بهنام


	نجم‌آبادي، محمود. "ابن‌سينا، وسعت نظرعلمي بوعلي درباره خواص گياهان دارويي". دوره12، ش138 (فروردين53): 25-30،‌تصوير.

	خلاصه: خواص داروهاي طبي كه شيخ دركتاب "قانون" آورده، جلد دوم (داروهاي مفرد) وجلد پنجم (داروهاي مركب)، شرحي برخاصيت درماني تعدادي از داروهاي گياهي صفراوي: "انبرپاريس" ، "پودنه" ، "ترشك" ،‌"تره‌تيزك" ، "تمبرهندي" .

ابن‏سينا

وسعت نظر علمي بوعلي دربارة خواص گياهان داروئي

دكتر محمود نجم آبادي

رئيس بخش تحقيقات تاريخي و طبي

و بهداشتي دانشكده بهداشت دانشگاه تهران

در مقالات قبل شمه‌اي از دانش پزشكي شيخ و مؤلفات طبي وي براي خوانندگان انديشمند « هنر و مردم » نقل گرديد و اشاره شد براي آنكه همكاران محترم و دانشجويان پزشكي و ساير افراد بخواهند بطور كافي و وافي از مطالب شيخ اطلاع يابند چاره جز آن نيست كه كتاب قانون شيخ و مطالب آن كاملاً تجزيه و تحليل گردد تا بتوان به موضوعات آن پي‌برد. براي نيل بدين مقصود حق آن است كه اولاً اين تجزيه و تحليل با دقت فراوان انجام گيرد، ثانياً موضوعات و مفاد قانون با پزشكي امروز تطبيق گردد تا بتوان از نبوغ شيخ اطلاع حاصل كرد، ثالثاً با كمال بي‌طرفي و بدون تعصب دريافت كه شيخ در هزار و اند سال قبل چه گفته و ميزان دانش وي چه اندازه بوده است، رابعاً اگر ميسر شود مطالب طبي و درمانهائي كه شيخ در قانون و ساير مؤلفات آورده امتحان كرد تا اگر صحصح به نظر رسيد آنها را بكار برد. اكنون در شبه قاره هندوستان اين امر صورت تحقق بخود گرفته و طلاب علوم طبي از قانون استفادات كامل ميكنند. آن دسته كه با طب شيخ آشنائي دارند و به حدي رسيده‌اند كه مطالب قانون را توسط مدرسين آموخته‌اند آنرا به كار ميبرند. اين دسته را به اصطلاح خود « حكيم » ميگويند و به آنها اجازه طبابت (يا ديپلم ) ميدهند كه به رسم و سياق شيخ وساير اطباء سلف طبابت نمايند.

نگارنده در سفر اخير به پاكستان در لاهور، مركز ايالت بزرگ پنجاب از اين مركز ديدن كردم كه با چه دقت نظر طلاب علوم طبي بدين مهم اشتغال ميورزند و بيماران را بهمان سبك قديم درمان ميكنند.

مقصود آن است كه ساكنان شبه قاره هندوستان دريافته‌اند كه با درمان بيماراني با سبك قديم و استعمال گل و گياه نباتي و داروهاي امروزي نيز غافل نمانده‌اند.

شرح اين موضوع را نمي‌توان در چند صفحه مختصر كرد و لازم است كه مقاله‌اي مفصل از ديدنيها و مشاهدات و طرز درمان و اصول تداوي اين حكيمان را بنظر خوانندگان ارجمند برسانم.

همينقدر يادآور مي‌شوم كه در شهرهاي كراچي و لاهور و پيشاور و حيدرآباد و راولپندي در كشور پاكستان عطاران و گياه فروشان نقش عمده‌اي در مورد داروها و گياهان طبي ايفا مينمايند يا بطور خلاصه نيمي (بلكه بيشتر) داروخانه‌هاي اين شهر با سبك و روش قديمي كار مي‌كنند (مانند عطاران سابق كشور خودمان كه اكنون در شهر تهران و بعضي نقاط ديگر كشور نمونه‌هائي از آنان ديده ميشود) و سروكار دارند و بدين ترتيب پزشكان اين سرزمين به دو قسمت تقسيم گرديده‌اند. دسته‌اي « حكيم » و دسته ديگر « دكتر در طب » ميباشند. بعبارت اخري طب ديروزي « طب قديم » را با طب امروزي « طب جديد » تلقيق نموده رفع احتياج مردم را ميكنند. اميد است همانطور كه در بالا مذكور افتاد اين موضوع را در مقاله (يا مقالات متعدد) از نظر خوانندگان ارجمند بگذارم.

اينك ميپردازم به دنباله مقالات قبل.

قبل از نگارش درباره خواص داروهاي طبي شيخ كه در قانون آورده ذكر نكات زير لازم است:

اني كتاب از روز تأليف تا قريب هفت قرن (تا اواسط قرن هفدهم ميلادي) در اروپا و تاكنون در مشرق‌زمين مورد نظر طالبان علم طب و جزو كتب درسي اغلب در مشرق‌زمين مورد نظر طالبان علم طب و جزو كتب درسي اغلب دارالعلم‌ها بوده است.

دراهميت قانون به طور مجمل بايد گفت كه چاپها و ترجمه‌ها و حواشي و تعليقات و شروح و تلخيصهائي كه برآن نوشته شده بسيار زياد است و همين موضوع مبين اهميت و ارزش جهاني آن است كه طي اين سلسله مقالات خواهد آمد.

آنطور كه از رساله سرگذشت مستفاد ميگردد شيخ قسمت اول قانون (كتاب اول در كليات) را در جرجان (درحدود سال 403 هجري قمري = 13ر1012 ميلادي) و قسمتي را در ري (درحدود سال 405 هجري قمري = 15ر1014 ميلادي) و بقيه درهمدان (بين سالهاي 405 و 414 هجري قمري = 24ر1023 = 1014 ميلادي) تصنيف كرده و به گفته گوزگاني شيخ قانون را به شاگردانش تعليم ميداده است.

آنچه كه محقق است پس از كتاب «حاوي» رازي و كتاب «ملكي» (= كامل الصناعته الطبيته الملكي) اهوازي (علي‌بن عباس مجوس اهوازي ارجاني) قانون، جامعترين كتابهاي طبي تا دوران شيخ ميباشد، منتهي سبك نگارش و مطالب قانون با «حاوي» رازي و «ملكي» اهوازي متفاوت است، بدين‌معني كه «حاوي» دائرةالمعارف طبي جامعي است كه رازي درآن جميع عقايد و نظرات اطباء‌سلف چه يوناني و چه رومي وچه ايراني را جمع‌آوري كرده، آنگاه با نظرات و تجربه‌هاي خود و آزمايشهائي كه شخصأ دربيمارستان و مطب به عمل آورده، آنرا تدوين نموده است. ازآن گذشته رازي در كتاب «حاوي» در مورد بيماريها علاوه برآنكه درمان آنها را از قول اطباء‌قبل از خود يك يك را نگاشته درآخر عقيده و نظر خد را مشروحأ بيان داشته است. ازاين‌رو يقينأ «حاوي» رازي تا اواخر قرن چهارم هجري قمري جامعترين كتاب طبي در تمدن اسلامي بوده است.

صفحه ديگري از كتاب قانون شيخ چاپ تهران درباره بيماريهاي قلب

صفحه اول كتاب قانون شيخ چاپ تهران (كتاب سوم) درباره بيماريهاي اعضاء بدن

چنانكه آمد قانون در پنج كتاب ميباشد:

كتاب اول در كليات طب،

كتاب دوم در داروهاي مفرد به ترتيب حروف تحجي،

كتاب سوم در امراض جزئي اندامهاي بدن آدمي از سر تا قدم ،

كتاب چهارم در امراض زينت و بيماريهاي كه مخصوص به يك عضو نيست،

كتاب پنجم در داروهاي مركب كه قرابادين است.

چنانكه از تصاوير گراور شده در اين مقاله مشاهده ميشود چند صفحه از قانون در باب امراض و احوال قلب و اورام و بثور و صفحه اول كتاب دوم قانون درباره داروهاي مفرد و امراض جزئي اعضاء بدن آدمي و بيماري‌هاي برص و بهق و استسقاء و دردهاي مفاصل و نقرس و تسكين دردها مي‌گذرد كه در آنها شيخ به تفصيل درباره هريك از مطالب بالا شرحي جامع نگاشته است .

اما درباب خواص داروها مخصوصاً گياهان داروئي از شاهكارهاي بسيار ارزنده شيخ در آثار و مؤلفاتش به خواص گياهان داروئي مخصوصاً گياهان صفراوي برخورد مي‌كنيم كه بي‌اندازه معتب ميباشد و تاكنون ارزش داروئي خود را از دست نداده است.

چنانكه آمد شيخ در قانون در كتاب دوم (در داروهاي مفرد به ترتيب حروف تهجي) و در كتاب پنجم (درداروهاي مركب كه قرابادين است) كه جمعاً از هشتصد قلم با مركبات آن‌ها متجاوز است مطلب آورده كه اگر مقرر شود تمام آنها ذكر شود يك كتاب بسيار قطور گردد و از آن گذشته بايد يك يك آنها را مورد تجزيه و تحليل و بحث قرار داد و خواصي كه شيخ براي آنها تذكر داده همانطور كه وي در كتاب آورده نگاشت، سپس با خواصي كه امروز پزشكان و دانشمندان براي آنها قائل گرديده‌اند مقايسه كرد تا حق مطلب ادا گردد.

صفحه اول قانون شيخ چاپ تهران درباب داروها مفرد

باب ورمها و ثبور از كتاب قانون شيخ چاپ تهران

اين جانب در اين مقاله سعي كرده ام بسيار فشرده مطالبي درباره گياهان داروئي مخصوصاً گياهاني كه شيخ براي بيماريهاي كبدي و صفراوي آورده است مختصري به نظر خوانندگان مجله برسانم.

ابن سينا در كتاب دوم قانون تعدادي از داروها را (اعم از گياهي و غيرگياهي) براي درمان بيماريها وخواص طبي آنها نام ميبرد كه قريب هشتصد قلم ميباشد.

بيشتر داروهاي مزبور از طبقه گياهان ميباشند كه اگر مقرر شود به شرح همه آنها پرداخت يك كتاب بسيار ارزنده مستقل خواهد شد كه اميد است روزي به اين امر جامه عمل پوشانده شود.

بنابراين به اختصار به ذكر مطالب ميپردازيم.

شيخ سعي بليغ نموده كه خواص داروهاي گياهي را مختصر و مفيد و بدون حشو و زوائد شرح دهد و از اطاله مطلب خودداري كرده است .

باب داروهاي نباتي از قانون شيخ چاپ تهران

صفحه ديگري از قانون شيخ چاپ تهران درباب قرص‌ها

اكنون تعدادي از اين داروهاي صفراوي (كه جزئي از تمام دراوهاي كبدي است) تا آنجا كه در حوصله اين مقاله باشد ياد مي‌كنم:

1 – انبرباريس (-امبرباريس = زرشك = Berboris Vulgaris )

درباره اين گياه شرحي كامل از خواص دفع صفراي آن ذكر مي‌كند.

وي اين گياه را (مقصود ميوه آن است) براي دفع تشنگي و كمي اشتها و التهاب و همچنين دفع خمار شراب استعمال و تجويز ميكرده است. (شكل 8)

اكنون نيز ريشه و برگ و پوست آن استعمال ميگردد. پيشينيان از ميوه آن شربت تهيه مي‌كردند كه اكنون نيز متداول است.

از اين گياه ماده عامله استخراج ميگردد كه بربرين “Berberine” است.

اين ماده دافع صفرا و ملين است و انقباض الياف ماهيچه‌هاي صاف “Muscles linsses” را زياد مي‌كند و در ورم و اختلالات كبدي و صفراوي مفيد است.

اخيراً تجاربي توسط بوهن “Bouhin” و ري “Ray” و ژيلبر “Gilbert” دانشمندان فرانسوي دراين باب به عمل آمده است و گفته‌هاي شيخ را تصديق كرده‌اند.

شيخ در قانون شرحي بنام قرص زرشك آورده كه مركب از گل سرخ “Rose” و تخم خيار “Pepin de Concomber” و رب السوس “Reglisse” و تخم هندوانه “pepin de padteque”و تخم كاسني “Graine de Chicoree”و مصطكي “Mastic”و سنبل الطيب “Valeriane”و عصاره غافث (حشيش الغافث) Eupatoire”و ريوند “Rhubarbe” و ترنجبين “Mamne de Hedrsarum Aihagi” بوده كه آنرا براي دفع سده‌هاي جگر و طحال و تب‌هاي حاد و يرقان “Ictere” و ورمهاي معدي “Gastrites” بكار ميبرده است.

تا اين اواخر در طب بعضي از كشورها و نيز كشور خودمان توسط پزشكان قرص زرشك بسيار استعمال ميگرديده كه بسيار مفيد بوده است.

اكنون نيز در شبه قاره هندوستان استعمال فراوان دارد.

2 – پودنه (فودنج = پونه = Mentha = Pouliot = Puleginna ) كه داراي ماده عامله پولگن “Pulgeone” ميباشد. شيخ آنرا براي تقويت معده و امعاء و رفع سوزش معدي و سكسكه « فواق = Hoquet » و همچنين براي رفع استسقاء “Ascite” و يرقان به صورت جوشانده “Infusion” و شربت “Sirop” استعمال ميكرده است.

تجارب اخير نيز خواصي را كه شيخ قائل بود، تائيد مي‌كند و در بيماريهاي مبتلي به يرقان و ورمهاي كبدي “Hepatites” و كيسه صفرا بكار برده مي‌شود. (شكل 8)

دانشمند فرانسوي شابرل “Chabrol” تزريق داخل وريدي و جوشانده اين گياه را در حيوان عمل كرده كه ترشح صفرا را دو يا سه برابر كرده است.

زرشك = ابر باريس = امير باريس (اقتباس از جلد اول گياهان داروئي تأليف دكتر علي زرگري صفحه 59)

3 – ترشك ( = حماض = Rumea acetosa = Oseille )

اين گياه كه ريشه و دانه و برگ آن (مخصوصاً دانه آن) در طب استعمال مي‌گرديد و داراي اسيد اكساليك (شكل 9) “Acide Oxalique” است يكي از داروهاي معتبر ضد صفرا است.

در كشور ما مدتها اين گياه به عنوان دفع صفرا استعمال ميگرديده ولي اكنون استعمال آن كم شده است. اين گياه در زمينهاي زراعتي مرطوب كه كود داده باشند بدست ميآيد. دانه ريشه آن بهترين قسمت براي درمان بيماريهاي صفرائي است بعلاوه در تغذيه نيز بكار ميرود.

ترشك انواع و اقسام دارد. برگ آن كه مزه ترش دارد چنانكه براي مصارف تغذيه به كار ميرفته است.

4 – ترتيزك = تره تيزك = جير جير = منداب ( = Eruce = Eruca Sativa Mill Eruce )

در قديم اين گياه مورد استعمال فراوان داشته و اكنون نيز مردم برخي دهات و شهرها آنرا با نان قاتق مي‌كنند.

اما آنچه كه مسلم است يكي از قاتق‌هاي قديم ما ايرانيان تره‌تيزك بوده كه در ايام بهار از صحراها و مزارع آنرا چيده و برگ آن را با نان مي‌خوردند و از غذاهاي لذيذ بوده است.

اين گياه در ايران در نواحي شمال كمال وفور دارد و آنچنان مورد توجه همگان بوده است كه بعضي‌ها در خوردن آن زياده‌روي ميكردند و معتقد بودند كه براي سلامتي بسيار خوب است. مثل معروف « ترتيزك كاشتيم كه قاتق نان باشد قاتل جان شد » از آنجا آمده است كه مردم با اشتهاي كامل در خوردن آن زياده‌روي مي‌كردند (شكل 10)

خلاصه آنكه شيخ درباره اين گياه توصيه كامل نموده كه براي رفع بيماريهاي كبدي بسيار مفيد مي‌باشد و مخصوصاً در فصل بهار خوردن آنرا توصيه كامل كرده است.

5 – تمر هندي ( = Tamarindus Indica – Tamarin Indien ) كه ميوه آن مصرف مي‌گرديده و اكنون نيز بسيار متداول است.

در ايران و شبه قاره هندوستان و بسياري از كشورها ميوه آنرا مي‌خورند. در كشور خودمان نيز تمرهندي مصرف زياد دارد و در تمام فصول به عنوان تنقّل (مخصوصاً جوانان) و به عنوان دفع صفرا (پيران) و به عنوان داروي كبدي (توسط پزشكان) استعمال مي‌گردد. اين گياه در شبه قاره هندوستان و بلوچستان بسيار زياد است و از داروهائي است كه مردم سرزمينهاي بالا عموماً آنرا در تمام فصول استعمال مي‌كنند اما استعمال آن تا پنجاه سال قبل در ايران زيادتر از امروز بوده است.

اين جانب در پاكستان ضمن مطالعه درباب گياهان داروئي در شهرهاي مختلف آن بخوبي دريافتم كه مورد استعمال تمرهندي فراوان است. (شكل 11) اما ابن سينا آنرا مقوي قلب و معده و ملين و مسهل و مسكن قي‌هاي صفراوي و اخلاط گرم ميدانسته بعلاوه شيخ آنرا براي رفع عطش همچنين در بيماريهاي پوستي مصرف مي‌كرده است.

اخيراً خواص اين گياه مورد توجه داروشناسان جهان قرار گرفته كه در بيماريهاي كبد و كيسه صفرا “Vesicule biliaire” از عصاره آن استفادات كامل مي‌گردد كه تحريك كننده عضلات صفراوي و باصطلاح طبي كولاگوك “Cholagoque” و مترشح صفرا ( كولرتيك Choleretique ) محسوب مي‌گردد.

اين تجارب توسط استاد پارتوريه “Parturier” و تحقيقات مشاراليه به عمل آمده است.

در اينجا مطلب مربوط به دانش شيخ درباره گياهان داروئي مخصوصاً گياهان درمان كننده بيماريهاي كبدي و صفراوي را ختم مي‌كنم بقيه آنرا در شماره بعد به نظر خوانند گان مجله خواهم رساند.

اشكال گياهان داروئي در اين مقاله از كتاب « گياهان داروئي » تأليف همكار دانشمندم آقاي دكتر علي زرگري استاد دانشگاه اقتباس شده است.