كريمي، اصغر. "آشنائي با صنايع دستي ايران، چاقوسازي". دوره11، ش127 (ارديبهشت52): 74-78، طرح.

خلاصه:شهرهائي درايران كه درآن جاصنعت چاقوسازي وجود دارد، ابزاركار چاقوسازان (ابزارهاي نگهدارنده، گيرنده و سائيده و علامت گزارنده، سوراخ كننده، برنده، مقاومت كننده، حرارت دهنده) و نحوه ساختن و سواركردن چاقوها.

آشنائي با صنايع دستي ايران

           چاقوسازي

نوشتة اصغر كريمي  طرحها از نگارنده   از انتشارات مركز پژوهشهاي مردم‌شناسي و فرهنگ عامه

            صنعت چاقوسازي در ايران بيشتر درشهرهاي زنجان، مشهد، اصفهان، شاه‌آبادغرب (كرند)، ماسوله و كم‌وبيش در جاهاي ديگر معمول است. شهرزنجان مركز صنعت‌دستي چاقوسازي است و نام زنجان هميشه چاقوي آن راتداعي مي‌كند و ظرافت و دقتي كه در كارهاي آن وجود دارد دركمتر جائي ديده شده است. چاقوهاي ساخت مشهد هم معروف است،‌و چاقوي اصفهان نيز ويژگي خاصي دارد و بيشتر به كار روستائيان و كشاورزان مي‌آيد. در كرند همه نوع صنايع دستي آهني معمول است و بيشتر كليدسازي و چاقوسازي. صنعت چاقوسازي شهر كوهستاني ماسوله نيز درحدود سي‌چهل‌سال پيش رواج فراوان داشته و دراين شهر كوچك درحدود يكصدباب مغازه چاقوسازي وجود داشته است كه اكنون بيش ازچهار پنج مغازه باقي نمانده است.

            اين گفتار فقط به ذكر ابزار كار چاقوسازان و نحوة ساختن و سواركردن چاقوها اختصاص خواهد داشت.

            ابزار كارچاقوسازان چند دسته است.

الف ـ ابزارهاي نگهدارنده كه عبارتند از:

            1- گيره (طرح شماره1). معمولأ اين گيره‌ها را آهنگران يا خود چاقوسازاني كه دراين كار خبرگي دارند، ميسازند. اين گيره روي كنده چوبي سوار مي‌شود و همان كنده باندازه نيم‌متر در زمين كار گذاشته شده است. طول اين كنده چوب بستگي به اين دارد كه چاقوساز بطورنشسته و دوزانو روي زمين كاركند و يا اينكه روي صندلي بنشيند. چاقوساز هميشه درجهتي ازاين گيره مي‌نشيند كه دسته چرخان گيره در طرف دست راستش باشد. بيشتر مراحل چاقوسازي پشت اين گيره انجام مي‌گيرد.

            2- دستگيره (طرح شماره2). اينن دستگيره‌ها بري نگهداشتن قطعات چاقو روي چوب‌گيره است كه سوهانكاري به آساني صورت گيرد و قطعات چاقو روي چوب‌گيره نلغزد.

            3- (طرح شماره3). براي خم و راست كردن قطعات چاقوبكار ميرود و بجاي ميخ‌چين هم كار مي‌كند.

            4- انبر آتشكاري (طرح شماره4). كه دسته‌اي بلند دارد و فقط در موقع عمليات مربوط به آتشكاري مورد استفاده است.

            5- چوب گيره (طرح شماره5). كه ازيك تكه چوب سخت ساخته مي‌شود. اين چوب گيره را به دهانه گيره مي‌بندند و قطعات چاقو را كه بايد سوهانكاري شود روي آن مي‌گذارند و با دستگيره آنرا روي چوب گيره محكم مي‌بندند.

ب ـ ابزارهاي كوبنده:

            1- چكش آتشكاري (طرح شماره6). وزن آن معمولأ 300 يا 400 گرم است و دسته آن چوبي است. فولاد سرخ‌شده در درون كوره را با ضربات اين چكش در روي سندان به شكل اوليه قطعات چاقو در مي‌آوردند.

            2- چكش كوچك (طرح شماره7). وزن آن معمولأ 100 تا 150 گرم است و دسته آن نيز چوبي است و براي ميخ‌كوبي چاقو و ساير امور مربوط به كناره‌گيره مورد استفاده است.

ج ـ ابزارهاي ساينده

1- سوهان تخت با عاج درشت (طرح شماره8). براي سائيدن قطعات چاقو كه ازكار آتشكاري درآمده است. بااين سوهان شكل نهائي قطعات چاقو را در مي‌آورند.

            2- سوهان تخت باعاج‌ريز (طرح شماره9). براي صاف‌كردن كليه سطوح همين قطعات.

            3- سوهان نيم گرد (طرح شماره10). براي شكل دادن به قسمتهائي از چاقو كه حالت انحنا دارند.

            4- سوهان گرد ريز يا دم‌موشي (طرح شماره11). براي انداختن خطوط تزئيني روي باربند چاقو و سائيدن و صاف‌كردن درون ناودان تيغه.

            5- چوب‌ساب (طرح شماره13). با عاج‌هاي كاملأ درشت براي سائيدن اضافات شاخ‌گوزن براي دسته چاقو  

د ـ ابزارهاي علامت گذارنده:

            1- قلم ناخن (طرح شماره14). بعداز اتمام شدن تيغه دركار آتشكاري، تيغه را مجددأ در درون كوره سرخ مي‌كنند و با اين قلم در كنار لبه پهن چاقو جاي ناخن مي‌گذارند كه بتوان چاقو را باز كرد.

            2- قلم ماه (طرح شماره15). كه كار همان قلم ناخن را انجام ميدهد و بعضي‌ها بجاي قلم ناخن، قلم ماه در روي تيغه ميزنند.

            3- قلم نشان (طرح شماره16). كه اسم يا علامت مخصوص چاقوساز روي آن نقش شده است و بعد از كار سوهانكاري و قبل از آب دادن تيغه به كمك اين قلم و ضربه آرامي با چكش اين نشان را روي قسمت انتهائي تيغه چاقو (نزديك ميخ لولاي تيغه) نقش مي‌كنند تا سازنده آن مشخص باشد.

            4- سمبه‌نشان (طرح شماره17). با اين سمبه‌نشان، قبل از سوراخ كردن جاي سوراخ رابا يك ضربه آرام چكش مشخص مي‌كنند كه مته درست دراين محل قرار گيرد و دراثر فشار از روي كار نلغزد.

ه ـ ابزارهاي سوراخ كننده:

1-مته(طرح شماره18). اين مته‌ها را خود چاقوسازها از فولاد سخت مي‌سازند و براي سوراخ كردن همه قطعات چاقو بكار ميرود. دسته آن چوبي وقسمت فلزي بالاي آن در موقع سوراخ كردن در داخل سرمته كه چوبي است ميچرخد.

            2- مته خزانه (طرح شماره19). اين مته نيز به‌دست خود چاقوسازان ساخته مي‌شود و كلفتي آن كمي بيشتر ازمته‌هاي معمولي است و براي گشادكردن سوراخ روي باربند كه ميخ لولاي تيغه بايد در آنجا پرچ شود، بكار ميرود، وهمچنين براي گشادكردن سوراخ‌هاي سطح دروني آستري كه بايد شاخ گوزن روي آن با دوميخ سوار شود. دسته اين مته خزانه‌ها يا بصورت همان مته معمولي است و كمانه‌كار مي‌كند و يا بصورت لنگردار است و با حركت پي‌درپي عمودي دست مي‌چرخد (طرح شماره20).

            3- كمانه (طرح شماره21). كه تسمه چرمين آن يكبار به دوردست مته تاب ميخورد و با پس وپيش بردن آن حركت دوراني به مته مي‌دهد و فشار دست ديگر روي سر مته باعث سوراخ شدن م‌شود.

            4- دريل (طرح شماره22). كه براي سوراخ كردن بكار ميرود و اكنون بيشتر چاقوسازان ازاين ابزار استفاده مي‌كنند و مته‌هاي معمولي كم‌كم متروك شده است.

و ـ ابزارهاي برنده:‌

            1- اره (طرح شماره 23). براي بريدن شاخ گوزن.

            2- كمان اره يا اره آهن‌بر (طرح شماره24).

            3- قلم آهن‌بري (طرح شماره 25). براي بريدن فولاد و آماده كردن آنها براي آتشكاري.

            4- قلم سه گوش (طرح شماره 26). كه از سوهان سه‌گوش درست مي‌كنند و براي قطع كردن قطعات چاقو در موقع آشتكاري است. آنرا روي سندان مي‌گذارند و قطعه آهني كه بايد بريده شود به لبه تيزآن تكيه ميدهند و با يك ضربه چكش آن را قطع مي‌كنند.

ز ـ ابزارهاي مقاومت كننده:

1- سندان (طرح شماره 27). كه انتهاي آن دركنده چوبي فرورفته است و اين كنده را در كنار كوره توي زمين كار مي‌گذارند و براي مرحله آتشكاري مورد استفاده چاقوسازان است.

            2- سندان كوچك (طرح شماره28). دركنار گيره كار گذاشته مي‌شود و براي ميخ كوبي و صاف‌كردن قطعات چاقو است.

ح ـ ابزارهاي حرارت‌دهنده:

            1- كوره (طرح شماره29). مركب از يك محفظة گلي و يك دم از پوست گوسفند يا بز كه با يك لوله فلزي به هم ارتباط دارند. با باز كردن دهانه دم با دست، هوا را درآن ذخيره مي‌كنند و با بستن دهانه آن و فشار دادنش بطرف محفظة گلي، هواي متراكم را بدرون محفظة گلي ميرانند و اين هوا موجب برافروخته شدن آتش درون كوره و سرخ شدن قطعات فولادي كه درون كوره است ميشود.

            كار چاقوسازي مراحل مختلف دارد. مرحله اول آتشكاري است كه دراين مرحله فولاد باكمك حرارت كوره و ضربات چكش و مقاومت سندان شكل ابتدائي قطعات چاقو را بخود مي‌گيرد. در مرحله دوم اين قطعات با كمك قدرت نگهداري گيره و دستگيره و چوب گيره و قدرت سايندگي سوهان‌ها و سمباده‌ها شكل اصلي‌اش را بدست مي‌آورد. در مرحله سوم اين قطعات بازهم به كمك قدرت نگهداري گيره و دستگيره و قدرت سوراخ كنندگي مته و كمانه سوراخ مي‌شوند. در مرحله چهارم تيغه و فنرها با كمك حرارت كوره و خاصيت آب‌دهندگي نفت سياه،‌آب ميخورند. در پنجمين مرحله قطعات آب داده شده با كمك قدرت نگهداري گيره و دستگيره و چوب گيره و قدرت سايندگي انواع سمباده‌ها پرداخت و صيقلي مي‌شوند. و درمرحله ششم با كمك قدرت كوبندگي چكش كوچك و قدرت مقاومت سندان كوچك به هم ميخ مي‌شوند و شكل نهائي چاقو بدست مي‌آيد. دراين مرحله نيز خرده‌كاري‌هائي وجود دارد كه باربند برنجي آنرا با سوهان مي‌سايند و سمباده مي‌زنند وبا گرد آجر آنرا صيقل مي‌دهند و قسمتهاي اضافي دسته چاقو و پشت فنررا نيز مي‌سايند و پرداخت مي‌كنند و روي شاخ گوزن را نفت سياه ميمالند تا تيره‌تر و شفاف‌تر شود.

            ذكر بعضي از فوت و فن‌هاي كار:

            1- در مرحله آب‌دادن، فنر را بعدازسرخ شدن، توي نفت سياه مي‌اندازند و بعدازاينكه آب گرفت آن را دوباره توي آتش مي‌گذارند كه قدري ازآب آن گرفته شود تا دراثر فشار نشكند. درهمين مرحله تيغه را بعداز آب‌دادن بازهم روي آتش مي‌گذارند كه كمي ازآب آن بپرد و رنگ تيغه به بنفش گرايش پيدا كند تا دراثر برخورد با اجسام سخت لبه آن نپرد.

            2- قطعات تشكيل دهنده يك چاقو را يك پستاحي مي‌گويند و چون چاقوسازان روزي چند چاقو مي‌سازند، بعداز اينكه همه پستاحي‌ها را به نوبت سوراخ كردند و به مرحله آبكاري رسيد،‌براي اينكه پستاحي‌ها درموقع آبكاري باهم مخلوط نشوند به هركدام از پستاحي‌ها علامت ويژه‌اي مي‌گذارند.

            3- براي روكش دسته چاقوها معمولأ‌از شاخ گوزن استفاده مي‌كنند و طريقه كار چنين است:

            اول شاخ گوزن را باندازه طول دسته چاقو بشكل استوانه‌هائي با اره مي‌برند. بعد آنرا درداخل ظرف آبي روي كوره مي‌جوشانند تا خوب نرم شود. براي رنگ كردن آنها درهمين حال جوشيدن قدري جوهرقرمز اضافه مي‌كنند. اين استوانه‌ها دراين حال به راحتي به كمك گيره واره به اندازه سطح دسته چاقو بريده مي‌شودو اضافات داخل آن باره و چوب‌ساب ازبين ميرود و فقط لايه‌نازكي ازآن باقي ميماند. اين نوارهاي باريك را روي دسته چاقو با دوميخ سوار مي‌كنند و سرميخ‌ها را در قسمت داخلي كه مته خزانه مورده است پرچ مي‌كنند تا درنيايد.

            هرچاقو شامل قطعات زير است:

تيغه،‌فنر (در چاقوهاي ضامندار معمولأ دوفنر وجود دارد بنام فنر بزرگ و فنر كوچك)، آستري كه دوتكه است و همه قطعات چاقو به آنها سوار مي‌شوند، روكش دسته كه معمولأ‌شاخ گوزن يا پلاستيك است و دسته چاقو رامي‌پوشاند. قسمت برنجي كه روي آستري است و لولاي تيغه درآن قرار گرفته است باربند نام دارد و شيارهائي كه تيغه چاقوهاي ضامندار در جهت طول آن است ناودان ناميده ميشود. طرحهاي 30 و 31 و 32 و 33 نشان دهنده نحوه كار با ابزار است و طرحهاي 34 و 35 و 36 و 37 بيان كننده چگونگي سواركردن قطعات چاقوها و طريقه باز وبسته شدن آنهاست.