|
|
||
ورجاوند، پرويز. "خشت و نقش عامل پوشش واندود در حفظ بناهاي خشتي". دوره12، ش133 (آبان52): 2-6، تصوير. |
||
|
|
||
|
خلاصه:بحثي درمورد چگونگي حفاظت ازبناهاي خشتي: 1- شيوه نگهداري ازبناهاي خشتي با همان نماي خشتي، 3- شيوه نگهداري بنا بكمك تجديد پوششهاي خاص، 3- شيوه نگهداري در زمينه مقاوم ساختن خود خشت ويا تجديد پوشش و اندود اصلي اثرو يا ايجاد پوشش حفاظتي كاهگل ـ اندود كاهگل و سيكل، ملاط قيرچارو. |
|
|
|
در
همين زمينه ايجاب ميكند تا ميزان رطوبت
هواي منطقه در فصلهاي مختلف تعيين گردد.
همچنين بايد مسئله اختلاف درجه حرارت در
فصلهاي مختلف و در شبانهروز تعيين شود.
ايجاب ميكند تا وضع وزش بادهاي دائمي و
موسمي از نظر شدت و جهت و زمان نيز مشخص
گردد. اين
اطلاعات ميبايست همه در محل مورد بررسي
قرار گيرد و حتي نقش اين عوامل در قسمتهاي
مختلف بنا بطور جداگانه مورد بررسي قرار
گيرد. زيرا بطور مثال ميزان زيان وارد
برنماي شمالي و جنوبي بنا در برابر ريزشهاي
آسماني متفاوت است يا اينكه اگر باد همراه
با شن باشد و بدون باران لطمهايكه به بنا
ميزند بگونه فرسايش است. انواع
خشتها در
زمينهانجام بررسيهاي آزمايشگاهي موضوع
شناخت جنس خود خشت و ملاط بكار رفته در بنا
نيز داراي ارزش خاصي است. بر اساس مطالعاتي
كه تاكنون صورت گرفته است جنس خشتهائي كه
در بناهاي باستاني و تاريخي ايران و بين
النهرين بكار رفتهاند از چند تركيب زير
خارج نيست: |
|
زلزله
و حركات زمين: عامل
ديگري كه در امر خراب كردن و متلاشي ساختن
بناهاي خشتي نقش مؤثري دارد عبارتست از
پديده زلزله و حركات خاص زمين كه برخلاف
ديگر عوامل طبيعي اثر آن تدريجي نبوده و
ناگهاني است. در اين باره ضرورت دارد تا
مسئله بيشتر در زمينه شكل و فرم بنا و
بخصوص نوع پوششها مورد مطالعه قرار گيرد.
همچنين بايد نوع خاص حركت زمين درمنطقه با
توجه به مطالعات دقيق علمي شناخته شود. 2-
بحث در باره مورد «ب» با اندود و پوشش
حفاظتي موضوع قابل توجه درباره بناهاي خشتي كه نميتوان و نبايد از نظر دور داشت عبارتست از موضوع پوشش و اندود روي بنا. مدارك و شواهدي كه تاكنون از كاوشهاي باستانشناسي بدست آمده روشنگر اين امر است كه اكثريت بناهاي خشتي در زمان آباداني داراي پوشش و اندود خاص خود بودهاند. نوع اين پوشش و اندود درآثار دورانهاي مختلف متفاوت است بطور مثال در آثار ايلامي با پوشش آجر (خشت پخته)، آجرهاي لعابدار و ديوار نگاره (فرسك) برخورد ميكنيم. |
|
ملاط
قير چارو حال
كه بحث درباره برخي از انواع اندودها پيش
آمد بيمناسبت نخواهد بود از نوعي ملاط
بسيار مقوم و سخت نيز كه در بامها بكار
برده ميشود ياد كنيم اين ملاط كه بشدت در
برابر نفوذ آب مقاوم است به گونه زير تهيه
ميشود: گچ نيمپخته كوبيده + گل كوزهگري
شسته و آسيا شده يا گل ارمني + شكر سنگ يا
سنگ مها (نوعي مرمريت شبيه چيني شكسته كه
در رودخانه كرج بسيار يافت ميشود) از اين
سنگ دانههاي «گاورس» باندازه ذرت تهيه
ميكنند و بعد شير آهك و شيره سوخته انگور
را بجاي آب در اين معجون بكار ميبرند و پشم
شتر را بآن ميافزايند. 3-
بحث درباره مود «پ» و اقدامات حفاظتي آنچه
كه تاكنون بيش از هر چيز موجبات ويراني و
يا لطمه وارد ساختن به بسياري از بناهاي
خشتي، بخصوص آثار و مجموعههاي مكشوفه در
حفاريها را سبب شده مربوط است به عدم
توجه لازم به امر اقدامات حفاظتي از اين
آثار. باين عبارت كه در مورد بناهاي تاريخي
استووار بر اثر تجاوز به حريم اين آثار و
بيتوجهي به تعمير و پاك كردن ناودانها و
جلوگيري از انباشته شدن خاك زياد بر روي
سقف و پيرامون بنا موجبات ويراني اين آثار
بعلت رطوبت فراهم آمده است. در
مورد مجموعههاي بزرگ باستاني نيز كه در
جريان حفاريها بدست آمده وضع در برخي
موارد، تأسفآورتر است زيرا اقدامات
ضروري حفاظتي بمنظور ريزش هاي آسماني از
داخل و پيرامون اين آثار بكمك مجراهاي
مخصوص و قرار دادن تنبوشهها صورت نگرفته
است نتيجه آنكه لطمههاي زيادي باين آثار
وارد آمده است. نمونههاي
اين امر را در بسياري از نقاط نظير
چغازنبيل، هفت تپه، قلعه بم، نوشيجان و
ديگر محلها شاهد هستيم. بنابر اين جا
دارد كه در جريان هر حفاري با كشف واحدهاي
خشتي و همچنين در فضاي هر مجموعه تاريخي
خشتي، اقدامات فوري و اساسي در زمينهساختن
مجراهاي متناسب براي خارج ساختن آب از
داخل و پيرامون مجموعه صورت پذيرد. همچنين
با توجه به اهميت و سطح اثر بدست آمده با
استفاده از وسايل مناسب و اندودهاي كم
خرج، بر روي آنها ايجاد سرپناه بشود و يا
پوشش گردد. پاورقيها *
متن سخنراني در نخستين سمينار حفاظت
بناهاي فني. 1-
تركيب ملاط قير چارو بر اساس توضيح دوست
دانشمندم آقاي مهندس كريم پيرنيا تنظيم
شده است. |