بهاري، فخري. "آثار ناشناخته ايران، چاه مرتضي علي در شيراز". از آثار ناشناخته ايران. دوره 12، ش 143 (شهريور 53): 60-63، تصوير

 

خلاصه: سابقه تاريخي اين بنا، كتيبه‌ها و اشعار و نوشته‌هاي آن.

آثار ناشناخته ايران

چاره مرتضي علي در شيراز

 

فخري بهاري

در فاصله دو كيلومتري ازگنبد عضد برفراز كوهستان شمال شرقي شيراز بناي زيبايي بچشم مي‌خورد كه تحت چاه مرتضي غلي معروف شده است.مي‌گويند زماني زاهدي بنام مرتاض علي در آن مقيم وبه عبادت مشعول بوده است.

اين ساختمان شامل چند اطاق و دو آب‌انبار است و مردم شيراز آنرا مكان مقدسي مي‌دانند و اعتقاد دارند كه هركس چهل شب جمعه يا شنبه در آنجا بماند و چله بگيرد بعد از هفته چهلم آرزويش بر‌آورده خواهد شد.در حال حاضر بسياري از مردم سيراز براي برآورده شدن آرزوهايشان در اين مكان چله مي‌گيرند.

قسمت‌هاي مختلف‌اين بنابا سنگ‌وگچ ساخته شده ودرپاره‌اي از قسمت‌هاي آن كتيبه‌هايي از آيات قرآن و احاديث با كاشي ديده مي‌شود.

دراين مجموعه كوچك ساختماني پله‌اي وجود داردكه وقتي از آن پائين رود به صفحه‌اي كوچك و تاريك مي‌رسند كه بابوريا مفروش و محل نياز و نماز است و فقط بوسيله نور مصنوعي مي‌تواند روشن باشد.بعضي غقيده دارند كه قدمتگاه حضرت‌امير(ع)است ولي باحتمال‌قوي آتشگاه ياآتشكده‌اي اززمان ساسانيان بوده‌است زيرا قوس‌هاي بيضي شكلي كه درآن‌ديده مي‌شودومصالح ساختماني قلوه سنگ وگچ وآهگ نشانه‌هايي ازسبك ساختماني آتشكده‌هاي آن زمان است.

 معمولا آتشكده‌هاي قديم ايران دربلندي‌هاقرارداشتند. بااعتقادبه اينكه هرقدرازسطح زمين بالاتر مي‌رفتند به خداوند بيشترنزديك مي‌شدند. شايدبهمين سبب باشد كه مردم شيرازبدون اينكه اطلاعي از اصل و منشاء اين بنا داشته باشند آنرا مقدس مي‌دانند. فرصت‌الدوله دركتاب آثار عجم در مورد چاه مرتضي علي مطالبي نگاشته كه عينا قسمتي از آن نقل مي‌گردد.

«…… وسعتگاهي است كه چند اطالق ازسنگ وگچ در آن ساخته ودوآب‌انبار بزرگ نيز پرداخته‌اند و اطاقي هم يك دربي داردكه اندرونش وسيع است. درآن اطاق روبروي درب طاق كاشيكاري وآيات و احاديثي بر آنها نوشته‌اند. در آن چندپله است كه چون پائين روندبه صفحه‌اي مي‌رسند كوچك و تاريك كه جز به مدد چراغ نتوان رفت بوريائي  فرش آن صفه است و آن محل نماز و مقام نياز است. مردم مي‌گويند قدمگاه حضرت مرتضي علي (ع) است بعضي راگمان اين است كه آنجا در قديم دخمه و معبد پارسيها (زردشتيها) بوده. بهر صورت شبهاي شنبه جماعتي كثير در آن مقام رفته وبيتوته مي‌نمايند و حاجتي كه دارند از خداوند طلب مي‌دارند و بسيار واقع شده كه حاجتشان برآورده مي‌شود».

قوس طاقنماي ايوان اين بنا هلالي شكل است ولي بقيه قوسهادرقسمت‌هاي ديگرساختمان جناقي هستندواين نشانه اين است كه قسمتي ازبناكه دردوران ساسانيان برپا شده به حال اوليه خود باقي مانده ودربقيه قسمت‌ها در دوره‌هاي مختلف اسلامي تعميراتي بعمل آمده و به اين مجموعه شكل‌هاي جديدي داده است.

دورادورمدخل چاهي كه در اين مكان وجود دارد و آنرا مقدس مي‌دانند چند كتيبه سنگي ديده مي‌شود كتيبه فوقاني خواناست ولي كتيبه‌هاي طرفين به سبب مرور زمان پاك شده و اكنون نمي‌توان كاملا آنرا تشخيص داد. كتيبه بالاي سر در ورودي بخط ثلث است و روي آن اسامي دوازده امام نوشته شده است:

اللهم صل علي محمد المصطفي و صل علي‌علي‌المرتضي و صل علي فاطمه مريم‌المهدي و صل علي حسن‌المجتبي و صل علي حسين بن علي وصل‌علي محمدبن علي‌التقي وصل علي محمدبن علي‌النقي و صل عليحسن‌بن‌العسگري و صل علي حجة‌القائم‌المهدي.

در داخل ورودي و در داخل سر در نيز كتيبه ديگري با قطعات آبي و سقيد از كاشي و بخط كوفي ديده مي‌شود كه كلمات الله؛ محمد؛ علي در روي آن خوانده مي‌شود.

چاه مرتضي علي

در زير كليد قوس سر در چاه كتيبه كوچكي روي سنگ مرمر زرد رنگ نقر شده و كلمات الله، محمد، علي، فاطمه، حسن و حسين روي آن خوانده مي‌شود.

بر پيشاني سر درچاه نيز كتيبه‌اي روي سنگ مرمر كنده شده كه خط آن از نوع نستعليق است و عبارات زير روي آن خوانده مي‌شود:

قال‌النبي صل اله عليه وآله وسلم افضل‌الصلوة واكمل‌التحيات. مثل اهل بيتي كمثل سفينة‌النوح من تمسك بها نجي و من تخلف عنهاغرق 1328ه.ق. دراطراف سنگ مرمرمذكوراسامي دوازده امام وچهارده مغصوم را چنين نقر نموده‌اند.

                                    به نبي عبدي رسول مدني

                                                            و اخيه اسدالله مسمي بعلي

                                    و بزهرا بتول و بام ولدتها

                                                            و بسبطيه و شبليه هما نجل زكي

و بموسي و علي و تقي و نقي و بذي‌العسكر و الحجة‌القائم بالحق.

الذي يضرب بالسيف بحكم بالسيف بحكم ازلي

دور پيشاني مدخل مدخل چاه كتيبه از سنگ گندمي نصب شده كه از گوشه راست چنين خوانده مي‌شود:

يا علي غرض نقشي است كه از ما باز ماند

كه هستي را نمي‌بينم بقائي يا علي خواهم كه در دو وقت بفرياد من رسي 1253 (ه.ق.)

دهنه تكيه چاه مرتضي علي با كتيبه‌ها و نماي طاق جناقي شكل. نقش‌هاي مكتوب بر ديوارها يادگاري مردمي است كه از آنجا بازديد و يا در آنجا بيتوته كرده‌اند.

يا فاطمه اول دم ممات و دوم بر سر لحد  يا علي مگر صاحبدلي از روي رحمت

كند در حق درويشان دعائي بر پيشاني مدخل ورودي چاه و بالاي طاق چاه نيز كتيبه كاشيكاري معرق بسيار زيبائي از دوره صفويه باقي است. خط كتيبه ثلث و شبيه كاشي كاري و كتيبه‌هاي مسجد جامع عتيق است و چنين خوانده مي‌شود:

قال‌النبي صل الله عليه و آله

انا مدينة‌العلم وعلي بابهاصدق‌الله محمدعربي آبروي هردوسراست

كسي كه چاكردرش نيست خاك برسر او

                                    شنيده‌ام كه تظلم نموده است مسيح

عجب خجسته حديثست سنگ دردم او

                                    كه در مدينه علم علي است در آدم

بدين حديث لب لعل و روح روان او

در بين اشعار كتيبه سه كتيبه كوچك نصب گرديده و كتيبه فوقاني شامل تاريخ كتيبه است و چنين خوانده مي‌شود: سنه 1012 و كتيبه زيرين چنين است:

عبدالله حافظ بين حسين.

همانطوركه درمطالب ذكرشده دربالاديده شد، اين مجموعه ساختماني احتمالا از زمان ساسانيان، بصورت آتشكده‌اي مورداحترام مردم شيراز بوده، بطوريكه حتي پس ازپذيرفتن دين مبين اسلام بازاز تقديس آن دست برنداشته‌اند، ولي چون نسلهاي جوانترازاصل ومنشاء آن اطلاعي نداشته‌اند،‌تقديس آنرا به مقدسين مذهب جديدشان، يعني دين مبين اسلام و خصوصا مذهب شيعه و ائمه طاهرين نسبت داده‌اند ودرهردوره از اوار تاريخي، خصوصا در زمان صفويه و بعد از آن در عهد قاجاريه تعميراتي در آن بعمل آورده‌اند و الحاقاتي به آن افزوده‌اند و حتي در عصر حاضر نيز اين مكان تاريخي مورد احترام مردم مسلمان شيراز مي‌باشد. بناي مذكور پس ازبررسي كارشناسان اداره كل حفاظت آثار باستاني ايران بشماره 943 در رديف آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

شبستان تكيه چاه مرتضي علي با طاقهاي هلالي و جناقي