ورجاوند، پرويز. "خشت و نقش عامل پوشش واندود در حفظ بناهاي خشتي". دوره12، ش133 (آبان52): 2-6، تصوير.

 

خلاصه:بحثي درمورد چگونگي حفاظت ازبناهاي خشتي: 1- شيوه نگهداري ازبناهاي خشتي با همان نماي خشتي، 3- شيوه نگهداري بنا بكمك تجديد پوشش‌هاي خاص، 3- شيوه نگهداري در زمينه مقاوم ساختن خود خشت ويا تجديد پوشش و اندود اصلي اثرو يا ايجاد پوشش حفاظتي كاهگل ـ اندود كاهگل و سيكل، ملاط قيرچارو.

خشت و نقش عامل پوشش و اندُود، در حفظ بناهاي خشتي

دكتر پرويز ورجاوند استاد دانشگاه تهران و مشاور سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران

در مورد بحث مربوط به چگونگي حفاظت از بناهاي خشتي بنظر ميرسد جا داشته باشد تا اين گفتگو را در سه زمينه زير طرح و درباره آن به سخن پرداخت:

الف- مسائل مربوط به حفظ واحدهاي خشتي بصورت موجود باين نحو كه نماي خشتي اثر بدون هيچگونه پوششي همچنان كه هست باقي بماند و دستخوش ويراني و تباهي نشود.

ب- دو ديگر عبارتست از بررسي نحوه حفاظت اين آثار بكمك تجديد پوشش‌هاي نخستين آنها و يا پوشش‌هائي  خاص، متناسب با وضع و حالت كلي بنا.

پ- سه ديگر آنكه ايجاب ميكند تا قبل از انجام اقدامات لازم در زمينه مقاوم ساختن خود خشت و يا تجديد پوشش و اندود اصلي اثر، اقدامات حفاظتي بصورت ايجاد سرپناه و يا انجام پوشش حفاظتي كاهگل (بخصوص در زمينه آثار خشتي كه در طي حفاريها بدست ميآيد) صورت پذيرد. همچنين فراهم ساختن موجبات خارج ساختن هر چه سريعتر آب و از بين بردن رطوبت داخل و پيرامون اثر.

نماي قسمتي از ديوار مكشوف در تپه پيش از تاريخي سيلك كاشان

اينك در زير به بحث درباره هر يك از موارد بالا ميپردازد.

1- بحث درباره مورد الف: براي آنكه بتوان بناهاي خشتي را بدون هيچگونه پوششي با همان نماي خشتي آنها محفوظ نگهداشت سخن متوجه اين مسئله ميگردد كه چگونه بايد بر مقاومت اين ماده (يعني خشت) افزود و آنرا پايدار ساخت و در اين زمينه موضوع متوجه اين امر ميگردد كه چه عواملي در كار تخريب خشت مؤثر هستند و راه مبارزه با آنها چيست.

در اين مرحله است كه پاي آزمايشگاه بميان ميآيد تا ببينيم كه هر خشتي از چه موادي ساخته شده و اين خشت‌ها در برابر كداميك از عوامل طبيعي پايدار هستند و در برابر كداميك ناپايدارند.

آزمايشگاههاي فيريك و شيمي خاص تجربه مواد و اندازه‌گيري ميزان قدرت تخريب عوامل طبيعي از چند نظر موضوع را مورد بررسي قرار ميدهد.  

موقع جغرافيائي منطقه و شرايط اقليمي محل

يعني اينكه بطور مثال: بنا در منطقه مرتفع قرار دارد يا در دشت، ميزان ريزش‌هاي آسماني در محل چقدر است، آيا در تمام طول سال بارش وجود دارد يا منحصر به يك دوران كوتاه است، آيا همزمان با ريزش‌هاي آسماني سرماي هوا نيز كاهش پيدا ميكند و يخ‌بندان ميشود، شدت و فشار باران همراه با وزش باد ميبارد يا خير.

دورنماي جالبي از ارگ عظيم بم. در اين تصوير گوشه‌اي از واحدهاي ساختماني اين اثر بزرگ تاريخي كه از خشت ساخته شد ه ديده ميشود. تاريخ بناي ارگ بم به دوره اشكانيان وساسانيان مربوط ميگردد

در همين زمينه ايجاب ميكند تا ميزان رطوبت هواي منطقه در فصل‌هاي مختلف تعيين گردد. همچنين بايد مسئله اختلاف درجه حرارت در فصلهاي مختلف و در شبانه‌‌روز تعيين شود. ايجاب ميكند تا وضع وزش بادهاي دائمي و موسمي از نظر شدت و جهت و زمان نيز مشخص گردد.

اين اطلاعات ميبايست همه در محل مورد بررسي قرار گيرد و حتي نقش اين عوامل در قسمت‌هاي مختلف بنا بطور جداگانه مورد بررسي قرار گيرد. زيرا بطور مثال ميزان زيان وارد برنماي شمالي و جنوبي بنا در برابر ريزش‌هاي آسماني متفاوت است يا اينكه اگر باد همراه با شن باشد و بدون باران لطمه‌ايكه به بنا ميزند بگونه فرسايش است.

انواع خشت‌ها

در زمينه‌انجام بررسيهاي آزمايشگاهي موضوع شناخت جنس خود خشت و ملاط بكار رفته در بنا نيز داراي ارزش خاصي است. بر اساس مطالعاتي كه تاكنون صورت گرفته است جنس خشت‌هائي كه در بناهاي باستاني و تاريخي ايران و بين النهرين بكار رفته‌اند از چند تركيب زير خارج نيست:

الف: خاك رس همگن معدني.

ب: خاك رس نرم با مخلوطي از شكر سنگ.

ت: خاك رس با مخلوطي از كاه، شن يا خرده سنگ.

ث: خشت ساخته شده از خاك آوار يا باقيمانده آثار ساختماني زمانهاي پيش.

ج: خشت‌هائي كه در تركيب آنها گذشته از خاك رس خاكستر نيز بكار رفته است و اغلب رنگ تيره دارند.

چ: خشت‌هائي كه در تركيب آنها موي بز بكار رفته است.

ح: خشت‌هائي كه در تركيب آنها پشم شتر بكار رفته است.

خ: خشت‌هائي كه در تركيب آنها خاك رس و پِهِن بكار رفته است.

د: خشت‌هائيكه در تركيب آنها خاك رس و پوست برنج (شلتوك) بكار رفته است.

ذ: خشت‌هائيكه در تركيب آنها خاك رس و الياف خرما بكار رفته است. اين نوع خشت را (سازو) نامند.

در بين اين خشتها با توجه به ميزان همگن بودن مواد تركيبي‌آنها و بازي كردن يكنواخت و غير يكنواخت آنها (انبساط و انقباض) در اثر گرما و سرما، برخي در برابر عوامل طبيعي پايدارترند و برخي زودتر دچار تلاشي ميشوند.

نوع ملاط نيز در امر حفاظت از بناهاي خشتي و مقوم ساختن آنها در برابر عوامل مختلف بي تأثير نخواهد بود.

نماي قسمتي از حصار و يكي از برج‌هاي باروي قديمي يزد كه از خشت بنا شده و همچنان برپا است

زلزله و حركات زمين:

عامل ديگري كه در امر خراب كردن و متلاشي ساختن بناهاي خشتي نقش مؤثري دارد عبارتست از پديده زلزله و حركات خاص زمين كه برخلاف ديگر عوامل طبيعي اثر آن تدريجي نبوده و ناگهاني است. در اين باره ضرورت دارد تا مسئله بيشتر در زمينه شكل و فرم بنا و بخصوص نوع پوشش‌ها مورد مطالعه قرار گيرد. همچنين بايد نوع خاص حركت زمين درمنطقه با توجه به مطالعات دقيق علمي شناخته شود.

2- بحث در باره مورد «ب» با اندود و پوشش حفاظتي

موضوع قابل توجه درباره بناهاي خشتي كه نميتوان و نبايد از  نظر دور داشت عبارتست از موضوع پوشش و اندود روي بنا. مدارك و شواهدي كه تاكنون از كاوشهاي باستانشناسي بدست آمده روشنگر اين امر است كه اكثريت بناهاي خشتي در زمان آباداني داراي پوشش و اندود خاص خود بوده‌اند. نوع اين پوشش و اندود درآثار دورانهاي مختلف متفاوت است بطور مثال در آثار ايلامي با پوشش آجر  (خشت پخته)، آجرهاي لعابدار و ديوار نگاره (فرسك) برخورد ميكنيم.

در دوره هخامنشي نيز با پوشش آجرهاي لعابدار در قسمت‌هاي خشتي برخورد ميكنيم. در آثار معماري دوران اشكاني بيشتر بناهاي خشتي داراي اندود، كاهگل وسپس پوشش تزييني ديواره نگاه (فرسك) بوده‌اند. در روران اسلامي نيز جز در موارد خاص و محدود نماسازي خارجي بناها داراي پوششي از آجر، سنگ، اندو گچ (استوك) و گونه‌هاي مختلف كاهگل و سيمگل و بالاخره كاشي بوده است.

پوشش داخلي بناها نيز از كاهگل و ترئينات گچ‌بري بوده است. بنابراين ملاحظه ميگردد كه تلاش امروز در زمينه حفظ و نگهداري واحدهاي خشتي بدون روكش و اندود پوشش حفاظتي و به اعتباري در بسياري از موارد خلاف منطق معماري زمان است. از اينرو جا دارد در امر حفاظت از بناهاي خشتي باين نكته توجه شود كه بر اساس چه شيوه‌و سبكي بايد نسبت به حفاظت آن دسته از آثار خشتي كه پوشش خارجي آنها را ميشناسيم و بدست آورده‌ايم عمل كنيم. بطور مثال زماني كه ميدانيم پوشش خارجي زيگورات چغازنبيل از آجر بوده است و شكل و اندازه و مشخصات آجرها را نيز در دست داريم آيا باز هم بايد در انتظار يافتن نوعي ماده شيميائي براي حفاظت از اين بناي سترك حشتي آنقدر دست بدست كنيم تا بنا به نابودي كشانده شود و يا اينكه نسبت به تجديد پوشش شناخته شده با رعايت ضوابط لازم اقدام كنيم.

همين امر در مورد برخي از بناهاي اسلامي نيز كه داراي پوششي از كاشي و نره آجرهاي لعبدار بوده‌اند نيز صادق است چنانكه در بسياري از موارد نقش اصلي كاشي در اين بناها بعنوان عامل طبيعي است كه در عين حال از پديده كاشي براي تزيين نماي خارجي اثر بهره جسته‌اند، با توجه باين امر حال بايد ديد اگر بخشي از كاشي‌هاي يك گنبد فرو افتد و يا قسمتي از كاشيهاي نماسازي يك ايوان فرو ريزد چه بايد كرد، آيا بايد جاي آنها را سيمان كشيد و يا اينكه با رعايت  ضوابط لازم قسمت‌هاي فروريخته را با كاشي مرمت كرد.‌

بالا- تصويري از بناي جالب و ارزنده مدرسه ضيائيه (631 ﻫ ﻕ) در يزد. بناي مزبور تمامي (پايه و گنبد) از خشت ساخته شده و در قسمت پايه گنيد تزئينات جالبي با خشت اجراء شده است

اندود كاهگل و سيمگل

در اينجا بي‌مناسبت نخواهد بود تا با استفاده از فرصتي كه دست داده است درباره برخي از انواع اندودهاي سنتي درمايه كاهگل مطالبي بيان داريم. براي پوشش و اندو بناهاي خشتي بيشتر به سه شيوه عمل شده است

كاهگل مركب از مخلوط خاك رس و كاه

گچ و خاك تركيبي از خاك رس و گچ.

سيمگل تركيبي از خاك رس شسته آسيا شده + ريگ باد‌آورده و خاك كاه شسته. پوشش سيمگل از نظر ظرافت و جنبه تزئيني يكي از جالبترين و زيباترين انواع پوششها بشمار ميرود. نمونه‌هاي جالب اين پوشش مقاوم و در عين حال تزييني ر ادربسياري از بناهاي يزد و كرمان ميتوان مشاهده كرد. در بسياري از اين بناها براي جلوه بيشتر اثر، نبش‌ها را با گچ شمشه‌گيري ميكنند و فواصل آنها را با سيمگل اندود ميسازند.

در برخي از نواي كوهستاني بجاي اندود و پوشش كاهگل از تركيب خاك رس، شن و سنگريزه استفاده منكنند. در برخي مواد نيز  براي ايجاد نوعي اندود مقاوم در زير آب از تركيب خاك رس- كاه و نمك استفاده ميشود. كاربرد اين نوع اندود را در جامهاي نورگير حمامها ميتوان شاهد بود.

منظره‌اي از بناي يخچال و ديگر آثار خشتي ميبد

پائين- منظره يخچال جالبي در كرمان- دراين تصوير تزئينات ديوار خشتي مقابل از زيبائي خاصي برخوردار است

ملاط قير چارو

حال كه بحث درباره برخي از انواع اندودها پيش آمد بي‌مناسبت نخواهد بود از نوعي ملاط بسيار مقوم و سخت نيز كه در بامها بكار برده ميشود ياد كنيم اين ملاط كه بشدت در برابر نفوذ آب مقاوم است به گونه زير تهيه  ميشود: گچ نيم‌پخته كوبيده + گل كوزه‌گري شسته و آسيا شده يا گل ارمني + شكر سنگ يا سنگ مها (نوعي مرمريت شبيه چيني شكسته كه در رودخانه كرج بسيار يافت ميشود) از اين سنگ دانه‌هاي «گاورس» باندازه ذرت تهيه ميكنند و بعد شير آهك و شيره سوخته انگور را بجاي آب در اين معجون بكار ميبرند و پشم شتر را بآن ميافزايند.

3- بحث درباره مود «پ» و اقدامات حفاظتي

آنچه كه تاكنون بيش از هر چيز موجبات ويراني و يا لطمه وارد ساختن به بسياري از بناهاي خشتي، بخصوص آثار و مجموعه‌هاي مكشوفه در حفاري‌ها را سبب شده مربوط است به عدم توجه لازم به امر اقدامات حفاظتي از اين آثار. باين عبارت كه در مورد بناهاي تاريخي استووار بر اثر تجاوز به حريم اين آثار و بي‌توجهي به تعمير و پاك كردن ناودانها و جلوگيري از انباشته شدن خاك زياد بر روي سقف و پيرامون بنا موجبات ويراني اين آثار بعلت رطوبت فراهم آمده است.

در مورد مجموعه‌هاي بزرگ باستاني نيز كه در جريان حفاريها بدست آمده وضع در برخي موارد، تأسف‌آورتر است زيرا اقدامات ضروري حفاظتي بمنظور ريزش هاي آسماني از داخل و پيرامون اين آثار بكمك مجراهاي مخصوص و قرار دادن تنبوشه‌ها صورت نگرفته است نتيجه آنكه لطمه‌هاي زيادي باين آثار وارد آمده است.

نمونه‌هاي اين امر را در بسياري از نقاط نظير چغازنبيل، هفت تپه، قلعه بم، نوشي‌جان و ديگر محل‌ها شاهد هستيم. بنابر اين جا دارد كه در جريان هر حفاري با كشف واحدهاي خشتي و همچنين در فضاي هر مجموعه تاريخي خشتي، اقدامات فوري و اساسي در زمينه‌ساختن مجراهاي متناسب براي خارج ساختن آب از داخل و پيرامون مجموعه صورت پذيرد. همچنين با توجه به اهميت و سطح اثر بدست آمده با استفاده از وسايل مناسب و اندودهاي كم خرج، بر روي آنها ايجاد سرپناه بشود و يا پوشش گردد.

پاورقي‌ها

* متن سخنراني در نخستين سمينار حفاظت بناهاي فني.

1- تركيب ملاط قير چارو بر اساس توضيح دوست دانشمندم آقاي مهندس كريم پيرنيا تنظيم شده است.