مدرس طباطبائي، ـــ . "آشنائي با استادي بزرگ در هنرگچ‌بري ايران، علي‌بن‌محمدبن ابوشجاع‌بنا". دوره 11، ش 132 (مهر 52): 36-47، تصوير.

خلاصه:آشنائي با آثار "علي‌بن محمدبن ابوشجاع‌بنا" استاد درهنر گچ‌بري درايران از قرن هشتم هجري درقم، بررسي تزئينات و گچ‌بريهاي داخلي كتيبه‌ها،‌پيشاني صفه‌ها،‌درگاهها، گوشوارها و قوسهاي بقعه امامزاده خديجه خاتون درسي كيلومتري جنوب قم، مزار سيد سربخش و مزاراحمدبن قاسم درقم.

آشنائي با اُستادي بزرگ در هُنر گچ‌بُري ايران

عليّ بن مُحمّد‌بن ابوشجاع بنّا

مدرس طباطبائي

شهر قم از دير زمان در برخي از فنون استاداني بنام پرورده و هنرمنداني بزرگ داشته كه از مهم‌ترين آنها فنون مربوط به ساختمان- بنا و تزيين- است كه استادان قمي در آن رشته‌‌ها نامور بوده و آثاري نفيس از خود به يادگار گذارده‌اند.

در تاريخ مي‌بينيم كه مجدالملك بر اوستاني- وزير مشهور بركيارق امير سلجوقي- هنگامي كه مي‌خواست بر تربت منور امامان اهل بيت در بقيع بنايي شكوهمند بنياد كند معماري از قم به مدينه فرستاد و شاه اسماعيل صفوي نيز براي تجديد بناي حرم مطهر جوادين (ع) در كاظمية بغداد «استاد سلطان حسين بناء قمي از معماران ماهر و بنايان نادر را كه كقرنس بر طاق سپهر بستي» به آنجا اعزام داشت و هم بناي كاخ زمستاني او را در قم كه كشتمل بر يك دست حرمسرا مركب از چهار صفه و ايوان‌ها و بالا خانه‌ها و به نهايت تكلفات و نقاشي و زينت و تصوير آراسته و عمارتي دلگشا بود آقا كمال‌الدين حسين مسيبي و فرزندش آقا فتوح‌الدين فتح‌اللّه كه معماران بلدة قم بودند به پايان بردند. جز اين از هنرمندان قمي در دوره‌هاي مختلف در بسياري از بناهاي تاريخي ايران آثاري به‌جاي مانده كه برخي از آنها در نوشته‌هاي مربوط ياد شده است. در روزگاران اخيرنيز از «استاد حسن قمي» هندمند بزرگ دورة قاجار چندين اثر هنري نفيس در دست داريم كه بناي مدسة جديد سپهسالار در تهران يكي از آنهاست.

در اين بحث با يكي از اين هنرمندان بزرگ آشنا مي‌شويم كه چند اثر بسيار نفيس هنري از بهترين آثار تاريخي كشور ما ساخته و پرداختة ‌دست توانا و يادگار مهارت و استادي و چيره‌دستي اوست.

*   *   *

در ميان آثار و بناهاي قديم شهر قم آنچه به‌طور قطعي تاريخ بناي خود را حفظ كرده است هفت اثر بسيار ارزنده با سبك هايي نزديك به هم از قرن هشتم قرار دارد كه عمدة آنها در نيمة دوم قرن بنا شده، و اين موضوع موجب تعجب بعضي از خارجيان و ايران شناسان اروپايي از جمله دونالد گرديده است كه با توجه به اين كه همة آن بناها جز يكي به وسيلة افراد يك خاندان كه در آن دوره بر قم فرمانروايي داشته‌اند بنا شده است تعجب بر طرف خواهد شد.

همة اين بناها كه از بالاترين نقطة پوشش سقف تا نزديك زمين و سطح بقعه با آرايش‌هاي بسيار ظريف گچي تزيين شده از بهترين نمونه‌هاي اوج تجلي هنر گچ‌بري در بناهاي قديم ايران به‌شمار است. بيشتر آنها از اين امتياز نيز برخود دارند كه نام هنرمند سازندة خود را درميان تزيينات بازگو مي‌كنند.

آرايش‌هاي گچ‌بري بيشتر آنها اثر دست يك استاد هنرمند: «علي بن مخمد بن ابوشجاع بنا» است كه چهار اثر با تاريخ‌هاي 761، 770، 774 و 780 از او مي‌شناسيم. او در كتابه‌هاي اين آثار از خود بدين صورت‌ها ياد نموده است- با رعايت ترتيب بالا-:

علي‌بن محمدبن ابي‌شجاع بنا

ابن‌محمد علي ابوشجاع

علي‌بن محمد ابي‌شجاع

ابن محمدعلي ابوشجاع البنا

دربارة او همين قدر مي‌دانيم كه درخدمت امراء خاندان علي صفي (امراء مستقل قم در قرن هشتم) بوده و هنر خود را در خدمت بناهاي احداثي آن خاندان به‌كار مي‌برده است.

چنان كه ديديم نخستين اثري كه از او در دست داريم مورخ 761 است و پيش از آن اثر شناخته شده‌اي از او نيست. گچ‌بري خانقاه علي صفي درسبك و طرح و شكل با كارهاي او جدايي آشكار دارد. آخرين اثر او نيز موزخ 780 است كه اوج مهارت و استادي و ظرافت كاري فني اوست. پس از آن ديگر اثري از او نمي‌شناسيم و مانا در سال 792 دست از كار بازداشته يا در گذشته بوده است چه نام او در بنايي ديگر كه خاندان امراء مزبور در اين سال بنيان كرده‌اند ديده نمي‌شود و طرح و شكل نيز با اسلوب كار او كه در زير ضمن معرفي بناهاي ياد شده با آن آشنا خواهيم شد دوگونه‌گي‌هايي آشكار دارد.

آثار دست اين هنرمند به‌وسيلة اين نگارنده تاكنون در چند جا به اجمال و تفصيل از چند ديد متغاير شناسانده شده و نظر آن بوده است كه اهل تحقيق با‌آن آثار كه تاكنون به‌درستي در هيچ مآخذ معرفي نگرديده است آشنائي يابند و مؤسسات مسئول از ضرورت حفظ و نگاهباني اين استاد والاقدر و شناخته نشدة هنر گچ‌بري ايران در فترت ميان دورة مغول و حملة تيمور باشد وصف فشرده‌اي از هريك از چهار اثر مذكور انجام مي‌پذيرد:

761

بقعة خاكجاي دو امير از خاندان علي‌صفي

اين بنا در جانب شرق قم در باغي مشهور به باغ گنبد سبز قرار گرفته و خاكجاي خواجه اصيل‌الذدين قمي نايب خالصه‌جات خواجه علاءالدين محمد هندو وزير معروف ايلخاني و فرزند او تاج‌الدين علي اصيل است كه پس از درگذشت ابوسعيد بر قم دست يافت و تا پايان عمر به استقلال برآن منطقه و پيرامون آن فرمان راند.

در باغ ياد شده سه بناي برجي شكل در فاصله‌هاي چند ده قدمي يكديگر قرار دارد كه بناي مورد بحث جنوبي‌ترين آنهاست. يكي دو قرن پيش سقف و گنبد برجي اين بنا فروريخته و مدتها كتابه‌ها و تزيينات گچ‌بري آن در معرض باد و باران و آفتاب بوده تا درنيم قرن اخير سقفي ساده و ضربي بر آن ساخته شده است.

نماي بنا از بيرون و درون هشت ضلعي است كه در هر ضلع از داخل درگاهي برآورده‌اند. قاعدة گنبد تا زير سقف نو دوازده متر است كه تا بالاي كتابة كمر بندي بنا هشت ضلعي و پس از آن شانزده ضلعي است كه گنبد بر روي آن قسمت قرار داشته است. سازندة اين بنا بنابر‌آنچه در ترنجي بالاي در ورود از درون بنا ديده مي‌شود حسن بن علي خلوان(؟) است كه بنائي ديگر نيز از او در دست داريم و او اين بنا را به‌دستور خواجه علي صفي- فرمانرواي مستقل قم در آن سال‌ها- بر فراز خاكجاي عم و پسرعم او بنياد نهاده است.

سبك بناي بقعه در اساس همانند دو بناي ديگر باغ- كه آن دو نيز وابسته به خاندان ياد شده است0 مي‌باشد و تزيينات و آرايش‌ها و كتابه‌ها نيز كه كار علي‌بن محمدبن ابي‌شجاع است باز بر همان قياس است به اين شرح كه در بناي ما دو كتابة گلوبندي و كنر بندي با فاصلة نماهاي شانزده‌گانة گردنبند (كه چها تاي آن نورگيراست) و كتابه‌اي ديگر سرتاسري گرد درگاه‌ها ديده مي‌شود كه بر هر پايه دو كتيبة عمودي- از بالا به پايين تا نزديك يك متري سطح بقعه و سپس چند كلمه‌اي افقي و آن‌گاه مجدداً عمودي از پايين رو به بالا- قرار گرفته كه با پيمودن پيشاني هر صفه به پاية بعد مي‌رسد و مجدداً رو به پايين استمرار مي‌يابد. اين طرح عيناً در دو بناي ديگر نيز ديده مي‌شود.

كتيبة گلوبندي به خط ثلث درشت و برجسته مشتمل بر آيات قرآني (چهار آية نخستين سورة فتح) و كتيبة كمربندي در آغاز قسمت هشت ضلعي باز به خط ثلث برجسته در زمينة نقش و نگارهاي زيبا و ظريف مشتمل بر نام باني و به خاك‌رفتگان در اين گنبد است كه مقداري از آن در چند جا ريخته و در پايان آن تاريخ 761 خوانده مي‌شود. ميان اين دو كتيبه نماهاي شانزده‌گانه با تزيينات گچي- كه مقداري از آن همانند مشبك‌هاي جلوي نورگيرها فروريخته است- قرار دارد. كتابة‌گرداگرد درگاه‌ها مانند دو بناي كشابه از آيات قرآني (سوره‌هاي دهر و قدر) است كه به خط كوفي با عرض سي‌وپنج سانتي‌متر در زمينة آرايش‌هاي ظريف و زيباي گچي نوشته و گچ‌بري شده است.

پيشاني درگاه‌ها- لچكي‌هاي دو سوي آن- جدار و سقف و قوسي‌هاي آنها پوشيده از تزيينات بسيار ظريف و زيباي گچ‌بري است كه در هريك از لچكي‌ها نرنجي مدور مشتمل بر صلوات كبير و در داخل هر درگاه نيز در بالاي جدار شمسه‌اي از گل و بوته يا نقشو نگار و يا نام‌هاي متبرك به خطوط بنائي در ميان تزيينات «ملات» كاري گچي گچ‌بري شده و هريك را وصفي جداست. در لچكي‌هاي دوسوي پيشاني درگاه ورود بنا درون مربعي مستطيل در هر دوطرف نام استاد هنرمند آرايشگر به اين صورت خوانده مي‌شود (ش 1):

عمل علي‌بن

محمدبن ابي‌شجاع بنا

تزيينات كنده‌كاري گچي قوسي‌هاي درگاه‌ها همه نام مقدس «علي» را جلوه مي‌دهد (ش 2). اين سبك در دو بناي ديگر باغ گنبد سبز قم و در ديگر آثار قديم اين شهر نيز ديده مي‌شود (ش 3) و اوج تجلّي آن در بناي مورخ 792 همين باغ است كه گذشته از اين در جدار داخل صفه‌ها هر 17 نام «علي» نيز باز به خطي درشت همان نام را جلوه مي‌دهد.

با دقت درسبك آرايش‌هاي اين دو بنا و سنجيدن هريك با ديگري اين نكته به‌درستي آشكار مي‌شود كه تريينات بناي مود بحث از ظرافتي بيشتر برخوردار بوده، و اين احتمال بي‌مستند كه گچ‌بري‌هاي آن بنا نيز كار اين استاد هنرمند باشد از اساس بي‌وجه است (ش 4،5).

770

بقعة امام‌زاده خديجه خاتون درسي كيلومتري جنوب قم

دومين اثري كه از «علي‌بن محمدبن ابي‌شجاع بنا» مي‌شناسيم تزيينات بقعة معروف به «خديجه خاتون» است كه در قريه‌اي به همين نام در پنج فرسنگي قم و در چند كيلومتري راه شوسة اين شهر به اصفهان در بستر جنوبي رود انار قرار گرفته و منسوب به دختري از فرزندان امام صادق (ع) است.

اين بنا را يكي از امراء خاندان علي صفي در سال 770 بر فراز مدفن منسوب به «امام‌زاده» بنياد نهاده است. نماي خارجي آن در بدنه مدور و در قاعدة گنبد هرمي بر فراز آن استوار است و نماي دروني در آغاز تا سه متر چهارگوشه با صفه‌اي در هر جانب است كه پس از آن با پيش‌آوردن نيم طاق (گوشوار)هايي در چهار زاوية بنا شكل آن را ه هشت ضلعي تغيير داده‌اند. در اين قسمت هشت نما با آرايش‌هاي گچ‌بري قرار دارد. پس از آن صورت بنا به شانزده ضلعي تغيير يافته كه هر ضلع را نمائي- در گرداگرد بقعه- فرا گرفته كه از آن جمله چهارتا نورگير و باقي آراسته به نقش و نگارهاي گچ‌بري و جرزهاي ميانة آنها نيز با حواشي زنجيره‌اي و تزيينات مختصر گچي است و سقف گنبدي بر فراز آن قرار دارد.

آرايش‌هاي سقف و بدنة اين بنا چنين است كه در نقطة مركزي سقف شمسه‌اي از گل و بوته گچ‌بري شده و در زير آن بر بدنة سقف هشت لوزي رنگ‌آميزي شده ترسيم گرديده كه در پايين با كتابة گلوبندي بنا- كه مشتمل بر آيات قرآني به خط كوفي و در آغاز قسمت شانزده ضلعي است- انجام مي‌پذيرد. پس از آن نماها با آرايش‌هاي ياد شده و سپس در آغاز قسمت هشت ضلعي دومين كتابة سرتاسري به خط ثلث برجسته در زمينة گل و بوته مشتمل بر نام مدفون و نسب او و نام باني (غياث‌الدين امير محمد) است كه در ميان ناتمام مانده و دنبالة آن در كتيبة سوم كه زير گوشوارها در پايين بقعه گچ‌بري شده خوانده مي‌شود. غياث‌الدين اميرمحمد فرزند خواجه علي صفي شخصيت بزرگ سياسي عراق عجم درنيمة دوم قرن هشتم است و در اين كتيبه‌ها از او و پدرش تجليل بسيار شده است (ش 6). نام آرايشگر بنا در پايان سومين كتيبه پس از نام سازندگان بنا (درويش‌علي حاجي ظاهر و درويش ابراهيم‌بن حسن حلاج- ش 7) به اين صورت آمده است:

«هذا العمل للعبدبن محمد علي ابوشجاع …» (ش 8).

از همة تزيينات بنا فقط متأسفانه در اين قسمت چند حرف سائيده و محو شده است. آرايش‌هاي گرد گوشوارها با نام‌هاي مقدس اللّه و محمد و علي به خطوط بنائي است.

774

مزار سيد سربخش- قم

مزار معروف به «سيد سربخش» خاكجاي مردي از نوادگان امام صادق (ع) در قسمت شرقي قم به سال 774 باد دستور همان «غياث‌الدين اميرمحمد» باني بقعة خديجه خاتوت تجديد بنا شده و بناي كنوني اثري از اوست. آرايش‌هاي زيباي اين بنا نيز كار علي‌بن محمدبن ابي‌شجاع و وصف اجمالي آن به قرار زير است:

نماي دروني قاعدة گنبد همانند بناي پيش از سطح بقعه تا چند متري چهار گوشه با چهار صفه در چهارسو است كه در بالا با پيش آوردن نيم طاق‌ها (گوشوارها) در زوايا نما را به هشت ضلعي تبديل نموده و پس از آن در بالاي كتيبة كمربندي به شانزده ضلعي با شانزده نما- كه هشت عدد آن نورگير بوده- تغيير يافته و برفراز آن سقف گنبدي بقعه قرار دارد. در نقطة مركزي اين سقف ترنجي با نقوش و اشكال زيبا و ظريف و گرداگرد آن به عرض تقريبي 20 سانتي‌متر كتابه‌اي به خط ثلث از آيات قرآني (آية 16 و جزئي از آية 17 سورة آل عمران) و برگرد آن نيز زنجيره‌اي از نقوش ظريف به عرض چند سانتي‌متر گچ‌بري شده كه از چهارسو در بدنة قوسي سقف چهار ترنج ديگر با نقوشي ظريف آنرا احاطه نموده است. پس از آن نخستين كتيبة سرتاسري بقعه به خط كوفي در زمينه‌اي بسيار ظريف ميان دو حاشية‌زنجيره‌اي از نام‌هاي متبّرك قرار دارد و سپس نماهاي شانزده‌گانه با نقش و نگارهاي گرداگرد آن و مشبك‌هاي ظريف و زيباي نور گيرهاست كه تنها سه عدد آن سالم يا نيمه سالم برجاي ماندهو باقي فروريخته است. پس از آن كتيبة سرتاسري دوم در آغاز گل و بوته مشتمل بر نام مدفون و باني و تاريخ بناست.

از زيباترين آرايش‌هاي بقعه تزيينات ظريف پيشاني صفه‌ها و گوشوارها و قوسي‌هاي گوشوارست كه در دو گوشوار حاشية گرداگرد قوسي‌ها نام‌هاي متبرك و در آن دو ديگر نقوش ظريف و زيباست. افسوس كه رنگ گچ با دود شمع‌ها و پيه‌سوزها و نفت‌سوزها در طي بيش از شش قرن تيره شده، و جلوة خود را تا حدود بسيار از دست داده است (ش 9). دو ترنج نيز بر جبهة صفه‌هاي شرقي و غربي گچ‌بري شده كه لوحه‌اي چهارگوشه از نام‌هاي متبرك ميان حاشيه‌اي باز از همان نام‌ها است.

پس از اينها سومين كتيبة سرتاسري از آيات قرآني است كه در پايين آن نيز تا نزديك سطح بقعه تزيينات «ملات» سازي و كنده‌كاري بر ديوارة آجري با چهار «طاقچة» كوچك در چهارسوي بقعه از نقوش زيباي گچي است.

درصفة جنوبي صورت محرابي با دو كتيبه، بالائي به خط ثلث ميان نقش و نگارهاي متنوع و نام‌هاي متبرك از آيات قرآن و دومي به خط كوفي با عبارت «لا اله الا اللّه، محمد رسول‌اللّه، علي ولي‌اللّه» ديده مي‌شود كه در پايان كتابة نخستين نام هنرمند پردازندة اين اثر بدين صورت آمده است:

«عامل هذا المحراب علي‌بن محمد ابي‌شجاع» (ش 10).

780

مزار احمدبن قاسم- قم

مزار احمدبن قاسم در جنوب قم خاكجاي احمدبن قاسم‌بن احمدبن علي‌بن جعفر الصادق (ع) از دير زمان در اين شهر مورد احترام بوده است. بناي كنوني مزار از آثار خواجه علي صفي است كه به سال 780 بنياد شده و تزيينات ظريف آن از بهترين نمونه‌هاي هنر گچ‌بري قرن هشتم است. نماي دروني اين بنا نيز همانند دو بناي پيش و بنابر مرسوم معماري بناهاي مشابه نخست مربع يا چهار صفه در چهارسو است كه پس از چند متري با پيش آمدن گوشوارها به هشت گوشه تبديل شده و سپس سقف مدور بر پاية آن بالا رفته است. جز آن كه اين بنا در گشادگي و وسعت و روشني و سبك بنا بر آن دو ديگر امتياز داشته و آرايش‌هاي آن نيز كه كار علي‌بن محمدبن ابي‌شجاع است ظريف‌تر و زيباتر و تميزتر و گيراتر و پرجلوه‌تر است (ش 11) كه متأسفانه با ويرانگري‌ها و بي‌مبالاتي‌‌هاي ابناي روزگار و بي‌توجهي‌هاي مسؤلان امور چنان كه در تصوير ديده مي شود آسيب‌ها ديده است.

آرايش‌هاي سقف به قياس بناي پيش ترنجي از گل و بوته و نقوش زيبا در نقطة مركزي با كتابه‌اي گرد آن و زنجيره‌اي در حاشية كتابه و سپس اشكال هندسي رنگ‌آميزي شده بر بدنة سقف است. پس از آن نخستين كتيبة سرتاسري در پايين قسمت مدور به خط كوفي در زمينة گل و بوته ميان دو حاشية زيبا كه زيرين از نام‌هاي مقدس است به سبكي بديع گچ‌بري شده كه متن آن از آيات قرآني است. پس از آن نماهاي شانزده‌گانة بقعه است كه هشت‌تاي آن نورگير بوده و با مشبك‌هايي بسيار زيبا و ظريف پوشانيده شده است (ش 12). آرايش‌هاي اين نماها كه در طرح با يكديگر جدا و در مجموع متناسق است به حق وصف ناكردني است. زير برخي مشبك‌ها عباراتي چون «الحمداللّه» و «لااله‌الااللّه» به خط كوفي و زير مشبك بالاي در گاه ورود شمالي تاريخ بنا (في محرم سنه ثمانين و سبعمأيه) به خط ثلث گچ‌بري شده است.

پس از آن در آغاز قسمت هشت گوشه دومين كتيبة سرتاسري مشتمل بر نام و نسب مدفون و باني به خط ثلث ميان دو حاشية زنجيره‌اي كه زيرين از نام‌هاي مقدس است ديده مي‌شود (ش 13). در پايان اين كتيبه نام هنرمند آرايشگر بنا به اين صورت آمده است:

«بعمل‌بن محمدعلي ابوشجاع البنا» (ش 14).

ميان اين كتيبه و سومين كتيبة سرتاسري كه در پايين بقعه از آيات قرآني گچ‌بري شده پيشاني صفه‌هاو گوشوارها و قوسي‌هاي آنها همه آراسته به گچ‌بري‌ها و نقش و نگارهاي بسيار بديع و زيباست كه تزيين در پاره‌اي قوسي‌ها صفه‌ها و حواشي زنجيره‌اي گوشوارها و ترنج‌هاي لچكي‌هاي آنها با نام‌هاي متبّرك. اين آرايش‌ها در نوع خود بسيار كم‌نظير است (ش 15و16) در درگاه ورود جنوبي جز هشت چهار گوشه از نام‌هاي مقدس كه- قوسي‌هاي دو سوي آن را زينت بخشيده است دو چهار گوشة زيباي ديگر نيز به خط پيرآموز در پايين هر دو سو ديده مي‌شود كه متن به آن خط عبارت «لااله‌الااللّه» و حواشي زنجيره‌اي گرداگرد نام‌هاي مقدس است.

اين بنا نيز چنان كه گفته شد از آثار خاندان علي صفي است. پس از اين هم آثاري ديگر از آنان مي‌شناسيم جز آن كه كار اين استاد نيست و بنابراين بقعة احمدبن قاسم آخرين اثر شناخته شدة اوست.

پاورقي‌ها

1- كامل ابن اثير 214:7 (چاپ 9 جلدي قاهره) وقايع سال 495.

2- خلاصه التواريخ، برگ 35 فيلم 1739 (عكس 5565) دانشگاه (نسخة وقفي شاه عباس بر آستان شيخ صفي).

3- همان مأخذ، برگ 30.

4- از باب نمونه مسجد جامع ساوه كه در ميان تزيينات عالي و زبياي آن نام‌هاي «استاد ميراحمدبن ميرحاجي بناء قمي» (بر پوشش سقف مقصورة جامع) و «شيخ جمال‌الدين ابن كمال‌الدين بناء قمي» (در ايوان مقصوره-از آثار نيمة اول قرن دهم) خوانده مي‌شود.

5- تاريخ مذهبي قم: ص 202 ديده شود.

6- مزارات علي‌بن جعفر و احمدبن قاسم و خديجه خاتون و سيد سربخش و بقاع باغ گنبد سبز.

7- معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانيان: ص 125.

8- بحث «خاندان علي صفي، شهرياراني گمنام، از نويسنده ديده شود.

9- اين بنا همان است كه در كتاب معماري اسلامي ايران در دورة ايلخانيان: ص 199 زير عنوان «امام‌زاده علي‌بن ابوالمعالي‌بن علي صافي»! شرح بسيار كوتاه دربارة آن آمده و معرفي دقيق آن براي نخستين بار به‌وسيلة نويسنده در بحث «خاندان علي صفي، شهرياراني گمنام» انجام گرفته است كه اين بحث نيز با مطالب و تصاوير خود متمَّم و مكمَّل همان بحث است.

10- مجمع الانساب شبانكاره‌اي، عكس شمارة 300 دانشگاه: برگ 291.

11- تصويري كه در سفرنامة ديولافوا: ص 189 چاپ شده است ديده شود.

12- مجمع الانساب شبانكاره‌اي: برگ 291 عكس ياد شده در پيش، تاريخ زويان اولياءاللّه آملي: ص 196، تاريخ طبرستان مرعشي: 81 ، مطلع السعدين 140:2، احسن التواريخ روملو 87:11 ديده شود.

13- تاريخ قديم قم، نوشته شده به سال 378، ص 225. منتقله الطالبيه: ص 255.