) |
) |
) |
تزيينات اصلي سرسراي كاخ هشت بهشت از دوره صفويه . |
|
|
||
|
افشار،
ايرج. "شعرهاي پايان نسخه، دعا ؛ در حقّ
نويسنده و دارنده و خواننده و گزيدة كتاب".
دوره12، ش 139 (ارديبهشت 53): 7- 19 تصوير. |
||
|
|
||
خلاصه: شرحي
درباره مطالبي كه كاتبان پس از اتمام آخرين
عبارت مولف در حق نويسنده و دارنده، خواننده و
گيرنده كتاب مينوشتهاند- پارهاي از
اشعار نقل شده در پايان نسخهها ]از
قرون ششم تا يازده هجري[.
|
|
|
شعرهاي پايان نسخه
دعا ؛ در حقّ
نويسنده و دارنده و خواننده و گزيدة كتاب
ايرج
افشار بسياري از كاتبان نسخههاي اسلامي (
مخصوصاً نسخههاي فارسي ) پس از اين كه «
خاتمة مؤلف » را نقل ميكردند سطوري از خود
به نسخ الحاق ميساختند و در آن سطور نام و
نسب و نسبت و كنيه و لقب خود و احياناً نام
شهر يا ده و حتي نام مدرسه يا رباط يا
خانقاه ( و جز اين ها ) كه نسخه درآن جا
نوشته شده و نيز اطلاعاتي از قبيل آن كه
كدام نسخه مأخذ انتساخ نسخة تازه واقع شده
بوده است ، و البته در بسياري از موارد
تاريخ روز و ماه و سال كتابت نيز قيد ميشده
است . كاتبان ، جز اين اطلاعات ، مقداري
جملات دعايي در طلب غفران و رحمت الهي براي
خود و والدين خود ميآوردند و گاه به نقل
اشعاري يادگارگونه از خود ( يا از شعراء و
اشعار قديم ) يا ابياتي در عذرخواهي از خط
بد خويش ميپرداختند . اين مطالب كه پس از اتمام آخرين
عبارت « مؤلف » به توسط كاتب در انتهاي
نسخهها نوشته ميشد در اصطلاح فرنگي كلوفون
Colophon
نام
دارد . اگر عبارت « خاتمة مؤلف » را به
اصطلاح قدما « خاتمه الكتاب » بناميم
ناچار عبارات كاتب را ميتوان « خاتمةكتاب
» يا « پايان نسخه » عنوان كرد . باري در اين صفحات قصد بر آن است كه
مقداري از اشعار نقل شده در پايان نسخهها
را ، به ترتيب تقدم تاريخي با ذكر اين كه هر
كدام از آن كدام نسخه است براي اطلاع
خوانندگان علاقمند به تاريخ هنر نسخه
نويسي اسلامي بياوريم . هم فال است و هم
تماشا :
قرن ششم 1)
نسخة
فتح القسي مورخ 595 هجري به خط محمد بن احمد
بن البزدي بن عكرمه الجزيري كاتب (
c 345 فرهنگستان
علوم لنين گراد ) .
**
**
1)
كتاب
السّبعيات به خط محمود بن محمد بن محمود (
بدون تاريخ ، ولي از قرائن از آن قرن ششم
هجري است ).
قرن هفتم
3 ) « المحاسن » برقي مورخ 669 به خط جعفر
بن محمد بن رجاء كوفي ( شمارة 969 كتابخانة
آستان قدس رضوي - مشهد ) .
( به شمارة 18 و 38 و 58 و 65 نيز مراجعه شود )
3 مكرر ) لمعه السراج ( بختيارنامه )
مورخ 695 خط يوسف بن اسعد بن يوسف الكاتب
اللالكي چاپ محمد روشن ( نسخة دانشگاه ليدن
) .
4 ) مجموعه بدون تاريخ ، ولي به قرائن
خط و كاغذ از قرن هفتم هجري ( خريداري مجلس
سنا ) .
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
تزيينات اصلي سرسراي كاخ هشت بهشت از دوره صفويه . |
قرن هشتم 5 ) نسخة شرح قصيدة ابن دريد مورخ 704 (
شمارة 4771 كتابخانة مجلس شوراي اسلامي -
تهران ) .
6 ) نسخة تفسير كواشي مورخ 713 به خط
محمد بن علي بي يعقوب جيلي فافري كتابت شده
در مدرسة نظاميه ( شمارة 16 كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران ) .
**
(
به شمارة 17 و 36 نيز مراجعه شود )
6 مكرر ) مجموعه مورخ 734 به خط يوسف بن
حسن الجاستي ( شمارة 4264 كتابخانة ملي ملك ) .
7 ) مثنوي مولوي مورخ 750 به خط خليل بن
عبدالله مولوي ( ملكي محمود فرهاد معتمد )
8 ) نسخة شفاء الاسقام مورخ 788 به خط
سليمان قونوي Or
. 147
در لندن در كتابخانة Wellcome
Historical Medical
Library
**
(
به شماره 40 نيز مراجعه شود ) **
( به شمارة 28 و 62 مراجعه شود ) **
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
قرن نهم 9 ) نسخة مكمل في شرح المفصل مورخ 820 (
شمارة 5170 كتابخانة مجلس شوراي ملي - تهران )
.
**
**
10
) نسخة انيس العشاق مورخ 835 به خط سيد نعمت
الله درويش ( شمارة 1 / 1930 كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران ) .
** آمرزيده باد نويسندة اين كتاب به
سورةفاتح الكتاب ياد كند . |
) |
||||||||||||
|
**
(
به شمارةنيز مراجعه شود ) **
(
به شمارة 34 و 51 و 53 و 56 نيز نگاه كنيد ) **
**
11
) شرح اسباب و علامات نفيس بن عوض كرماني
مورخ 839 به خط شيخ محمود بن پير احمد تبريزي
( شمارة 4115 كتابخانة مجلس شوراي ملي ،
تهران ) .
12
) شرح مفتاح العلوم سيد شريف جرجاني مورخ 856
به خط ابي الحمد محمد بن عثمان بن مسعود (نسخة
كتابخانة مركزي دانشگاه تهران ، معرفي شده
در صفحة 2556 فهرست آنجا به قلم محمد تقي
دانش پژوه ) .
(
به شمارة 43 نيز مراجعه شود ) |
) |
13 ) ديوان سلمان ساوجي مورخ 859 (
شمارةج مجموعة دانشكدة الهيات و معارف
اسلامي در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران )
.
**
14
) شرح تعريف جاربردي مورخ 862 به خط محمد بن
ملك تلجاني ( ارائه شده براي فروش به
كتابخانة مجلس شوراي ملي كه علي الظاهر
خريداري كردهاند ) .
|
||||||||||||||
|
**
**
**
14
مكرر ) نسخة 871 مجموعة محمد شفيع ( لاهور )
15
) الرساله الحائريه مورخ 885 به خط عبد العلي
بن محمد شيخ علي ما كان معروف لولوستي ( ؟ ) (ملكي
محمود فرهاد معتمد ) .
(
به شمارة 16 نيز مراجعه شود )
16
) مجموعة مورخ 886 كه يكي از اجزاء آن فرخنامة
جمالي يزدي است ( مجموعة ادوارد براون ).
(
به شمارة 15 نيز مراجعه شود ) 17 ) المطول مورخ 888 خط فتح الدين محمد
بن علي عباسي . ( شمارة 4010 كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران )
(
به شمارة 6 و 17 نيز مراجعه شود ) 18 ) معالجات ايلاقي مورخ 896 به خط
جلال الدين خوارزمي ( شمارة 4290 كتابخانة ملي
ملك ) .
(
به شماره 3 و 18 و 38 و 58 نيز مراجعه شود )
قرن دهم 19 ) نفحات الانس جامي مورخ 912 به خط
يوسف علي بن محمود ( نسخة شمارة 4046 كتابخانة
ملي ملك ) .
20
) شرح قواعد شيخ علي كركي مورخ 937 ( خريداري
كتابخانة مجلس شوراي ملي از باقر ترقي ) .
**
21
)مشارق الانوار مورخ 945 ( ملكي آقاي مجد ) .
(
به شمارة 66 نيز مراجعه شود ) **
**
**
(
به شمارة 27 و 30 نيز مراجعه شود ) **
**
**
(
به شمارة 25 و 63 نيز مراجعه شود ) 22) حاشية شرح تجريد مورخ 953 خط عبد
الوهاب بن مصطفي بن امير علي فقيه ( شمارة 266
ج مجموعة دانشكدة الهيات و معارف اسلامي در
كتابخانة مركزي دانشگاه تهران ) .
23
) اختيارات بديعي از حاجي زين عطار مورخ 961
به خط سلطان محمد نيشابوري ( شمارة 4526
كتابخانة ملي ملك )
24
) ارشاد الاذهان مورخ 971 ( عرضه شدة كتاب
فروشي خيام به كتابخانة مجلس سنا ).
25 ) ترجمة فارسي مصباح كفعمي مورخ 974
در يزد به خط حسين بن فاضل حسيني استرآبادي (
ملكي حسين عاطفي - كاشان ) .
(
به شمارة 21 و 63 نيز مراجعه شود ) **
( به شمارة 23 نيز مراجعه شود ) گستاخي را اميد عفو است 26 ) روض الجنان في شرح ارشاد الاذهان
مورخ 987 خط حسين محمد حسيني ( شمارة 8272
كتابخانة مركزي دانشگاه تهران ) .
اري فيها كتاب ………..-باحد كتابي في
غد بيميني 27 ) تعريب نصيحه الملوك غزالي (
التبر المسبوك ) مورخ 979 به خط كمال الدين
حسين بن شمس الدين محمد كرماني ( كتابخانة
ايا صوفيه ) .
( به شمارة 21 و 30 نيز مراجعه شود ) 28 ) شرايع مورخ 980 ( شمارة 61 ج ،
مجموعة دانشكدة الهيات و معارف اسلامي در
كتابخانة مركزي دانشگاه تهران ).
(
به شمارة 8 و 62 نيز مراجعه شود ) 29 ) شرح قانون قرشي مورخ 981 در يزد ،
به خط اسد الله بن عباد الله بن محمد
الحسيني المفازهاي بيابانكي ( فراموش
كردهام محل نگاهداري نسخه را يادداشت كنم ) .
**
(
به شمارة 59 نيز مراجعه شود ) 30 ) مجموعة عرفاني مورخ 998 خط بيك
محمد بن سلطان محمد شبرغاني ( مجموعة بديع
الزمان فروزانفر كه اكنون در كتابخانة
مركزي دانشگاه تهران است ) .
(
به شمارة 21 و 27 نيز مراجعه شود ) 31 ) اخلاق محسني ( قرن دهم ) موزة
مولانا به شمارة 1405 در قونيه .
32
) بوستان سعدي ( قرن دهم ) خط عبد الواحد
وشهدي ( شمارة 4153 كتابخانة مجلس شوراي ملي ،
تهران ) . آغاز كتابتم به انجام رسيد -جان از
غم و انديشه به آرام رسيد
قرن يازدهم 33 ) التحفه السعديه از قطب الدين
شيرازي مورخ 1014 خط زين العابدين شاه محمد
استرآبادي ( شمارة 381 كتابخانة وزيري ، يزد )
.
34
) حاشية جلالي مورخ 1022 به خط محمد الشهير
بالمؤيد جيلاني ( كتابخانة انجمن آثار ملي )
.
( به شمارة 10 و 51 و 53 و 56 نيز نگاه
كنيد ) 35 ) عجائب المخلوقات مورخ 1023 خط عبد
المعين بن ولي بغدادي ( شمارة 1282 كتابخانة
مركزي دانشگاه تهران ) .
(
به شمارة 1 نيز مراجعه شود ) ** يا يستعير كتابي تستفيذ به-انظر
معاينه و استغفر لصاحبه
(
به شمارة 13 نيز مراجعه شود ) 36 ) شرح تذهيب مورخ 1028 خط محمد بن
قنبر علي ( عرضه شده توسط كتابفروشي خيام به
كتابخانة مجلس سنا ) .
(
به شمارة 6 و 17 نيز نگاه كنيد ) 37 ) تعليقات قواعد مورخ 1028 خط عليشاه
بن كمال الروداني ( عرضه شده توسط كتابفروشي
خيام به مجلس سنا ) .
38
) شرح بيست باب مورخ 1031 خط كاظم بن محمد صالح
مشهور به فرشته ( نسخه عرضه شده توسط
كتابفروشي خيام به كتابخانة مركزي دانشگاه
تهران ) .
( به شمارة 64 نيز مراجعه شود ) **
**
(
به شمارة 3 و 18 و 58 و 56 مراجعه شود ) 39 ) مصفل صفا مورخ 1032 خط وجيه الدين
بن اسمعيل كاتب ( شمارة 494 كتابخانة مجلس
شوراي ملي ، تهران ) .
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
40
) معارخ النبوه مورخ 1034 ( كتابخانة ملي ملك
شمارة 3458 ) .
(
به شمارة 8 نيز مراجعه شود ) 41 )ديوان عرفي مورخ 1039 خط احمد بن
حسين دراقي ( در كتابخانههاي تركيه وصف شده
در فهرست منظومات احمد آتش ذيل شمارة 733 ) . 42 ) شرايع مورخ 1039 ( فراموش كردهام كه
محل نگاهداري آن را يادداشت كنم ) .
|
) |
||||||||||
|
43
) روضه الصفا مورخ 1044 خط نور الدين محمد
سبزواري ( شمارة 4113 كتابخانة ملي ملك ) .
(
به شمارة 10 نيز مراجعه شود ) **
(
به شمارة 12 نيز مراجعه شود ) 44 ) مجموعة شمسية نيشابوري و
حاشيةآن مورخ 1045 خط اسمعيل بن محمد بن نصار
در اصفهان (در مجموعة دكتر رضا صحت ديده شد
. كتب او حالا در كتابخانة آستان قدس رضوي
است ) . ستبقي خطوطي برهه بعد موتتي
الا انها تبقي و تفني اناملي فيها ناظراً فيها سل الله رحمه -لكاتبها
المدفون تحت الجنادل 45 ) عالم آراي عباسي مورخ 1057 خط
هدايت الله ايموري ( كتابخانة ملي ملك ،
شمارة 4160 ) ندارم هيچ گونه توشة راه -بجز
لاتقنطوا من رحمه الله 46 ) مجموعة فقهي مورخ 1059 داراي دو
يادگاري است به خط دو مالك ( ظاهراً ) ( نسخه
آقاي آتشي از فضلاي يزد ) .
**
47
) الفية شهيد مورخ 1063 خط خواجه شاپور (
شمارة 3371 كتابخانة ملي تبريز - مجموعة محمد
نخجواني ).
48
) حديقة سنايي مورخ 1065 ( ملكي مرحوم ملك
الشعراء بهار ) .
49 ) هدايتنامة ادهم مورخ 1072 به خط
محمد تقي ( شمارة 4268 كتابخانة ملي ملك ) .
50
) انوار التنزيل مورخ 1083 ( ملكي مرحوم ملك
الشعراء بهار ) .
51 ) مثنوي مولوي مورخ 1092 خط محمد بن
محمود ( خانقاه نعمه اللهي ، تهران ) .
( به شمارههاي 10 و 34 و 53 و 56 نيز مراجعه
شود ) 52 ) مجموعه ، در انتهاي رسالة جراحي
خط قرن يازدهم گدا علي مازندراني ( شمارة
4293 كتابخانه ملك ) .
(
به شمارة 4 نيز مراجعه شود ) **
53)
بهارستان جامي خط قرن يازدهم ( شمارة 11
كتابخانة سلطنتي ، كپنهاگ ) .
(
به شمارههاي 10 ، 34 ، 51 و 56 مراجعه شود ) 54 ) الروضه البهيه خط قرن يازدهم عبد
الفتاح بن ولي محمد بن عبد الفتاح ( فراموش
كردهام محل نگاهداري آن را يادداشت كنم ) .
**
55
) نظم الاصول خط قرن يازدهم ( عرضه شده توسط
كتابفروشي خيام به كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران ) .
**
(
به شمارة 57 نيز مراجعه شود ) 56 ) قسمت شاه اسماعيل ( از روضه
الصفاء ) مورخ 1105 ( كتابخانة وزيري ، يزد ،
ذيل صفحة 359 ).
57
) نظم الاصول مورخ 1106 خط محمد ابراهيم بن
قزويني ( ملكي محمود فرهاد معتمد ) .
(
به شمارة 55 نيز مراجعه شود ) 58 ) كفاية مجاهديه مورخ 1125 خط عابد
بن سلطانعلي ( شمارة 4536 كتابخانة ملي ملك ) .
(
به شمارة 3 و 18 و 38 نيز مراجعه شود ) **
59
) رسالة طبي مورخ 1131 ( شمارة 4243 كتابخانة
ملي ملك ) .
(
به شمارة 29 نيز مراجعه شود ) 60 ) شافي الاوضاع مورخ 1133 خط عبد
الله ترشيزي ( شمارةكتابخانة مركزي
دانشگاه تهران ) .
**
61
) نزهه القلوب قرن دوازدهم خط حسن بن عبد
المجيد واعظ اصفهاني ( كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران ، خريداري از مجموعةدكتر
اسداللله بيژن ) .
62 ) اسكندرنامة نظامي مورخ 1216 (
كتابخانة سلطنتي ، كپنهاگ - شمارة 100 ) .
**
(
به شمارة 8 و 28 نيز مراجعه شود ) 63 ) ترسلات صابي مورخ 1238 ( مجموعة ملك
الشعراي بهار ) .
( به شمارة 21 و 25 نيز مراجعه شود ) 64 ) علاج الاسقام مورخ 1269 خط محمد
باقر اصطهباناتي ( مجموعة محمود فرهاد
معتمد ) .
**
( به شمارة 38 مراجعه شود ) 65 ) مجموعة مورخ 1272 خط آقا بابا
شهميرزادي ( شمارة 4163 كتابخانة ملي ملك ) .
(
به شمارة 21 نيز مراجعه شود ) 67 ) انوار سهيلي مورخ 1294 خط اسمعيل
بن گل محمد ( شمارة 2785 كتابخانة ملي تبريز )
.
بدون تاريخ و
تشخيص 68 ) از روي وصفي كه دربارة يك نسخة
خطي در مجلة شرقشناسي فرهنگستان علوم
شوروي ( شمارة 2 سال 1972 ص 154 ) آمده است نقل
ميشود .
69 ) يك نسخهاي كه نزد آقاي باقر ترقي
چند سال پيش ديدم ( نه اسمش را يادداشت
كردهام نه تاريخش را ) خيال ميكنم بعدها به
مجلس داده شده است .
**
**
70
) شرح عين المعاد ( نسخة مجموعة كريستين سن
در كتابخانة سلطنتي كپنهاگ ) .
71
) خواص الآيات ( شمارة 5 مجموعة كريستين سن
در كتابخانة سلطنتي كپنهاگ ) .
** |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
) |
البته
در بسياري از كتابها كاتبان « ختم » نسخه
را با « تم » ( و نيز تكرار چند بار آن ) و «
تمت » و « تمام شد » و جز اينها مشخص
كردهاند . در بعضي از نسخهها « تمت تمام شد
كار من نظام شد » ديده ميشود ، مخصوصاً نسخ
هندي ( في المثل در نل ودمن نسخة شمارة 129
كتابخانة سلطنتي كپنهاگ دارد … و باري تمت
تمام شد،-كار من هم نظام شد ! )
پاورقيها 1 - قديميترين مورد است كه اين بيت را
براي يادگاري ديدهام .
2 - كذا ( صحيح : خدايا گناهان من عفو كن ). |
||