|
بواسطه
تغييراتي كه در هيئت رئيسه مؤسسه رخ داد و
بروز حالت ركود و بيتكليفي تهيه
ميكروفيلم يا نسخه عكسي از اين اثر مهم
فعلاً امكانپذير نبود، بخصوص كه بنده
وقت مكفي نيز براي اين كار نداشتم و بناچار
خود عكسهائي ازين نسخه و نسخ ديگر تهيه
كردم و پس از ورود بتهران در نخستين فرصت
براي بازشناسي بهتر آنها را به حضرت استاد
مينوي نشان دادم و ايشان نظر بنده ر ا در
مورد قدمت اين نسخه بدون تاريخ تائيد
فرمودند كه اين نسخه در حدود سالهاي پانصد
تهيه شده و دستكم صد سال ازنسخه ديگر (نسخه
ملافيروز) كهنهتر است، باين حساب و بر
مبناي زندگينامه ابوريحان ميتوان گفت
كه اين نسخه با زمان خود نويسنده كمتر از
صد سال فاصله دارد و بعصر وي بسيار نزديك
است.
نوع
كاغذ، رسمالخط و اختلافهاي گوناگون ديگر
كه اين نسخه با نسخه قبلي همه دليل برين
است كه نسخهاي است كهن و از نسخه
ملافيروز كه به نظر دستوري اقدم نسخ است و
نسخه مراكش كه حضرت استاد مينوي معرفي
خواهند كرد و متعلق به سال 648 ميباشد كهنهتر
است، اينك خصوصيات آن، قطع 5/16× 5/23
سانتيمتر و در هر صفحه 17 سطر، تعداد اوراق
آن 176 است، قدري كرم خورده بدون پوسيدگي با
خطي مشابه با خط نسخ كهن سال فارسي كه از
قرون 5و6 برجاي مانده است.
در
ورق 1 الف يا خطي جديد نيز مطالبي باين شرح
مرقوم گرديده است، در گوشه چپ بالاي صفحه
نام كتاب «تفهيم در نجوم» به خط نستعليق
نوشته شده و در طرف راست با خطي بد عبارت «هذا
كتاب تفهيم در علوم هيئت» ديده ميشود سپس
عبارت عربي با اين شروع: الحمدوللّه خالق
الافلاك الدايره و النجوم … مرقوم شده با
يك مهر و بار ديگر نام كتاب با خطي بد «تقهيم
در علوم نجوم» ديده ميشود با چند عبارت
عربي ديگر و باز هم نام كتاب «تفهيم» نوشته
شده و متأسفانه گوشه چپ قسمت پائين اين ورق
پاره و جدا شده است.
در
ورق 2 الف دربالاي صفحه طرف چپ اين عبارت
فارسي با خط شكسته نستعليق نوشته شده: «در
كرمانشاه خريدم جمادي الاخره 1268» با يك
مهر كه محتمل است متعلق به خود هاتريا بوده
باشد.
آغاز
كتاب چنين است، پس از ذكر بسماللّه: كتاب
التفهيم لاوايل اهل التنجيم عمله
ابوريحان محمدبن احمد البيروني …
متأسفانه يك ورق از آخر كتاب افتاده است و
با مطابقه آن با نسخه قبلي ميتوان دريافت
كه فقط هشت سطر روي اين ورق نوشته شده است
كه مفقود شده و در نتيجه تاريخ كتابت نيز
از ميان رفته است. آخرين عبارت كتاب اينست:
تا كناه بر برسنده حوالت توانند كردن كي
آنج …
اين
نسخه نيز داراي نقشه، جدولها و رسمها و
شكلهاي جالب است، نقشه ناقص وعبارتست از
يك دايره با خط ضخيم سياه و دو بازو يا
زايده داخلي و در گردي كوچك سياه در داخل و
با كمي دقت ميتوان آنر ا كاملاً با نقشه
نسخه ملافيروز مقايسه و مطابقه كرد. درورق
20 الف شكل دستگاه توزين (قپان) كه ابوريحان
آنرا السطوح متكافيه الاضلاع نام داده و
در متن تحت عنوان نسبت متكافي دربارهاش
مطالبي ذكر ميكند با دو رنگ سياه و سرخ
نقاسي شده است، طرح شكلهاي جالب اين كتاب
وضع نشان دادن حالات ماه است در شبهاي
مختلف ماه قمري كه متأسفانه در نسخ
ملافيروز، اصل آن مفقود شده و در دوبارهنويسي
اصالت خود را از دست داده است اما نقش آن با
اين نقش مشابه است.
در
نسخ قديمي معمولاً يك كلمه از سطر اول صفحه
بعد را درگوشه پائين صفحه طرف چپ مينويسند
كه كليد تنظيم صفحههاي كتاب است اما درين
نسخه چنين كاري نشده و فقط در برخي از
صفحات با خط ديگر، بعدها چنين كردهاند.
اكنون
اين دو نسخه را با هم مقايسه ميكنيم و ميبينيم
كه در همان نيم صفحه نخست از لحاظ رسمالخط
و هيئت حروف وكلمات چه اختلافها است:
در
نسخه ملافيروز، نام كتاب التفهيم لاوايل
صناعه التنجيم آمده است.
در
نسخه هاتري كتكاب التفهيم لاوايل اهل
التنجيم نام گرفته است.
در
نسخه ملافيروز: … چكونكي نهاد آسمان ….
در
نسخه هاتريا: … چكونكي نهاذ آسمان … (و اين
در مورد همه دالهاي مشابه است).
در
نسخه ملافيروز: … وانج بميان هردو است
بروي شنيدن و بتقليد كرفتن …
در
هاتريا: … وانج بميان اين هردوست از روي
شنيدن و تقليد كرفتن …
در
ملافيروز: … همجون جيزها سخت سودمندست
اندبيشه نجوم زيراك …
در
هاتريا: … همجون جيزها سخت سودمندست
اندر بيشهي نجوم زيراك …
در
ملافيروز: … كوش بنامها ولفظها كي … و
صورت بستن معاني …
در
هاتريا: … كوش ينامها ولفظهاي كي … و صورت
بستن ومعاني …
در
ملافيروز: … واين يادكار همچنين كردم …
در
هاتريا: … واين ياذكار همچنين كردم …
در
ملافيروز: … بر طريق برسيدن و جواب دادن كي
خوبتر بود و بصورت بستن اسانتر بود …
در
هاتريا: … بر طريب برسيدن و جواب دادن بر
روي كي خوبتر بوذ و صورت بستن ان اسانتر
…
بطور
كلي اين اختلافها عبارتند از:
1-
دالهاي بدون حركت فقط در نسخههاتريا
ذال نوشته شده است.
2-
در نسخه هاتريا فقط ياي تنها نقطه دارد اما
در نسخه ملافيرزو زير ياي كوچك نقطه است.
3-
همجون و همجنين در هاتريا جدا نوشته
شده ولي خوبتر در ملافيروز جداست.
4-
اختلافهاي ديگر كه با كمي دقت كاملاً قابل
تشخيص است.
حال
اگر دو جدول يكان و دهكان را در دو نسخه
مقايسه كنيم ميبينيم كه اعداد در نسخه
ملافيروز كاملاً با اعدادي كه ما امروز
بكار ميبريم و مينويسيم مشابه است
در حاليكه در نسخه هاتريا بجاي 2،
و بجاي 3، و
بجاي 4، و
بجاي 5، بكار برده شده و عبارت
زير دو جدول چنين است.
ملافيروز:
… تا دانستهايد پس اكر خواهيم كي بنبييم
يا بزفان بكوييم … جبر و مقابله جه باشد …
هاتريا:
تا دانستهايد. بس اكر خواهيم كي بنبيم يا
بزبان بكويم … جرومقابل حي باشذ …
گذشته
از اين دو نسخة كهن از كتاب التفهيم
بيروني، چهار نسخه خطي ديگر نيز از آثار
ابوريحان بيروني در كتابحانه كاما هست كه
بدانها نيز اشاره ميكنيم اين چهار نسخه
عبارتند از يك نسخه ديگر از تفهيم، يك نسخه
از قانون مسعودي و دو نسخه از ترجمه و شرح
آثار الباقيه.
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)