج2 ص
380-386.
4- توصيف تاج محل را مورخان معصر در شرح
وقايع سال شانزدهم سلطنت شاه جهان يعني 1052
ه.ق. آوردهاند، امامي گويند كه هفدهمين
سالگرد در گذشت ممتاز محل را به هنگامي كه
آرامگاه مزبور تمام شد برپا داشتند كه اين
برابر ميشود با پاييز 1057 ه.ق. و همان
تاريخي است كه بر كتيبه نماي دوازدة دروني
نوشتهاند. كنبو در ص 452 ج1، نيز ميگويد
كه اين ساختمان پس از بيست سال كاملأ به
پايان رسيد كه برابر ميشود با گفتة
تاورنيه كه (در ج1 ص92) ميگويد «بيستودو
سال طول كشيد» اين به معني آن است كه پس از
1057 ه.ق. و پس ازاتمام بناهاي جلوخانه و سراي
و غيره به پايان رسيده. پس بدينگونه هيچ
تناقضي ميان گفتههاي نويسندگان معاصر
بومي و تاورنيه مشاهده نميشود. تاريخ
واقعي تكميل آرامگاه چنانكه مورخان معاصر
آوردهاند درست است و شاه جهن آن را درسال
هفدهم درگذشت ممتاز محل در 1057 ه.ق. افتتاح
كرد.
5- آنچه از پادشاه نقل شده در درون
دوكمان گذاشته شده است. درنقل عبارات عين
رسمالخط متون دوگانه مراعات شده است.
عنوانها ازآن نگارنده است. مترجم.
6- اين اندازه شامل همة عرض بنادر كرانة
جنوبي جون يا جمنا ميشود. ر.ك. نقشةب 1.
7- نمودار ارتفاع پاييني كرسي است
متضمن محجر كه ارتفاع آن از زمين كرانة رود
در آن روزگار 16 گز ميشد.
8- دراينجا ضروري بهنظر ميرسد كه
اندازة درست گز و ذراع شاهجهاني معين شود.
اين جانب ابعاد مذكور دركنبو و لاهوري را
با اندازههاي بنادر محل سنجيدم و بديننتيجه
رسيدم كه گز شاهجهاني برابر 456/31 اينچ
انگليسي و 7979/0 متر فرانسوي ميشود و يارد
انگليسي برابر است با 36 اينج و مساوي با
914399/0 متر فرانسوي. هاگسون*
عين اين محاسبه را به دست ميدهد با نقشهاي
از تاجمحل كه ماآن را دراينجا نقل كردهايم.
ذراع را ميتوان با نيم گز برابر گرفت.
9- اين يك ضلع سكوي (كرسي) مربع آرامگاه
است كه شامل منار هم ميشود. (ر.ك نقشة «2»).
10- اين نمودار ارتفاع كرسي آرامگاه است
از پايه منار بر كرسي زيرين.
11- كف آرامگاه كه در نقشة «الف» آمده
است يك گز از زمين ارتفاع دارد.
اين پاية هشت ضلع مانند راخبرگان مثمن
بغدادي گويند و ايننام براي هشت ضلعيهاي
منظم معمولأ به كار نميرود.
12- انحناي گنبد در ارتفاع 32 گزي
ساختمان آرامگاه برفراز پاية مثمن بغدادي
آغاز ميشود.
13- مورخان دربار اصطلاح زيباي امرودي
شكل را به كار بردهاند كه براي اين گونه
گنبدهاي نوكدار به كار ميرفت.
14- برچبوتره (سكو) مهمانخانه (ب7) نقشة
دقيق اين گنبد يا مرمرسياه نگاشته شده است
دريافت. از آنجا ميتوان شكل واقعي و
جايگاه هلالي كه بدان نصب شده است دريافت.
دراين گنبد كلمة شهادت به خط طغرا نقر شده
است. اين نوشته در نقشة گنبد چبوتره نمودار
نشد است. تصور ميكنم كه ضرورت حفظ نقشة
دقيق گنبد درپايين اندكي پس از پايان
يافتن ساختمان احساس شد كه در صورت رسيدن
گزندي بهاين عمارت ظريف ازآن بهرهگيرند.
درآن صورت گنبد را درست بر گرتة اول ميساختند
آنچنانكه هيچ گزندي بدان نرسيده باشد.
15- در نقشة الف1. همين اطاق از سوي شمال
يعني راه رسيدن به زير گنبد به محل قبرها
منتهي ميشد.
16- در نقشة الف3.
17- درنقشة الف2.
18- درنقشة الف4.
*
J.A. Hogson, Ilahi Gaz, Journal of the Royal Society, 1840.
35-7- مهمانخانه يا جماعت خانه كاملأ
شبيه به مسجد است منتها درجانب مقابل آن.
دراينجا است كه جلوهگاه كامل ذوق و سليقة
عال شاهجهان و هماهنگي و توازن تصور و
انديشة او نمايان ميشود و ماية رونق و
زيبايي همة اين بنا شده است. به گمان من اين
مسجد را بادرنظر رفتن سنت معماري مساجد و
همسازي آن با آرامگاه يك مرد بزرگ طرحريزي
كردهاند. اما شاهجهان براي رعايت
هماهنگي و توازن همةساختمان درپشت مسجد
مهمانخانه راعين مسجد ساخت. ازاين گذشته
اين ساختمان كه حاكي از نهايت ذوق و سليقة
شاهجهان است در معماري خود بهترين نمونه
و حد اعلاي هنر معماري اسلامي است. پس از
بررسي اين خصوصيت تاجمحل ميتوان به
آساني دريافت كه تنها يك شرقي ميتواند
چنين طرحي بريزد.
36- ايضأ 8.
37- ايضأ 9 وسوي ديگرش در انتهاي جنوب
مسجد و جانب شرقي آن.
38- ايضأ 10 باغ حاوي 16 ميدان چهارگوش است
چنانكه درنقشه ب 10 ديده ميشود.
39- ايضأ 11.
40- ايضأ 12.
41- ايضأ 13.
42- ايضأ 14.
43- ايضأ 15.
44- ايضأ 16.
45- ايضأ 17.
46- ايضأ 18.
47- ايضأ 19.
48- ايضأ 20. اين قسمت و برجهاي شمالي
تنها در پادشاهنامه عبدالحميد لاهوري ج2 ص328
آمده است.
49- ايضأ 21.
50- دراينجا لازم است توضيح داده شود كه
درون دروازه را با تكلف بسيار با انواع
نقاشيهاي ديواري به رنگهاي زنده پرداختهاند.
51- ايضأ 22.
52- ايضأ 23.
53- ايضأ 24.
54- ايضأ 25.
55- متأسفم كه نتوانستم اين هفت چوكهندي
را مشخص كنم.
56- ايضأ 26.
57- ايضأ 27.
58- ايضأ 28. شرحي كه دربارة دروازه داده
شده است تنها در پادشاهنامه عبدالحميد
لاهوري مندرج است. ابعاد مربوط ميشود هم
به داخل و هم به خارج چبوتره.
59- ايضأ 29.
60- ايضأ 30. ضروري است توضيح داده شود كه
اين خانهها به خدمتكاران آرامگاه اختصاص
داشت و به همين جهت تركيب خواصپوره به كار
رفته است. اين موضوع را عبدالحميد لاهوري
روشن ساخته است. درهردو گوشه جلوخانه (ب31)
دوگنبد برپايه هشت ضلعي است. يكي جايگاه
ستيخانم بود كه رئيس خدمةممتاز محل
باشد كه درگذشته به وي اشارت رفت و ديگري
ازآن سرهندي بيگم.
61- بازارها و سرايها ديگر وجود ندارند
و درواقع جزوساختمان هم نيستند و بنابراين
نميتوان بدانها پرداخت. امروزه درشمال
تاجمحل روستايي است به نام تاج جنگ كه
بايد همانا ممتازآباد باشد.
62- هم مكرمتخان و هم ميرعبدالكريم
دركار معماري دوران شاهجهان خبره بودند.
ر.ك. تزوك جهانگيري (ترجمة انگليسي) ص 280
و 368. سال 1024 ه.ق. كنبو ج2 ص 385 و ج3 ص29 و لاهوري
ج2 ص330 و مآثرالامراء،ج3، ص460-467.
63- در پادشاهنامه (ص 330) اين سيده با
وصولي آنها آمده است كه عبارتند از:
1- دهنولي بزرگ 000،20،3 (سه لك و بيست هزار
دام).
2- اوهالي 000،00،3 (سه لك دام).
3- رمانئي 000،00،3 (سه لك دام).
4- ككتهلا 000،50،2 (دولك و پنجاه هزار دام).
5- دهمسري 000،40،2 (دولك و پنجاه هزاردام).
6- اكهروتا 000،00،2 (دولك دام).
7- سامو 000،00،2 (دولك دام).
8- پودهانا 000،70،1 (يك لك و هفتاد هزار
دام).
9- پتهولي 000،60،1 (يك لك و شصت هزار دام).
10- تهيري 000،50،1 (يك لك و پنجاه هزار دام).
11- اتورا 000،50،1 (يك لك وچهل هزار دام).
13- لراونده 000،20،1 (يك لك وبيست هزار دام).
14- جويني 000،20،1 (يك لك وبيست هزار دام).
15- چاروآ 000،00،1 (يك لك دام).
16- اونچا 000.00،1 (يك لك دام).
17- كرمنه 000،00،1 (يك لك دام).
18- ديتورا 000،00،1 (يك لك دام).
19- اتوس 000،00،1 (يك لك دام).
20- اوسرا 000،80 (هشتاد هزار دام).
21- صدهرين 000،80 (هشتادهزار دام).
22- بچري 000،60 (شصت هزار دام).
23- بسهي بزرگ 000،60 (شصت هزار دام).
24- مدينه 000،60 (شصت هزار دام).
25- دهاندهوپور 000،50 (پنجاه هزار دام).
26- شيخپور 000،50 (پنجاه هزاردام).
27- شهندي 000،40 (چهل هزاردام).
28- رايپور 000،40 (چهل هزار دام).
29- نورپور 000،30 (سي هزار دام).
30- نگرچند 000،120،1 (يك لك وبيست هزار دام).
جمع وصولي اين سيروستا (به انضمام 000،20،1
نگرچند با آنكه روشن و واضح ذكر نشده است)
بالغ بر چهل لك كدام بعضي يك يك لك روپيه كه
هر روپيه معادل چهل دام ميشود.
64- عمل صالح، ج1، ص 428 و ج2 ص266 و Gazettear
of District of Amritsar, pp. 10-11.
65- محمدصالح كنبو، عمل صالح، ج1 ص 44 و
54-55 و ج2 ص310.
66- همانجا ج1 ص551 – 558 و ج2 ص380-385.
67- Marshal, Sir
John, Muslim Monuments of India, Cambridge History of India, Vol. III.
p.571.
68- Chaghatai, M.A.
Indian Links with Central Asian in Architecture. An article in Indian Art
and Letter, London, 1937.
69- كنبو. ايضأ.
70- ايضأ ج2 ، 380 – 385.
71- Geronimo
Veroneo
72- Travels of Fray
Sebastian Manrique, 1629-1639, London, 1927, Vol. II, pp. 167-74.
73- Sir Dsward
Maclagan, The Jesuites and the Great Mughal.
74- Hooghli
75- Archeological
Survey of India, 1904-50
76- Austin de
Bordeaux
77- Les MSS. a la
Bibliotheque National< Paris, cinqe cent Colberts, vol. 483,
pp.436-439.
78- تروك جهانگيري
Jahaugir’s Tuzuk
(Engli trans by Rogers), Vol. II, pp. 80, 82-3.
79- Tavernier’s
Travels, Ball's Ed. Vol. II, pp. 108.
80- Mr.
Jones Stephen Lashington
81- British Museum
Mss. Or. 6568; Or 2020; Or.1937, Pl. 12.
82- Rieu
83- Celal Esat,
Turk Savati, Istanbul, 1928, p. 45, H. Saladin, Manuel d'art Musulman,
Vo,. I, Architecture, Paris 1907, p. 561.
84- محمدثريا، سجلي عثماني، 1308 ه . ، ج3،
ص106.
85- East Acc. 353
Berlin.
86- Epigraphia
Indo-Moslimica 1933-4
87- كنبو، نسخة خطي موزة بريتانيا
Add 2622
88- Chaghatai,
M.A., Annual Caravan, The Architect of the Taj (Urde: Mewar-i-Taj) 1932: A
Family of Mughal Architects, Islamic Culture, Hyderabad Dn. 1938.
89- كنبو، ايضأ ج2 ص385.
90- ايضأ، جلد1، ص428، ج2، ص266.
91- Ancient India,
Delhi:, Jan. 1946, The Repair of hte Taj by Madhu Sarup. Vats, pp. 4-5.
92- كنبو، ج2، ص243 – 248 و عبدالحميد
لاهوري، پادشاهنامه، ج1 ص 148 و مثنوي قدس.
93- Gosset,
Alphonse, Les Coupoles Orient et Ocident, Paris, 1889; Creswell, Persian
Dome before 1400, Burlington Magazine, 1915.
94- La Geographie
et Les Origines du Premier Art Roman, par J. Puig J. Cadafalch, Paris
1935, p.252.
95- Havell,
E.B., Indian Architecture, London, 1927, pp. 97, 100-2.
96- Ibid.
97- Foucher,
A., The Iconography of hte Bodda's Nativity, Arch. Indian Memoir No. 46,
New Delhi, 1934.
98- Creswell,
The evolution of the Persian Dome, Indian Antiquary, 1915.
99- Herzfeld, E.,
Damascus: Studies in Architecture, Ars Islamica vols. xiii-xiv, p. 118.
100- سيداحمدخان آثار الصناديد،
كانپور، 1904، ص 40-44 كتيبه 24. درمتن اين كتيبه
براين ساختمان لغت گنبد آمده است كه شايد
مقصود آرامگاه گنبددار باشد.
101- كنبو،عمل صالح، ج2 ص 384-385. مورخان
معاصر اين گنبد برآمده تاج را گنبد امرودي
گفتهاند كه درهند سابقه نداشته است.
102- Strzygowski,
J., Origin of Christian Church, Oxford, 1923, pp. 64-65.
103- Porter, A.
Kingsley, Mediaeval Architecture, New York, 1219 vol. I p. 105.
104- Symond,
Addington, Renaissance in Italy, Niw York Edition 1935, vol, I, p. 609.
105- Santa Maria
Rotunda.
106- Baedekar, E.
Central Italy and Rome, 1912, p. 199.
107- Watts, Ed. The
Largest Dome in the World, Statesman Calcutta, 25th Oct. 1932;
Cousene, H,. Bijapur, Poona, 1938, pp. 20-29.
108- Santa Maria
del Fiore.
109- Flippo
Brunelleschi.
110- Art and
Civilization- Essays, ed. by Marvin and Clutton-Brook, The Art of hte
Renaissance by H. Glueck, London 1928, pp. 174-82: A History of
Architecture by Sir Banister Fletecher, pp. 553, 648, London, 1945.
111- Tarikh-i-Firoz
Shahi, Afiffi, Calcutta, 1890, pp. 400-500; Percy Brown, Indain
Architecture, Bombay, 1942, pp. 22, 31.
112- Quoted by
Humphry Bullock, Where the Tughluqs Urayed, Statesman, Delhi, 10th
Sept. 1950.
113- كنبو، عمل صالح، ج2، ص 380 – 385.
114- Durand,
J.N.L., Recueil et Parallel des Edifices de tout Genre Ancient et Modern,
Paris, 1817, Plates 9, 11 and 12.
115- Lweis, Hayter,
The Holy Places of Jrusalem, London 1888, pp. 26-27, quoted.
116- Paul Bigot.
117- Ecole National
Superior des Beaux Arts, Paris.
118- Maria, de
Cerignana Englise de L’Assomption, Genes.
119- Gramort,
Georges, L’Architecture de la Renaissance en Italie, Paris, 1931, p.
168, Fig. 80.
120- Encyclopaedia
Brittanica, Article – Crypt.
121- Ibid.
122- Les Mosqees de
Samarcande, op. cit.
123- Chaghtai,
M.A., The 80-Called Tomb and Gardens of Zebun Nisa at Lahore, Islamic
Culture, Hyderabad Dn. 1935.
124- Watf, op. cit.
125- Celal Esat op.
cit. Fig. 239.
126- كنبو، عمل صالح، ج1، ص 380-385.
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)