آيينه
و سرگذشت آن
محمد
حسن سمسار
موزهدار موزه هنرهاي تزييني
تا
چه شكلي تو در آيينه همان خواهي ديد
شاهد
آيينه تست ، از نظر هوش كني
به
دنبال مقاله گذشته در مورد معرفي موزه هنرهاي
تزييني و اشياء گردآوري شده در آن ، در اين
مقاله به بحث درباره سوابق تاريخي آيينههاي
موجود در موزه هنرهاي تزييني ميپردازيم.
اين
جسم شفاف و درخشاني كه امروزه جزء لوازم ضروري
زندگي است، و همه ما روزانه چند بار با آن
روبرو ميشويم ، داراي مقامي والا و سرگذشتي
جالب است .
اين
سرگذشت در زندگي ايرانيان كه هميشه با شعر و
ادب سر و كار داشتهاند ، با شيريني شعر و ادب
در آميخته و شيرينتر و دلكشتر گرديده .
شايد در هيچ زباني و در ميان هيچ ملتي آيينه
چنين مقام و منزلتي كه در زبان و ادب فارسي
دارد نداشته است.
در
ادبيات كهنسال ما واژه آيينه بسيار به كار
برده شده ، همه جا آيينه نماينده صفا ، پاكي ،
بيريايي، راستي و راستگويي است، دلهاي پاك و
ضميرهاي روشن به آيينه شبيه شده اند .
به
عكس هرگاه خواستهاند از دلهاي پر كينه و
مغزهاي نادرست و كج فكر سخن به ميان آورند
آنها را به آيينه زنگ خورده تشبيه كردهاند .
بد نيست بر آنچه گفته شد شواهدي بياوريم.
سعدي
شيرين سخن ، سخت دلتنگ از كم ارجي خود نزد يار
مينالد و ميگويد:
«بخت
آيينه ندارم كه در او مينگريخاك بازار نيرزم
كه بر او مي گذري»
شايد
اين اندوه از آنجا سرچشمه ميگيرد كه دلبران
هميشه با آيينه قرينند و سعدي آرزو دارد كه «بخت
آيينه » داشته باشد .
و
باز شيخ ميفرمايد:
«عجب
در آن نه كه آفاق در تو حيرانند تو هم در آيينه
حيران حسن خويشتني»
آيينه
اغلب در شعر شعرا نماينده راستگويي است و آنچه
در برابر او قرار ميگيرد همان را نشان ميدهد
نه زشتتر و نه زيباتر .
شيخ
اجل مي فرمايد :
«تا
چه شكلي تو در آيينه همان خواهي ديد شاهد
آيينه تست، از نظر هوش كني»
اسدي
طوسي دوست خوب را به آيينه شبيه ميكند و ميگويد
:
«بود
آيينه دوست را مرد دوست نمايد بدو هر چه زشت و
نكوست»
ناصر
خسرو گويد:
«آيينهام
من اگر تو زشتي زشتمور نكويي نكوست سيرت و
سانم»
ظهير
فاريابي آيينه را مظهر صفا ميداند و ميفرمايد:
«از
صفا آيينه منظور نظرها مي شود»
و
بالاخره خواجه شيرازي از «آيينه اوهام» سخن
ميگويد و تفكرات هر كس را انعكاسي از شخصيت
خود او ميداند و ميفرمايد:
«حسن
روي تو به يك جلوه كه در آينه كرد اين همه نقش
در آيينه اوهام افتاد»
چنانكه
گفتيم آيينه اي كه هميشه مظهر پاكي و صفاست
چون زنگار گرفت نشانه تيرگي مي گردد و آنگاه
به دلهاي خالي [23] از مهر و صفا تشبيه ميشود. چه
همان گونه كه آيينه زنگ خورده نمي تواند جلوه
گاه جمال باشد، دل خالي از صفا نيز نمي تواند
آيينه حقيقت و تجلي گاه نور خدايي گردد.
سعدي
چه خوش مي گويد :
«دل
آيينه صورت غيبست و ليكن شرط است كه بر آيينه
زنگار نباشد»
و
باز ميگويد:
«صفايي
به دست آور اي خيره روي كه ننمايد آيينه تيره
روي»
آيينه
داري نيز در ادبيات ما مقامي بلند دارد و حافظ
گاهي «آفتاب» و زماني «ديده» را آيينه دار
جمال يار ميداند.
«دل
سراپرده محبت اوستديده آيينه دار طلعت اوست»
«اي
آفتاب آينه دار جمال تو مشگ سياه مجمره گردان
خال تو»
پس
از اين گفتگو درباره آنچه بعضي از شعراي شيرين
سخن ما در وصف آيينه گفتهاند به اصل موضوع
برميگرديم.
بيگمان
از آن روزگار كه بشر پا به عرصه وجود گذاشت
احتياج به آيينه را حس كرد . اين احتياج روز به
روز فزوني گرفت و براي رفع اين نياز بشر اوليه
از آيينهاي كه طبيعت در اختيار او گذاشته
بود يعني آب استفاده كرد. بايد دانست كه همين
آب بشر را به شناختن آيينه رهنمون شد و به
داشتن آن حريص ساخت .
اگر
به نظر بياوريم كه انسانهاي اوليه براي
نوشيدن آب ناچار بودند به داخل نهر يا حوضچههاي
طبيعي خم شوند، در مييابيم كه از كجا بشر به
خاصيت انعكاس تصوير پيبرد و به داشتن وسيلهاي
كه بتواند صورت خود را به راحتي در آن ببيند
علاقهمند شد.
اين
آرزوي بشر زماني كه فلزات كشف شدند جامه عمل
پوشيد . كشف فلزات به خصوص مس سبب شد كه اولين
آيينه همراه با ساير ابزار فلزي به دست بشر
ساخته شود.
بنابراين
بايد گفت كه بشر عصر مس مخترع آيينه بوده است.
در ايران قديميترين آيينه از حفرات تپه
سيليك (نزديك كاشان) بدست آمده . اين آيينهها
عبارتند از صفحات مدوري از مس كه اطراف آن
اندكي برآمده ساخته شده و فاقد دستهاند .به
اين ترتيب از حدود هزاره چهارم قبل از ميلاد
ساختن آيينه در ايران آغاز گرديده است.
اين
صفحات مسين به نحوي صيقلي مي شدند كه قابليت
انعكاس مييافتند . پس از آنكه مس جاي خود را
به مفرغ داد، آيينهها نيز از جنس مفرغ ساخته
شدهاند.
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)