طيباتي، حسين. "سيري در قباله‌هاي ازدواج". دوره 12، ش 140 و 141-143 (خرداد و تير ـ شهريور 53).

خلاصه: ش 142 (مرداد 53): 54-60، تصوير. نتيجه بررسي صد برگ قباله ازدواج از شهرها و دهات از نظر جنبه‌هاي ديني آن.

سيري در قباله‌هاي ازدواج (2)

حسين طيباتي

مركز پژوهشهاي مردم‌شناسي و فرهنگ عامه

1ـ جنبه‌هاي ديني ازدواج

درباره اساس كاروبررسي جنبه‌هاي مختلف ازدواج؛ درتحقيقي كه روي صد برگ قباله ازدواج ازشهرهاودهات مختلف و طبقات گوناگون بعمل آمده نتيجه تحقيق چنين بوده است:

1ـ وجوب ولزوم ازدواج بدستوردين با ذكرآيه‌ها واخبارديني: بطوريكه مي‌دانيم دركليه اديان راجع به ازدواج و تشكيل خانواده سفارش وتوصيه شده اما دين اسلام بوسيله آيات قرآن مجيد جامعه مسلمان رابه امر تزويج ترغيب كرده است و بصورت يك وظيفه ديني‌درآمده مانند: وانكحوالايامي منكم والصالحين من عبادكم و امائكم ان يكونوا فقراء يغنهم‌الله من ضله والله واسع عليم ترجمه سوره نور آيه 31: زنان بي‌شوهر و مردان بي‌زن را بنكاح يكديگر در آوريد و از فقر و تنگدستي نترسيد زيرا مردم نيكوكار كه ازدواج كرده‌اند پس از ازدواج اگر فقير باشندخداوند بلطف خود آنان را متمول خواهد كرد خدا به احوال همه آگاه و دايره رحمتش وسيع است.

آيه ديگر مسعر بر همين امر است. فانجحوا ماطاب لكم من‌النساء مثني و ثلاث و رباع فان خفتم ان لا تعدلوا فواحدة. ترجمه از سوره نساء آيه 3: ازدواج كنيد با هر كس كه پسند آيد شما را از زنان تا دو و سه و چهار واگر تبرسيد كه با آنان از راه عدل و تساوي رفتار نكنيد پس يكي بيشتر اختيار نكنيد. ودراين آيات خداوند بوسيله پيامبرش مردم را بامر ازدواج تشويق وترغيب مي‌كند وآنها را نويد مي‌دهد اگر بي‌چيز و فقير هم باشيد خداوند بشما ثروت و مكنت مي‌دهد و در آيه 45 از سوره نجم خداوند مي‌فرمايد و انه خلق الذوجين الذكر والنثي؛ ترجمه:‌اوست خدائي كه آفريد جفت و دو همسر مرد و زن را.

دردين اسلام علاوه بر اينكه اجازه ازدواج بازنان مسلمان بصورتي تشويق آميز و الزامي تذكر داده شده؛‌ازدواج با زنان غير مسلمان كه عقيده وايمان بخداي يكتا دارند نيز اجازه داده شده است و آياتي در اين مورد در قرآن مجيد هست از جمله: ولاتنكحوا المشركين حتي يؤمن ولامة مؤمنة خير من مشركة و لوا عجبتكم ولا تنكحوا المشركين حتي يؤمنوا و تعبدمؤمن خير من مشرك ولواعجبكم اولئك بدعون الي‌الناروالله يدعوا الي‌الجنة والمغفرة باذنه ويبين آياته للناس لعلهم يتذكرون (ازسوره بقره آيه 221) ترجمه: با زنان مشرك ازدواج نكنيدوبمردان مشرك زن ندهيدمگرآنكه زن ومرد قبلا ايمان آرندهرچند زيبائي و مال آنها شماررا بشگفت آردمشركان شماررا از راه جهل بآتش دوزخ مي‌كشانند اما خداوند شماررا به بهشت و بخشايش دعوت مي‌كند وآيات و ادله خود را براي بشر روشن مي‌سازد و شايد بخود آيند و متذكر شوند. آيه 5 از سوره مائده حكايت از ازدواج با زنان غيرمسلمان ولي با ايمان مي‌نمايد:‌والمحصنات من‌المؤمنات‌من – الذين اوتواالكتاب من‌قبلكم اذاآتيتموهن‌اجورهن محصنين غيرمسافحين‌ولا متخذي آخذان من‌الخاسرين: ترجمه ازدواج شما بازنان پارسا از مسلمان و يهود ونصارا جايز است بشرطي كه مهرآنان را بپردازيد پارساياني كه اهل زناكاري نبوده  و رفيق‌بازنباشند (دوست مرد نگيرند) آري هركس بقواعد ايمان كفر ورزد و از آن سرپيچي كند مساعي او هدر مي‌رود و در روز قيامت در رديف زيانكاران بشمار مي‌رود.

آياتي كه ذكر مي‌شود مربوط بازدواج است ولي مضمون آن كم وبيش در قباله‌ها بطور ضمني نوشته شده ولي اصل آيه ذكر نگرديده است؛ اينك آيات مذكور آورده مي‌شود:

سوره‌بقره‌آيه223: نساءكم حرث لكم‌فأتواحرثكم اني شئتم؛‌وقدموا لانفسكم واتقواالله واعلمواانكم ملاقوه و بشرالمؤمنين (زنان شما كشتزار شما هستند باين كشتزار هر وقت و هر گونه ميل داريد وارد شويد اما بدانيد كه اينها كشتزارند و در اين مواردبفكر آينده باشيدبراي فرداي خوداحساني بدهيدوبراي خدا بپرهزيد و بدانيدحتما در روز قيامت او را ملاقات خواهيد كردمخصوصا بمؤمنان مژده اين ملاقات رابدهيد)ونيز آيه ديگري از سوره نساء (آيه 4) و آتوا النساء صدقاتهن تحلة فان طبن لكم عن شئي منه نفسا فكلوه هنيئا مريئا (مهرزنان را با طيب خاطر بپردازيدو اگر شخصا مقداري از مهر خود را بشما بخشيدند حلال است آن را با كمال ميل قبول كنيد).

ونيزآيه 128 ازسوره نساء ولن تستيعواان تعدلوابين‌النساءولوحرصتم فلا تسيلوا كل‌الميل فتذروها كالمعلقة وان تصلحوا و تتقوافان‌الله كان غفورا رحيما (شما هيچ وقت قادر نخواهيد بود كه بين زنان عدالت برقرار كنيد هر قدر هم سعي و كوشش كنيد زيرا درجه ميل بزنها تفاوت دارد سعي كنيد تمام علاقه خود را بيك زن آشكار نسازيد و ديگري را مانند شيئي بي‌خاصيتي معلق و محروم بگذاريد اگر بصلح و سازش و پرهيزكاري رتار كنيد خدا هم نسبت بشما آمرزنده و مهربان است.)

رواياتيك در قباله‌ها آمده بقرار زير است:

1ـ حديث نبوي دراصول كافي: النكاح سنتي و من رغب عن سنتي فليس مني (نكاح و ازدواج سنت و روش من است و روش من اعراض و روي گرداني كند از من نيست).

2ـ من تزوج فقد احرزنصفت دينه فليتق‌الله في نصف‌الاخر(كسي كه ازدواج كندنيمه‌اي از دين خود را نگاه داشته و به دست آورده و اينك بوسيله پرهيزگاري در نيمه ديگر بكوشد).

3ـ حديث نبوي ـ ركعتان من ـ المتزوج خيرمن سبعين‌ركعات من غيره(دوركعت نمازكسي كه ازدواج كرده برابر است با هفتاد ركعت نماز ديگري كه از اداي اين وظيفه خودداري كرده است).

4ـ مابني في‌الاسلام بناء احب الي‌الله من النزويج: بنائي در اسلام بنياد نشده است كه نزد خدا محبوب‌تر از تزويج باشد.

5ـ تناكحوا تناسلوا تكثيروا فاني اباهي بكم‌الامم يوم‌القيمة ولو بانسقط. ترجمه: ازدواج كنيد تانسل بوجود آوريد و زياد شويد پس بدرستيكه من بوسيله شما مباهات و افتخار مي‌كنم بساير امتها و اگر چه فرزند نارس از شما بيفتر.

6ـ حديث نبوي ـ من نزوج حفظ نصف دينه فليتق‌الله في‌نصف‌الخر: هركسي كه ازدواج كندنيمه‌اي ازدين خودرا حفظ كرده است و اينك بوسيله پرهيزكاري در نيمه ديگر بكوشد.

روايات و احاديثي كه مضمون آنها در قباله‌ها ذكر شده ولي متن آنها ذكر نشده بقرار زير مي‌باشد:

1ـ ازقول حضرت امير(ع): ان‌الله لايحب‌الذواتين‌والذواتات (خداوند كساني كه زودزن مي‌گيرندوطلاق مي‌دهندو شوهر مي‌كنند و طلاق مي‌گيرند هيچ دوست نمي‌دارد).

2ـ ازقول امام صادق(ع): هركس بنيت كسب مال يا رسيدن بجمال زن بگيردديري نمي‌گذردكه ازهر دو محروم خواهد مانددر صورتيكه اگر بقصد انجام وظيفه اجتماعي و ديني زن بگيرد از مال وجمال بهره‌مندخواهد شد. نقل از كتاب زن و حقوق آن تأليف آقاي حاذقي.

3ـ حديث نبوي از اصول كافي: الكاد بعياله كالمجاهد في‌سبيل‌الله ترجمه (آن كسي كه در راه تهيه رفاه و آسايش زن و فرزندان خود رنج برد و زحمت كشد مانند كسي است كه در راه خدا كارزار و جنگ كرده است).

4ـ كسي كه طلب روزي و معيشت كند براي بي‌نيازي از مردم و توسعط بر اهل و عيال و وابستگان خود در روز جزا صورت وي نوراني و درخشان باشد. از حضرت صادق نقل از كتاب آقاي حاذقي.

5ـ حديث نبوي از اصول كافي:‌ما استفاد امرء بعدالاسلام فائدة من امرأة نزوجها تسرها اذا نظر اليها و تحفظ اموالها اذا غاب عنها:‌ترجمه: هيچ فايده و سودي براي شخص مسلمان پس از نعمت اسلام حاصل نمي‌شود كه از زني نيكوكار و خوب كه با اوازدواج نمايدبهتر باشد زيراچون اورا ببيندشاد و مسرور شود و چون از او غايت شود مال و ناموس او را حفظ كند.

6ـ نقل از امام محمد باقر(ع): دو ركعت نماز مرد زن‌دار و زن شوهردار برابر است با شب زنده‌داري و اشتغال بعبادت و روزه گرفتن مرد عزب و زن بي‌شوهر.

7ـ حديث نبوي: حبب الي‌من‌دنياكم ثلاث‌النساءو الطيب قرة‌عيني في‌الصلوة: ازدنياي شما سه‌چيز نزد من محبوب و دوست داشتني است: زن؛ بوي خوش؛ نماز كه در آن روشني چشم من است.

8ـ حديث نبوي از اصول كافي: قرة عني في‌الصلوة‌ولذتي في‌الدنيا النساء. ترجمه: روشنائي چشم من در نماز است و لذت من و بهره من از دنيا زنانند.

9ـ حديث نبوي از اصول كافي:‌ما احب من دنياكم الا النساء و الطيب ترجمه: از دنياي شما چيزي را دوست ندارم جز زنان و بوي خوش.

10ـ ازامام جعفرصادق (ع)دراصول كافي: ماتلذذالناس في‌الدنيا والخرة بلدة‌اكثرلهم من لذة النساء: مردم دردنياو آخرت لذت و بهره‌اي نمي‌برند كه لذت بيشتر دهد برايشان از لذت و بهره‌ايكه از زنان مي‌برند.

11ـ از قول امام حعفر صادق(ع) در اصول كافي: وان اهل‌الجنة مايتلذذ بشي من‌الجنة اشهي عندهم من‌النكاح لا طعام و لاشراب: بدرستيكه‌اهل بهشت ازچيزي لذت نمي‌برند در بهشت كه دوست داشتني‌تر باشد نزد ايشان از نكاح نه شراب و نه غذا.

12ـ حديث نبوي از اصول كافي: خير نساء كم الولود الودود والعفيفة العزيزة في اهلها: بهترين زنان بسيار فرزند آورد و بسيار مهربان و پاكدامن و بزرگ در خانواده‌شان هستند.

13ـ حديث نبوي ازاصول كافي: افضل نساءامتي اصبحهن وجهاواقلهن مهرا:‌ترجمه: برترين زنان‌امت من زيباترين آنها هستند از لحاظ صورت و كمترين آنها از لحاظ مهريه.

14ـ حديث نبوي‌ازاصول كافي: خيرنساءكم الطيبة طعام‌الطيبة الريح التي ان انفقت انفقت بمعروف وان‌امسكت امسكت

بمعروف: بهترين زنان شما كسي است كه غذاي خوب طبخ مي‌كندوبوي خوش استعمال مي‌كند و اگر انفاق و بخشش بكند بخشش به نيكي و خوبي مي‌كند و اگر امساك و نگهداري مي‌كند خوبي و نيكي را نگهداري مي‌كند.

15ـ افضل الشفاعات ان تشفع بين اثنين في نكاح حتي يجمع‌الله بينهما: نقل از حضرت امير(ع) در اصول كافي ترجمه: برترين ميانجي‌گريها واسطه شدن بين دو نفر است در ازدواج نا خداوند آنها را بهم پيوند دهد.

16ـ از امام جعفرصادق (ع) دراصول كافي: جاء رجل الي النبي فشكا اليه الحاجة فقال تزوج فتزوج فوسع عليه. ترجمه:

مردي پيش پيغمبر آمد و از فقر و بي‌چيزي و نيازمندي شكايت كرد پس پيغمبر گفت ازدواج كن؛ رفت و ازدواج كرد پس گشايش و وسعت در زندگي او پيدا شد.

شرح عقدنامه

شرح عقدنامه

تشويقات مربوط به پايداري ودوام ازدواج ودوري جستن ازطلاق و جدائي در دين اسلام همانطور كه راجع به ازدواج سفارش و توصيه شده درباره محكم كردن اين پيوند و طلاق ندادن هم سفارش و توصيه شده است منجمله يك آيه از قرآن از سوره نساء آيه 35 نقل مي‌شود: وان خفهم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهلها ان يريد اصلاحا يوفق‌الله بينهما ان‌الله كان عليما خبيرا ترجمه: اگرخوف مشاجره و نزاع سخت در بين آنان داشته باشيد براي اصلاح يك داور از كسان مرد و يكي از كسان زن انتخاب كنيد كه بين آنان داوري كند اگر آنها قصد سازش داشته باشند خدا هم دل آنها را بهم نزديك مي‌كند خدا دانا و آگاه است. با توجه به مضمون آيه فوق خداوند امر مي‌كند تا جائيكه ممكن است زن و مرد نبايد از هم جدا شوند و بايستي خويشاوندان طرفين حكم بين آنها قرار بگيرند و آنان را اصلاح دهند و نگذارند پيوند زنلشوئي آنها ازهم گسسته شود. كم و بيش رواياتي هم در اين مورد وارد شده از اصول كافي :1ـ ابغض‌الاشياءعندالله الطلاق ترجمه: بدترين وناپسندترين چيزهانزدخدا طلاق است. 2ـ ما خلق‌الله شيأ علي وجهه الارض ابعض من‌الطلاق:  خداوندچيزي رانيافريده است روي زمين كه بدتروزشت‌ترازطلاق باشد. 3ـ تزوجوالاتطلقوا فان الطلاق يهتز منه‌العرش از اصول كافي ـ ترجمه:‌زن بگيريد و طلاق ندهيد زيرا كه بطلان عرش خدا مي‌لرزاد.

بنابه بررسي و تحقيقي كه پيرامون يكصد قباله انجام داده‌ايم وملاك كارما صدقباله از طبقات مختلف بوده است در 95 درصدآنهاآيات متعدد قرآني واخبارديني ذكرشده كه همه حاكي ازلزوم ازدواج و تشويق مسلمانان بامر ازدواج مي‌باشد و حتي از لحاظ مذهبي در تمام برگهاي مورد مطالعه سخنان معروف پيامبر اسلام بچشم مي‌خورد كه مي‌فرمايد: النكاح سنتي ومن رغب عن سنتي فليس مني. ترجمه: نكاح وازدواج سنت و طريقه من است هر كس كه از سنت و روش من سرپيچي و اعراض كند از من نيست.

قرار دادن قرآن مجيد جزو مهريه جهت تبرك و تيمن:

قراردادن قرآن جزومهريه يكي ازمسائل قابل توجه‌درقباله‌هاي موردمطالعه مي‌باشدچون نظر باهميت و احترام و عظمتي كه قرآن كريم نزد مسلمانان داردو معمولا در زندگي فردي و اجتماعي بدستورات آن عمل مي‌نمايند در اكثر قباله‌ها به عنوان تيمن وتبرك جزومهريه قرار گرفته و در 65 درصد از قباله‌هاي مورد بحث قرآن مجيد همراه مهريه مي‌باشد و از لحاظ قيمت و ارزش بستگي بنوع تشخيص كاتبان قباله‌ها داشته است كه از يك تومان تا صد تومان تقويم شده است.

3ـ ذكر دعا در قباله‌ها براي بهبود نسل بشر و توفيق يافتن زوجين در امر زناشوئي: در قباله‌هاي مورد بحث نويسندگان بنا به دستورات ديني و مذهبي از خداوند در خواست فرزندان نيكو و صالح و سالم براي زوجين كرده‌اند و در پنجاه درصداز قباله‌هاي موردبررسي دعا درباره عطاء فرزندان صالح و سالم بزوجين از خداوند شده است. با توجه به مسائل مورد مطالعه؛ دردين اسلام بيشتر از هردين ديگري راجع بامرازدواج وبقاء نسل جامعه توجه داشته است و آيات متعدد  درباره ازدواج نازل گرديه و پيغمبر اكرم هم بوسائل ممكن مردم را بامر ازدواج ترغيب فرموده و در هر موردي با بودن شرايط مسلمانان را مأمور تشكيل خانواده نموده است.