|
1-
آيا حس لامسه بدون وساطت كار خود را
انجام ميدهد؟
«سومين
خاصيت لمس آن است كه اين حس همه پوست بدن را
فرا گرفته و قسمتي از بدن براي اين كار
تخصيص نيافته و علت آن است كه چون حس طليعهايست
كه بايد واردات بر بدن را بررسي كند كه اگر
بهر عضوي اين واردات برسند در قوام شخص
مفسدهاي بزرگ ايجاد ميكنند. از اينرو
در خلقت لزوم يافت كه تمام سطح كالبد با
شبكه لامسه پوشيده شود و چون حواس ديگر
اشياء را بيآنكه تماس با آنها يابند حس
ميكنند پس كفايت ميكند كه آلت يك عضو
باشد تا چون از محسوس خبر يافتند كه ضرري
بدنبال دارد نفس را آگاه سازند كه از آن
بپرهيزد و تن را از جهت آن محسوس بركنار
دارند. ولي اگر لامسه در تمام سطح بدن
گسترده نبود و يك عضو براي آن تعيين شده
بود، نفس خطرهائي را كه به بدن رو ميآورند
نميدانست كدام است؟»
2-
آيا لامسه يك قوه است يا بيشتر؟
«نزديك
به يقين آنست كه قواي لمس متعدد هستند كه
هريك از آنها يك نوع تضاد را درك ميكند.
در نتيجه تضادي كه ميان سردوگرم است غير از
تضادي است كه ميان جسم سبك و سنگين است و
همچنين تضادي كه ميان زبرونرم است غير از
تضادي است كه ميان تروخشك است چون ادراكات
مذكور افعال اوليه نفس هستند. پس در آفرينش
واجب آمد كه قواي خاص براي آنها باشد، ولي
چون اين قوه در آلات حس به تساوي تقسيم شده
از اين رهگذر همه قواي گوناگون يك قوه
احساس ميشود. چنانكه اگر حس لامسه و ذائقه
در همه سطح بدن گسترده بود انسان تصور ميكرد
كه اين دو قوه يكي است، ولي چون در غير از
جرم زبان كه اين دو نيرو با هم هستند. در
بقيه بدن از هم جدا شدهاند از اختلاف
آنها محسوس است چنين گماني نميرود.
«قواي
متعدد لامسه چون در تمام بدن با هم هستند
انسان تصور ميكند كه يك قوه است و حال
آنكه چهار قوه هستند و هشت محسوس دارند كه
عبارت از دو طرف تضاد مورد ادراك آنهاست.»
ابنسينا
مانند ارسطو به اصالت جهان مادي اعتقاد
داشته و گرايش ذهني او به واقعيت عالم
محسوس بوده و همچون افلاطون اين جهانرا
سايه و عكس عالم مجردات نميدانسته. از اين
رهگذر در آنچه جنبه مادي داشته بهتر از
ارمغاني مجرد تحقيق كرده و آراء و افكار او
چه در طب و چه در روانشناسي بسيار ارزنده و
درخور هزار آفرين است.
ميتوان
به گفتههاي شيخ درباره اهميت لامسه
افزود كه خطاي باصره را كه هم كه چوب يا
قاشق فرو رفته در آبرا شكسته ميبينيم با
احساس لمس اين خطا از بين ميبرد.
اهميت
اين حس تا آن اندازه است كه فيلسوف فرانسوي
كندياك تنها راه ادراك جهان خارج را اين حس
دانسته و امروز هم يكي از مكاتب فلسفي از
عقيده اين حكيم پيروي ميكند. و چگونه
ميتوان از نتايج عملي اين بحث غافل ماند با
آنكه بانوئي كرو لال را با استفاده از حس
لمس او حروف برجستهاي ساختند و او را
عالمي به جامعه تحويل دادند و امروز كوران
بدين وسيله باسواد ميشوند.
تامسطيوس
كه ابنسينا او را از اهم مفسران قديم
ارسطو فاضلتر شمرده بنا بر نقل ابنرشد
چنين گفته است:
«لامسه
بي وساطت هوا نميتواند محسوسات خود را
درك كند و هوا براي ادراك آن لازم است
چنانكه آب براي زندگاني ماهي ضروري است.»
ابنرشد
ميگويد: «از سخن حكيم بيش ايز اين استفاده
نميگردد كه هوا شرط ادراك لامسه است، نه
آنكه واسطهاي باشد كه صورت محسوس را
بپذيرد و به حساسه برساند. آري ميان اينكه
بگوئيم در خلاء (تهي) نيز ميتوان لمس نمود:
بطور كلي آيا احساس در خلاء صورت ميپذيرد
و بعداً به حاسه برساند فرق بسياري است. (نقل
از ابنرشد).
ارسطو
و پيروانش ميگفتند: طبيعت از خلاء گريزان
است و آنرا محال ميشمردند، ولي در فلسفه
و كلام اسلامي دانشمنداني معدود خلاء را
ممكن ميشمردند كه از آنجملهاست
ابوالبركات بغدادي در كتاب معتبر و امام
فخر رازي در اربعين و بيان و دلائل طرفين،
خود بخش جداگانه است».
شرح
بالا از عنوان حس لازمه تا اينجا قسمتي از
استخراج دوست دانشمندم آقاي اكبر
داناسرشت بود كه براي اينجانب ارسال
داشته بودند.
بنده
اين شرح را درجلد دوم تاريخ طب «از ظهور
اسلام تا حمله مغول» آوردهام، منتهي
قسمتي از شرحي كه آقاي داناسرشت مرقوم
داشته بودند و به علامت … آمده در مقاله
حذف گرديد.
بنابرين
خوانندگان گرامي مجله كاملاً توجه
فرمودند كه نظرات شيخ در وظائف الاعضاء با
نظرات امروزي چندان تفاوتي ندارد.
اميدوارم
در شماره آتي مجله دنباله اين مقاله كه در
باب مقام شيخ در طب است به نظر خوانندگان
مجله برسانم.
پاورقيها
1-Physiologie.
2-
Thérapeutique
3-
اين چهار عنصر را بزبان فرانسوي Elements
گويند كه بر حسب عقيده قدما اصل وريشه
ساختمان كليه اجسام بوده كه بعضيها مايه
اصلي را آب و برخي هوا و دستهاي خاك و عده
اي آتش ميدانستند. ايضاً در برابر چهار
عنصر خلق (اخلاق- خو) كه مربوط به ترشحات
بدن آدمي بوده معتقد بودند.
4-
اخلاط چهار گانه يا اخلاط اربعه كه بزبان
فرانسوي Les
quatre Humeurs باشد
ترشحات بدن آدمي بوده كه درحال تعدل مزاج
را معتدل مينمود و شخصي كه مزاج معتدل
مينمود و شخصي كه مزاج معتدل داست، معتدل
المزاج ميگفتند.
5-
كه بزبان فرانسوي Le
phlégme
يا Ptiuite
است.
6-
كه در زبان فرانسوي La
Bile
يا Bile
jaune
يا صفراي زرد است.
7-
كه در زبان تازي دم و به زبان فرانسوي Sang
ميباشد.
8-
سودا يا صفراي سياه كه به زبان فرانسوي Atrabile
يا Bile noire
گويند.
9-
مزاجها كه جمع آن ازجه و به زبان فرانسوي Les
Tempéraments
گويند.
10-مزاج
بلغمي كه Tempéraments phlegmateux
11-
مزاج صفراوي = T.
Bilieux است.
12-
مزاج خوني يا مزاج دموي = T.
Sanguin است.
13-
مزاج سوداوي يا ماليخوليائي = T.
atrabiair, mélan colique است.
14-
قواي سهگانه = Le
trois Facultés
15-
نيروهاي طبيعي = Facultés
naturelles
16-
نيروهاي حيواني = F.
animales است.
17-
نيروهاي رواني F.
Psychiques است.
18-
سلامتي Santé
19-
توازن و تعادل اخلاط = Equilibre
des Humeurs
20-
عدم توازن و عدم تعادل اخلاط = Désequilibre
des Humeurs
21-
ابن ابي اصيبعه در كتاب خود موسوم به: «عيون
الانباء في طبقات الاطباء» درباره تشريح
ميمون متذكر گرديده است. از كساني كه تشريح
ميمون كرده يوحنا فرزند ماسويه است. رجوع
شود به ترجمه اين كتاب جلد اول توسط مرحوم
سيد جعفر غضبان و نگارنده اين مقاله درباب
مربوط به يوحنا فرزند ماسويه.
22-
رجوع شود به صفحه چهلوپنجم مجلد دوم جشننامه
ابن سينا- خطابه پروفسور واسيلي نيكلايويچ
ترنوسكي (Prof.
V.N. Ternevesky) عضو
پيوسته فرهنگستان علو پزشكي اتحاد جماهير
شوروي استاد طب.
23-
Condiaque.
24-
Thémestius.
فيلسوف و خطيب يوناني متولد در حوالي
سالهاي 310 يا 300 مسيحي كه خطيب رسمي شهر
قسطنطنيه بود.
25-
Averroés.
|
)
)
)
)