نجم‌آبادي، محمود. "ابن‌سينا، نابغه جهان پزشكي، ارجوزه‌هاي ابن‌سينا". دوره11، ش127 (ارديبهشت52): 8-24، تصوير.

 

خلاصه:معرفي ازجوزه‌هاي ابن‌سينا (ابيات شعري درباره حفظ الصحه، في‌الفصول الاربعه درباره علم طب،‌علم تشريح، وصاياي بقراط ونصايح طبي منظوم)، نسخ گوناگون رجوزه‌ها به زبانهاي مختلف ـ تحليلي برمحتوي ارجوزه‌ها همراه با فهرستي از مطالب آنها.

ابن سينا نابغة جهان پزشكي

                   (5)

    «ارجوزه‌هاي ابن‌سينا»

 

دكتر محمود نجم‌آبادي   رئيس بخش تاريخي طبي و بهداشتي دانشكده بهداشت تهران

 

            به ابن‌سينا تعدادي ارجوزه(1) نسبت داده‌اند كه تمام آنها به زبان تازي است ودراين مقاله مختصري ازآنها را ازنظر خوانندگان مجله مي‌گذرانم.

            1- الارجوزه في‌الطب (يافي حفظ‌الصحه) ـ چنانكه از عنوان اين تأليف (يا رساله يا اشعار) مستفاد مي‌گردد درباره طب (يا بهداشت) ميباشد.

            ابتداي آن بدين شعر شروع ميشود:

بالطّب مجموع بنص كلامي

اسمع جميع وصيتي و اعمل بها

            آخرآن چنين است:

يشفي المريض به ولاوهام

فالعقد تبديل المزاج وحلّه

 

            نسخ متعدد ازآن در كتابخانه‌هاي علم موجود است و از مؤلفات مسلم شيخ ميباشد.

            2- الارجوزه في‌الطب (في‌الفصول الاربعه) ـ ابتداي آن بدين شعر شروع ميشود:

ولم يزل بالعمه مستعينا

بقول راجي عفوه ابن‌سينا

 

اسمع صحيح الطب بالارشاد

يا سائلي عن صحة الاجساد

 

            ازآن نظر كه نام ابن‌سينا در ابتداي اين ارجوزه آمده است، محتمل است ديگري بنام وي آنرا ناميده باشد.

            آخر آن بدين نحو ختم ميشود: محمدوآله‌وعترة ......

            نسخه‌هاي اين ارجوزه در بعضي كتابخانه‌ها موجود است و عده‌اي معتقدند از‌آثار مسلم شيخ ميباشد.

            3- الارجوزه في‌الطب ـ چنانكه ازنام آن مستفاد ميگردد،‌اين ارجوزه درعلم طّب است و از مطالعة‌آن معلوم ميگردد كه يك دورة‌كامل طب و فنون وابسته به آن است.

            ابتداي آن به اين شعر شروع ميشود:‌

ربّ‌السموات العلّي الماجد

الحمدلله الملك الواحد

 

            آخر آن چنين است:

والآن اقطع بقول مكمل

وقدفرعت من جميع العمل

 

من سبب في بدن منذ عرض

الطّب حفظ صحةبء مرض

 

            نسخ خطي متعدد ازآن دراغلب كتابخانه‌ها موجود است.

            اين ارجوزه بسال 1829 ميلادي در كلكته توسط عبدالمجيد و بسال 1261 قمري در لكنهو (هندوستان) با شرح ابن‌رشد (Averroes =) بچاپ رسيده است.

            ترجمه لاتين آن با شرح ابن‌رشد بسال 1485 ميلادي توسط: Armegandus Blasii de Motepesulano تحت عنوان “Cantica Avicenne Cumento Averrois Translata Ex Arabico in Latinus”  در ونيز (ايتاليا) بچاپ رسيده است.

            ايضأ ترجمة لاتيني آن به سال 1556 ميلادي توسط ژان هرواگيوس(2) درشهر بال (سويس) كه توسط آندرا آلپاگوس بلوننزيس(3) و به سالهاي 1562 و 1309 ميلادي توسط آپودزونتاس(4) وبه سال 1630 توسط ژان‌فوشه(5) (به‌شهر) رشهر نيم(6) (فرانسه) و بسال 1649 توسط آنتونيوس دوزينگيوس(7) به چاپ رسيده است.

            چاپ اخير اين ارجوزه بسال 1956 ميلادي (= 1375 هجري) تحت عنوان:

Cantica Avicennae                           (Poeme de la Medecine)

            توسط آقاي پرفسور هانري ژائيه(8) استاد دانشكده پزشكي الجزيره و آقاي عبدالقادر نورالدين استاد ليسه فرانسه و مسلمان دانشگاه الجزيره به قطع خشتي بزرگ به چاپ رسيده است.

پشت جلد خارجي ارجوزه ابن سينا (قسمت غربي )

            اين كتاب را مؤلفان به پرفسورهانري پر(9) تقديم داشته‌اند و مشتمل بريك تقريظ در پنج سطر ازطرف پل والري(10) و دو صفحه مقدمه به زبان فرانسوي و چهارصفحه به زبان تازي و دو صفحه مآخذ و منابع و پنج صفحه درباره توضيح خصوصيات ابن‌سينا و يك صفحه ديگر دربارة شيخ به زبان فرانسوي و تازي از روي نسخه خطي كتابخانه اسكوريال(11) (اسپانيا) كه تحت شماره 831 ميباشد درج گرديده.

            پس از آن 188 صفحه اصل ارجوزه به زبانهاي تازي و ترجمه آن به زبان فرانسوي است، بدين‌معني كه صفحات راست به تازي و صفحات چپ به فرانسه است.

            سپس تحت عنوان “Cantica Avicennae" شرحي مبسوط در هشت صفحه درباره اين ارجوزه و چاپ ها و ترجمه‌هاي آن و كساني كه بر روي اين كتاب كار كرده‌اند داده شده است.

                        آنگاه ترجمه فرانسوي كه در سال 1556 توسط هرواگيوس سابق‌الذكر شده است در هشتادوچهار صفحه با يك‌يك ابواب مربوط به ارجوزه را آورده‌اند.

            درآخر كتاب يادداشتهائي بسيار سودمند درباب واژه‌هاي طبي و فني كتاب و ترجمه صحيح آنها با اصل لغات چه به پارسي و چه به عربي در ده صفحه آمده است.

پشت جلد داخلي ارجوزه ابن‌سينا كه توسط آقايان پرفسور هانري ژائيه و عبدالقادر نورالدين ازطرف دانشگاه الجزيره بچاپ رسيده است

پشت جلد خارجي ارجوزه ابن‌سينا (قسمت فرانسوي)

            بعدازآن اختلافات چاپهاي هند را بانكات لازم درچهار صفحه متذكر شده‌اند.

            درخاتمه كتاب فهرست جامعي از جميع لغات و واژه‌هاي طبي اعم از فني و غيرفني با نام داروها واعضاء بدن آدمي و اصطلاحات تشريحي و فيزيولوژي و قراباديني و امثال آن را در هشت صفحه نگاشته‌اند وبالاخره سه صفحه را براي فهرست كتاب اختصاص داده‌اند.

            بطور خلاصه آقاي پرفسور هانري ژائيه و عبدالقادر نورالدين بسيار خوب ازعهده تشريح و توصيف و ترجمه ارجوزه برآمده، مضافأ بدانكه چند كليشه بسيار نفيش ازخط و تدريس ابن‌سينا و اسناد ديگر را در كتاب آورده‌اند.

            اين ارجوزه با زحماتي كه مؤلفان براي تشريح و توضيح مفاد آن بكار برده‌اند بسيار عالمانه و ازآثار نفيسي است كه دراين دوران به چاپ رسيده است.

            معهذا عده‌آي معتقدند كه ارجوزه از شيخ نيست(12). ولي بهرحال و بهرجهت عقيده مورخان قريب به اتفاق آن است كه ارجوزه از شيخ است.

            اكنون به تجزيه و تحليل محتواي ارجوزه مي‌پردازم:

            بنده كوشش كرده‌ام فهرست‌وار مطالب ارجوزه را به ترتيبي كه آقايان هانري ژائيه و عبدالقادر نورالدين تنظيم نموده‌اند فقط با ذكر عناوين آنها بياورم، چرا كه تفصيل برآن باعث تطويل مقال گردد.

            ترجمه پارسي و فرانسوي آن نيز آورده مي‌شود و آن بدين نحو ترتيب يافته است:

قسمت اول:

            مقدمه ارجوزه                   (Preface en vers=)

            درتفسير طب

            در تقسيمات طب =

(De la Definition du mot Tibb <Medecine> =)

            دربيان امور طبيعي كه اول آن اركان است

(Des Composants Naturels et D’abord les elements=)

            دوم از امور طبيعي كه آن آشنائي و علم به مزاج است

(Deuxieme composant naturel: les temperaments=)

            درباب مزاجهاي فصلها

(Les Temperaments des saisons =)

            طبقه‌بندي غذاها

(Classification des atiments=)

            درباب مزاجها برحسب سنين آدمي

(Des temperaments delon les ages=)

            مزاج برحسب ظواهر عمومي

(Temperament d’apres l’aspect general=)

            علائم مزاج كه از رنگها نمايان ميشود كه اول آن از پوست است

(Signes des temperaments tires des couleurs et premier lieu de celle de la peau)

            چهارمين قسمت طبيعي كه اعضاء است

(Quatriem Composant=)

Naturel: les organes

            پنجمين قسمت طبيعي روحهاست

(Cinquieme composant naturel: les esprits=)        

            ششمين قسمت طبيعي نيروها هستند

(Sixieme composant: les forces=)

            درباب قواي روح

(Des facultes de l’ame=)

            هفتمين قسمت طبيعي اعمال وافعال است

(Septieme composant naturel: les actions=)

            درباب عوامل ضروري كه اول آنها هواست

(Des facteurs necessaires et d’abord de l’air=)

            درباب اثر هوا و ستارگان در برابر آفتاب

(De l’influence sur l’air des etoiles en conjonction avec le soleil)

            تغييرات هوا برحسب شهرها و كوهها

(Des variations de l’air selon le pays et les montagnes)

            تغييرات هوا برحسب درياها و بادها

(Des variations de l’air selon les mers et les vents)

            تغييرات هوا برحسب مجاورت خاك و آب

(Des variations de l’air pat voisinage de certains terrains et des eaux=)

            تغيير هوا برحسب منازل

(Des Variations du climat selon les variations=)

            تغييرات حرارتي برحسب لباسها

(Variations de la temperature selon les vetement=)

            قواعد و احكام آشاميدني ازآب و غيرآن

(Regles concernants la boisson: eau ou outres=)

            سومين عامل ضروري: خواب وبيداري

(Troisieme facteur necessaire: sommeil et veille)

            چهارمين عامل ضروري: حركت و استراحت

(Quatriem facteur necessaire: mouvement et repos=)

            پنجمين عامل ضروري: تخليه و احتقان

(Cimquieme facteur necessaire: ecacuation et engorgement=)

صفحه دوازدهم ارجوزه ابن‌سينا ترجمه فرانسوي در تفسير طب

صفحه دوازدهم ارجوزه ابن‌سينا درتفسير طب

پشت جلد داخلي ارجوزه ابن‌سينا كه توسط پرفسور هانري ژائيه و عبدالقادر نورالدين ازطرف دانشگاه الجزيره بچاپ رسيده است

            ششمين عامل ضروري: احساسات است

(Sixieme facteur necessaire: Les sentiments=)

            اموري كه از حالت طبيعي آدمي خارج گردند: علم الامراض

(Des choses qui sortent de l’etat normat: pathologie=)

            دربيان بيماريهاي اندامي آلي

(Maladies des organes outils=)

            (مقصود ضايعات فيزيكي اندامهاست)

            درباب انحلال پيوستگي

(De la solution de continuite=)

            عوامل غيرطبيعي: علتها (مقصود بيماريهاست)

(Des facteurs anormaux: les couses [des maladies])

            جابجاشدن اخلاط و مواد

(Du deplacement des humeurs=)

            علل بيماريهاي گرم [ازنظر حرارت مربوط بدن]

(Causes des maladie=)

Chaudes (de chaleur, [Dues a la chaleur])

            علل بيماريهاي سرد [ازنظر سردي مربوط به بدن]

(Causes des maladies froide [du froid, dues au froid])

            علل بيماريهاي رطوبتي [ازنظر رطوبت مربوط به بدن]

(Causes des maladies humides [de l’humide, dues a l’humidite])

            علل بيماريهاي خشگي مربوط به بدن

(Causes des maladies seches [dues au dec])

            علل ضايعات فيزيكي

(Causes des alteration physiques=)

            علل بسته شدن مجاري

(Causes d’obliteration des conduits=)

            علل گشادي مجاري

(Causes d’ouverture des conduits=)

            علل بيماريهائي كه ازدياد و فساد آورند

(Causes des maladies altrant le nombre=)

            علل خشونت و نرمي بدن

(Causes de la rugiste et de la souplesse=)

            علتهاي جمع و تفريق دراعضاء

(Causes de reunion et de la separation=)

            درباب علل انحلال پيوستگي

(Causes de la solution de continute=)

            سومين قسمت از امور خارج ازطبيعت كه اعراض ناميده ميشود

(Des effets anormaux   علامات امراض  = les symtomes)

            اقسام علامات مأخوذ از حالت بدن

(Des varietes des symptomes tires de l’etat du corps=)

            علاماتي كه از مواد خارج شده ازبدن بدست آيد

(Symtomes tires des produits sortis du corps=)

            دربيان علامات بطور كلي

(Des symtomes en general=)

            دربيان علامات عمومي كنوني

(Des signes generaux actuels=)

            دربيان علامات مأخوذ از اعمال مغز

(Signes tires des fonctions du cerceau=)

            دربيان علامات مأخوذ از اعمال قلب

(Signes tires des fonctions du Coeur=)

            اقسام نبض كه اول آن انبساط آن است

(Des differents especes du pould et d’abord: de son amplitude=)

            دربيان تواتر نبض

(De la frequence du pouls=)

            دربيان بطؤ نبض

(De relentissement du pouls=)

            دربيان نيروي نبض

(De la force du pouls=)

            دربيان استقامت شريان

(De la consistence du pouls=)

            دربيان درجه حرارت شريان

(De la temperature du pouls=)

            دربيان محتواي شريان

(Ce que contient l’artere=)

            دربيان موارد زدن نبض واستراحت آن

(Des periodes de pulsation et du repos)

            دربيان كميت شرائين

(De la Quantite des arteres=)

            دربيان تعداد نبض (زدن) شريانها

)Du nombre de pulsation de l’artere=)

            دربيان نبض برحسب سن و شهر و فصل و مزاج و مذكر و مؤنث بودن فرد

(Du pouls par rapport a l’age, au pays, a la saison, au temperament, a l’aspect general et au sexe=)

            علائم مأخوذ از خلط آمدن از سينه

(Segnes tires de l’expectoration=)

            دربيان علائم مأخوذ از عمل كبد

(Symptomes tires du fonctionnement du foie=)

            درباب ادرار كه اول آن ازرنگ شروع ميشود

(Des urines et d’abord: de leur couleur=)

            درباب غلظت ادرار

(De la densite de l’urine=)

            درباب درد ادرار

(Des depots dans les urines=)

            دربيان محل درد ادرار

(De la place du depot=)

            دربيان غلظت و قوام درد ادرار

(De la consistance du depot)

            درباب بوي ادرار

(De l’odeur du l’urine=)

            دربيان علائم مأخوذ از امتحان مدفوع: مقدارآن

(Signes tires de l’examen des selles: de leur quantite)

            علائم مأخوذ از عرق

(Signes tires de la sueur=)

            در توصيف تعريق

(Signification de la sudation=)

            دربيان تقدمةالمعرفه يا پيش‌بيني از بيماريها و علائم عمومي آنها

(Du pronostic: signes generaux=)

            دربيان علامات امتلاء (ياپري) وابتداي و رابطه آن با نيروي شخص

(Signes de la plethore et d’abord: ses rapports avec la force de l’individu=)

            درباب امتلاء در سوراخهاي بدن

(De la plethore dans les cavites=)

            درباب علائم غلبه كننده خون

(Signes de predominece du sang=)

            درباب علائم غلبه‌‌كننده صفراء

(Signes de predominece de la bile=)

            درباب علائم غلبه‌كننده سوداء

(Signes de predominece de la bile noire=)

            درباب علائم غلبه كننده بلغم

(Signes de predominece de pituite=)

            دربيان علامات پيش از بيماري

(Des signes pronostiques en cours de la maladie=)

            دربيان شناسائي ادواردرطي بيماريها

(De la connaissance des periodes au cours des maladies=)

            درباب مدت بيماريها

(De la duree des maladies=)

            دربيان علامات بحران بيماري

(Des signes de la crise=)

            دربيان اشكال مختلف بحران

(Des differents aspects de la crise=)

            دربيان علائم شناسائي بحران

(Des signes a connaitre a propos de la crise=)

            دربيان علامات خبردهنده بحران

(Des signes annonciateurs de la crise=)

            دربيان روزهاي بحران بيماري

(Des jours de crise=)

            دربيان علامات ختم بحران دربيماري

(Signes indiquant de la fin de la crise=)

            دربيان علائم خبردهنده مرگ كه ابتداي آنها زا روي افعال واعمال بيمار متبني است

(Des signes annonciateurs de la mort et d’abord: de ceux bases sur les actes du malade=)

            علائم خبردهنده مرگ مأخوذ از حالت بدن بيمار

(Des signes annonciateurs de la mort, tires de l’etat du corps=)

            علامات خبردهنده مرگ مأخوذ از مواد دفع‌شده از بدن بيمار

(Signes de mort prochane tires des excreta=)

            دربيان علامات خبردهنده بهبود

(Signes annonciateurs de guerison=)

            دربيان طرقي كه براي تقدمةالمعرفه پس از علامات بيماري بايد دانست

(Des procedes pour dtablir un pronostic d’apres les symptomes=)

            تا اينجا رؤس مطالبي بودكه درقسمت اول ارجوزه ديده ميشود. اكنون به قسمت دوم آن مي‌پردازيم:

قسمت دوم:

            طب عملي وتقسيمات آن

(La pratique et ses divisions=)

            درباره سلامتي با غذا و دوا

(De la connaissance de la sante par les regimes et les drogues=)

            بهداشت آدم سالم برحسب هوا مخصوصأ در تابستان

(Hygiene de l’homme sain en repport avec l’atmosphere, particulierement en ete=)

            رژيم غذائي بطوركلي مخصوصأ در تابستان

(Du regime alimentaire en general, particulierement en ete=)

            اوقات غذاخوردن

(L’heure des repas=)

            رژيم غذائي درتابستان

(Regime alimentaire d’ete=)

            درباره نوشابه

(De la boisson=)

            درباره مشروبهاي تخميري

(Des boisson fermentees=)

            درباره خواب

(Du sommeil=)

            درباب ورزش

(De l’exercice physique=)

            درباره رژيم‌هاي غذائي برحسب فصول

(Autres regimes alimentaires selon les saisons=)

            بهداشت مسافر و مخصوصأ دردريا

(Hygiene du voyageur et specialemen sur mer=)

            بهداشت مسافر در خشگي و مخصوصأ در فصل سرما

(Hygiene du voyageur sur terre et particulierement en saison froide=)

            بهداشت مسافر در گرما

(Hygiene du voyageur par temps chaud=)

            درباب بهداشت كودك درشكم مادر

(Au sujet des enfants encore dans le sein de leur mere=)

صفحه نودوهشتم ارجوزه ابن‌سينا درباب استخوانها و ترميم شكستگي‌ها

صفحه چهلم ارجوزه ابن‌سينا در علامات واعمال كبد (ترجمه فرانسوي)

صفحه چهلم ارجوزه ابن‌سينا در علامات و اعمال كبد

            روش زائيمان

(Conduite de l’accouchement=)

            درانتخاب دايه

(Du choix de la nourrice=)

            بهداشت مخصوص بچه

(Hygiene special de l’enfant=)

            بهداشت ناقهان

(Direction pour les concalescents=)

            بهداشت پيران

(Hygiene des vieillards=)

            بهبود بخشيدن بيماران با دوا و غذا

(Rendre la sante aux malades avec les drogues et des regimes alimentaires=)

            درباب انواع داروها

(Des differents especes des medicaments=)

            دربيان داروهاي مسهل و اول آنها داروهاي مسهل صفرا است

(Des purgatiefs et d’abord de ceux que evacuent la bile jaune=)

            آنچه كه بلغم را بيرون ريزد

(Ce qui ecpulse la pituite=)

            آنچه كه آب زرد را بيرون ريزد

(Ce qui expulse de l’eau jaune=)

            آنچه كه صفراي سياه را بيرون ريزد

(Ce qui expulse la bile noire=)

            درباب تركيب و ساختمان داروها و نيروهاي اولي آنها

(Constitution, composition des drogues; leurs facultes premieres=)

            درباب نيروهاي داروها

(Des facultes des medicaments=)

            درباب داروهائي كه بدن را سردكند هرگاه آنها استعمال گردند

(Ce que refroidet, a l’usage astringents=)

            داروهاي ساده كه بدن را گرم كنند و مسهل نمي‌باشند

(Des drogues simples qui rechauffent it ne purgent pas=)

            بچه‌نحو رطوبت را از خستگي توان شناخت و درجات نيروي داروهاي مفرد.

(Comment reconnaitre l’humidite du sec et des degres de la faculte des medicaments simples=)

            درباب نيروهاي ثانوي داروهاي مفرد كه بدن را قوام آوردند يعني نضج دهنده هستند.

(Des facultes secondaires des medicaments simples qui fon murir=)

            داروهاي نرم كننده

(Des medicaments emollients=)

            داروهاي سخت كننده

(Des medicaments qui durcissent=)

            داروهاي بند آوردنده

(Des medicaments occlusifs=)

            داروهاي بازكننده سده‌ها

(Des medicaments que debouchent=)

            داروهاي تنقيه كننده زخم

(des medicaments mondicatifs=)

            داروهاي گشادكننده

(Des medicaments qui dilatent=)

            داروهائي كه سوراخهاي عروق را بازكنند

(Des medicaments qui ouvrent les orifices des vaisseaux=)

            داروهاي قابض

(Des medicaments astringents=)

            داروهاي طاول‌زننده

(Des medicaments vesicants=)

            داروهاي تباه‌كننده (خراب‌كننده)

(Des medicaments qui corrompent=)

            داروهاي خورنده

(Des medicaments corrosifs=)

            داروهاي جذب كننده

(Des medicaments attractifs=)

            داروهاي تسكين دهنده

(Des medicaments calmants=)

            نيروي سوم داروهاي مفرد

(Des facultes troisieme des medicaments simples=)

            طرز استعمال داروها

(Mode d’emploi des medicaments=)

            دربيان علائم و درمان ضايعات (انحرافات) مزاج

(Signes et traitement des alterations du temperament)

            درباب بيماريهائي كه ازضايعات (انحرافات) مزاج سرد حاصل گردد

(Maladies provenant d’alteration du temperament froid=)

            درباب بيماريهائي كه از ضايعات (انحرافات) مزاج گرم حاصل گردد

(Maladies provenant d’alteration du temperament choud=)

            درباب علائم سوء‌مزاج سردوخشگ

(Symptomes d’un mauvais temperament humide ou sec=)

            در درمان بيماريهاي امتلائي (پري) و شرائط تخليه

(Chapitre des maladies de plethore et des conditions a observer pour l’evacuation=)

            دراقسام تخليه مزاج

(Des varietes d’evacuation=)

            درباب بيماريهاي خوني كه فصد بايد كرد و اول آن را ورمهاي فلغموني است

(Des maladies du sang ou la phlebotomie est indiquee et d’abord dans la tumeur dite falgamania [phlegmon]=)

آخرين صفحه ارجوزه ابن‌سينا

صفحه نودوهشتم ارجوزه ابن‌سينا درباب استخوانها و ترميم شكستگي‌ها (ترجمه فرانسوي)

            درخون گرفتن (رگ‌زدن) در قرحه‌ها و بثور (دمل ـ كورك) درهرجاي بدن كه باشد

(De la saignee dans les ulceres et pustules, ou qu’il soient=)

            درمورد خون گرفتن در امتلاء‌(پري) عروقي و خونريزي

(Des indications de la saignee dans la plethore vasculaire et l’hemorragie=)

            درموارد خون‌گيري در ساير بيماريها

(Traitement de la saignee dans d’autres maladies=)

            درمان بيماريهاي خوني

(Traitement de la saignee dans k’autres maladies=)

            دربيماريهاي صفراوي

(Traitement des maladies d’origine biliaire=)

            دربيماريهاي بلغمي

(Des maladies causees par la pituite=)

            درمان بيماريهاي بلغمي

(Traitment des maladies causees par la pituite=)

            بيماريهاي سوداوي

(Des mladies causees par la bile noire [atrabile]=)

            اعمال دستي

(Pratique chirurgicale=)

            دراعمال روي عروق و فوائد خون گرفتن.

(Ce qui se fait sur les vaisseaux et de l’entite de la saignee=)

            در بريدن شرائين

(Technique pour l’incision des arteres=)

            عمل جراحي برروي گوشتها (عضلات)

(Technique pour les parties molles=)

            عمل بريدن در گوشتها

(Ce que l’on doit exiser=)

            در سوزاندن گوشتها

(De la cauterisation=)

            در شكافتن گوشتها

(De l’incision=)

            عمل دستي برروي استخوان و اول آن در شكستگي استخوان است

(Des os et principalemrnt de la reparation des fractures=)

            دردرمان در رفتگي‌ها

(Traitement des luxations=)

            آنچه كه مسلم است اين اجوزه كاملترين و مفصل‌ترين ارجوزه‌هاي ابن‌سينا و چنانكه از عناوين فصول آن مستفاد گرديد يك دوره كامل پزشكي و بهداشت و جراحي و اصول تداوي است.

            اكنون براي آنكه خوانندگان محترم مجله به گوشه‌اي از نظرات ابن‌سينا آشنا گردند عرض مي‌كنم:

            ابن‌سينا درباره انتخاب دايه براي طفل گويد:

            «سن دايه بايد متوسط باشد؛

            «دايه بايد خوش گوشت (عضلاني) با پوست كشيده و مزاج معتدل باشد؛

            «جسم دايه بايد محكم و پستانهايش حجيم و چشمها و سرش روشن باشد؛

            «دايه نبايد به بيماريهاي داخلي مبتلي باشد، اعضاء و بندهايش بايد قوي باشد؛

            «شيردايه نبايد نه زياد آبكي و نه زياد غليظ باشد؛

            «شيردايه بايد سفيدو شيرين و خوش‌مزه و خوش‌بو و يك نواخت باشد تا براي شيردادن بچه مناسب گردد.

            «به كودك بايد غذاي شيرين و چرب و ماهيهاي تازه كه با روغن تهيه گردد، داد».

            بهمين نحو درباره بهداشت كودك ونوجوانان و جوانان و پيران دستورهاي بسيار ارزنده داده است كه تمام آنهاميرساند كه وي در كارش بسيار متبحّر بوده است.

            بهرحال بيش ازاين دربارة اين ارجوزه بسط كلام نمي‌دهم و اميدوارم روزي بتوانم آنرا به پارسي برگردانم بخواست خداوند.

            4- الارجوزه في‌الطب ـ اين ارجوزه بنامهاي «الفيه‌الطبيه» يا «ارجوزةالسينائيه» مشهور و به زبان تازي است. بيشتر بنظر ميآيد منسوب به شيخ باشد. نام آن دربعضي فهرست‌ها آمده است.

            5- الارجوزه في‌التشريح ـ چنانكه از اسم آن مستفاد ميگردد اين ارجوزه درعلم تشريح است.

            ابتداي آن چنين است:

وخالق الخلق القديم الازلي

            الحمدالله معّل العلل

            نسخه‌اي ازآن در كتابخانه واتيكان (Vari-borg-elenco) به شماره 87 موجود است.

            6- الارجوزه في المجربات ـ چنانكه ازاسم آن مستفاد ميگردد اين ارجوزه در مجربات طبي است.

            ابتداي آن چنين است:

اذكرماجربت في طول الزمن

            بدأت بسم‌الله في‌نظم حسن

            وآخرآن چنين است:

وماسرتراعيه و هوجا

            ماحركت ريح ببحر موجأ

            ازاين ارجوزه نسخه‌هائي در كتابخانه پاريس و بريتيش ميوزيوم و چند كتابخانه ديگر موجود است. اين ارجوزه مسلمأ از شيخ است.

            7- الارجوزه في وصايا ابقراط ـ ازنام اين ارجوزه چنين مستفاد ميگردد كه درباب وصاياي بقراط (= آئين وسنت پزشكي) است. نسخ آن در كتابخانه‌هاي برلين و بريتيش ميوزيوم موجود است.

            براي مزيد اطلاع خوانندگان گرامي مجله عرض مي‌كنم كه بقراط طبيب يوناني را وصيت‌ها و اندرزهائي براي اطباء است كه بنام سوگندنامه بقراطي (Serment d’hippocrate=) يا قسم‌نامه بقراطي معروف است. اين سوگندنامه به اغلب زبانها ترجمه شده است. كمااينكه طبيب نامدار ايراني علي‌بن عباس‌مجوسي اهوازي ارجاني (متوفي بسال 384 هجري قمري) آنرا به عربي برگردانده است كه آن را نگارنده به پارسي برگردانده‌ام و دوبار بچاپ رسيده است (سال‌هاي 1318 و 1334 شمسي) وايضأ درمجله نظام پزشكي شماره اول سال اول نيز بچاپ رسيده است.

            ازآن گذشته اغلب پزشكان در تمدن اسلامي پس از بقراط ترجمه آنرا در كتابهاي طبي خود ياد كرده‌اند.

            ابتداي ارجوزه چنين است:

مكتما بين الوري مكتوما

            ياربّ سرّ لم يزل مخزونأ

            آخر آن چنين است:

تصير في‌الطب رفيعأ كالحكم

            فالحفظه ان كنت حفيظأ للحكم

            8- الارجوزه في‌الوصيا ـ (يا نصايح طبي منظوم) ـ اين ارجوزه نيز بمانند ارجوزه قبلي در اندرز و پند طبي است. نسخ متعدد ازآن در كتابخانه‌هاي برلين و چند كتابخانه ديگر موجود است.

            ابتداي آن چنين است:

تشرب ماءّ فاترأ علي عجل

            اول يوم تنزّل الشمس الحمل

           آخر آن چنين است:

ماغرد القمري مدي الاوقات

            وآله وصحبه السادات

            ارجوزه‌هايئ بنامهاي:

            الارجوزه في‌الباه (درباب قوه باه)؛

            الارجوزه في‌الفصول الاربعه (درچهارفصل)؛

            الارجوزه في‌المجربات في‌الطب (درمجربات پزشكي)؛

            الارجوزه في‌الوصيا الطبيه (اندرزهاي پزشكي)؛

            كه از نامهاي ارجوزه‌هاي بالا چنين مستفاد ميگردد كه با ارجوزه‌هائي كه تا شماره 8 متذكر گرديدم يكي و در دوصورت آمده باشد و يا آنكه نسّاخ و كتّاب به ميل خود به آنها نامگذاري كرده ويا آنكه مؤلفان آنها غير از شيخ باشند كه خواسته‌اند بدين‌ترتيب آنها را ضمن آثار شيخ بياورند.

آخرين صفحه ارجوزه ابن‌سينا (ترجمه فرانسوي)

پاورقي‌ها:

1- قصيده گونه از بحر رجز ـ قصيده به وزن رجز ـ بيت كوتاه ـ شعر كوتاه ـ جمع آن اراجيز ـ ارجوزه خواندن ـ شعر خواندن درمعركه و جنگ ـ خودستائي كردن ـ Canticum – Cantica (ازلغت‌نامه دهخدا).

2- Jean Hervagius.

3- Andrea Alpagus.

4- Apud Juntas.

5- Jean Faucher.

6- Nimes Prof.

7- Antonius deusinguis.

8- Henri Jahier.

9- Prof. Henri Peres.

10- Paul Valery.

11- El-Escurial.

12- رجوع شود به صفحه 25 «فهرست نسخه‌هاي مصنفات ابن‌سينا تأليف آقاي دكتر يحيي مهدوي ـ انتشارات دانشگاه شماره 206 – تهران 1333 شمسي».