ورجاوند،‌پرويز. "ديداري از آثار تاريخي و معماري وچوبي شهر تاريخي حاجي طرخان، آستراخان". دوره 12، ش140و141 (خرداد و تير53): 2-7، تصوير.

خلاصه: سابقه تاريخي شهر "آستراخان"، بناهاي تاريخي قلعه كرملين آستراخان: كليساي "ترينيته" ،‌"اوسپنسكي" ـ معماري بومي و چوبي شهر.

ديداري از:

آثار تاريخي و معماري چوبي شهر تاريخي حاجي‌طرخان «آستراخان»

دكتر پرويز ورجاوند

استاد باستانشاسي و مردم‌شناسي دانشگاه تهران

روز شانزدهم خرداد 1352 برابر با ششم ژوئن 1973 حدود ساعت 2/1و1 بعدازظهر بوقت محلي، ازمسكو به «آستراخان» وارد شديم. فاصله فرودگاه تا شهر از منطقه‌اي ميگذرد كه درآن از كشاورزي خبري نيست و بيشتر يه مناطق خشك ميماند. با گذشتن از روي پلي كه برروي ولگا بسته شده است به اولين واحدهاي ساختماني قديمي شهر ميرسيم. دراينجا با خانه‌هاي جالب چوبي برخورد ميكنيم كه هنوز در مجموع ميتوانند معرف محلاتي ازيك شهر قديمي باشند.

درقسمت تازه شهر نيز جابجا با بناهاي چوبي خاص منطقه برخورد ميشد. ولي بررويهم معماري جديد شهر نظير برخي ديگر از شهرهاي اتحاد شوروي نه تنها نتوانسته است چهره‌اي مطلوب و زيبائي خاص، بيافريند بلكه به حال بومي و چهره صميمي معماري شهر نيز لطمه وارد ساخته است.

ناچيز بودن فضاي سبز و دار و درخت درشهر چشم‌گير است. در بيشتر جاها بجاي گلكاري و باغچه‌هاي مرتب با علفهاي بلند و بوته‌هاي نامرتب شمشاد برخورد ميكنيم. درمجموع با اينكه اين شهر دركنار يكي از پرآب‌ترين رودهاي جهان قرار دارد از آن بوي خشكي بمشام ميرسد واز طراوت و سرسبزي درآن خبري نيست. مسئولان امر ميگفتند كه ميزان بارندگي دراين شهر حداكثر از 140 ميليمتر درسال تجاوزنميكند، مطلبي كه هنوز هم قبولش براي من مشكل است.

باري بد نيست قبل ازآنكه از معماري بومي شهر وبناهاي تاريخي آن صحبت كنم ازموقع آن و سابقه تاريخي اين شهر ياد كنم. حاجي طرخان يا آستراخان در فاصله 100 كيلومتري از درياي خزر و برساحل چپ رود ولگا قرار دارد.  

تصويري از كليساي ترينتيه واقع در قلعه كرملين آستراخان

آغاز بناي آستراخان را به قرن سيزدهم و زمان حمله مغول مربوط ميدانند. پيش ازآن دراين محل روستاي كوچكي بوده است. درحدود سال 1237 ميلادي مغولان به‌سرداري باتوخان درقسمت وسيعي از ولگا استقرار مييابند و درسمت راست ولگا (آنسوي شهر كنوني) شهركي را و يا بهتر بگوئيم محلي را براي استقرار بوجود ميآورند و چادرهاي گنبدي شكل خود را با قُبه‌هاي طلائي‌رنگ برپا ميدارند و خان آستراخان درآنجا مستقر ميشود. سرزمين تحت فرماندهي مغولان دراين قسمت و دنباله آن بنام مملكت »اردوي زرين» خوانده ميشود. دولت مزبور دربرخي از قسمتها تا سال 1502 به حيات خويش ادامه ميدهد.

آستراخان بتدريج توسعه مييابد و گسترش پيدا ميكند تا اينكه تيمور بقدرت ميرسد و درسال 798 ﻫ.ق. باينسو ميتازد. ميگويند زمانيكه تيمور به نزديك شهرك مزبور ميرسد ساكنان آن با قطعات يخ؟! ديوارهائي جهت دفاع برپا ميكنند. تيمور پيغام ميفرستد كه اگر تسليم شوند با آنها كاري نخواهد داشت. ساكنان شهر دروازه‌ها را بروي او ميگشايند و تيمور برخلاف قول خود تمامي شهر را ميسوزاند و ازبين ميبرد.

پس ازآن در اينسوي ولگا (دست چپ) در مركز شهر كنوني بناي شهر ديگري بنياد ميگيرد. درجريان انحطاط مملكت «اردوي زرين» درحدود سال 871 ﻫ.ق. برابر با 1466 ميلادي خانداني از خانهاي تاتار در حاجي طرخان مستقر ميگردد و در سال 910 ﻫ.ق. استراخان بعلت مداخلات خان كريمه و دربرابر دولت عثماني از تزار روسيه استمداد ميطلبد. سرانجام درسال 962 ﻫ.ق. برابر با 1554 ميلادي روسها خانات هشترخان را فتح ميكنند و خاني ‌را برآنجا منصوب ميكنند. چون خان مزبور با خان كريمه همدست ميشود اورا خلع ميكنند و خانات هشترخان (حاجي طرخان) يا آستراخان را ضميمه خاك خود ميكنند. 

نماي كليساي اوسپنسكي قلعه كرملين آستراخان. دراين تصوير، ضلع سمت چپ بنا كه از خارج قلعه نيز ديد دارد، با تزئينات پُركارش ديده مي‌شود

از جمله حوادثي كه بر آستراخان گذشته است اينكه در اواسط قرن شانزدهم زماني كه ميرفته است شهر جاني بگيرد مرض وبا درشهر درميگيرد و گروهي فراوان از مردم را ميكشد.

ثروتمندان و آنهائي كه ازاين بلا جان سالم بدر برده بودند براي آنكه از خشم طبيعت و غضب خداوند بكاهند پولهائي ميپردازند تا موجبات بناي كليسا بزرگي فراهم آيد.

بااين پول كليساي «ترينيته» ساخته ميشود كه به اعتباري كهن‌ترين بناي قلعه كرملين آستراخان بشمار ميرود.

پس ازآن درقرن هفتم شهر گسترش بيشتري پيدا ميكند و به بناهاي عظيم آن افزوده ميشود و قلعه تاريخي كنوني آن پا ميگيرد. سرانجام پطركبير آنجا را تسخير ميكند وبه پاس اين پيروزي كليسائي را دركنار مجموعه كليساهاي كرملين درمسكو برپا ميسازد.

دردوران صفويه و قاجار اين شهر ازنظر فعاليت بازرگاني داراي اهميت خاصي بوده و سه گروه عمده درآنجا به بازرگاني مشغول بوده‌اند و سراهائي خاص خود داشته‌اند. آنها عبارت بوده‌اند از تجار ايراني مسلمان- ارامنه و تجار هندي. آستراخان درسالهاي بين 1722- 1767 ميلادي بندر ناوگان درياي خزر بشمار ميرفت.

درحال حاضر آستراخان مركز عمده فعاليت‌هاي مربوط به صيد ماهي است و ازجمله يكي از بزرگترين انستيتوهاي پژوهش و آموزش در زمينه فعاليتهاي مربوط به صيادي با 6500 دانشجو دراين شهر بكار مشغول است. آستراخان همچنين محل بارگيري نفت استخراج شده از باكو بشمار ميرود و بخش عمده‌اي از فعاليتهاي كشتيراني مربوط به رود ولگا و درياي خزر توسط ساكنان اين شهر صورت ميپذيرد.  

تصويري از برج هفت طبقه قلعه كرملين آستراخان كه بر روي ورودي قلعه بنا شده است

تصوير ديگري از كليساي اوسپنسكي آستراخان