نجم‌آبادي، محمود. "هزارة ابن‌سينا ـ يادگارهايي از مستشرقين شركت كننده در جشن شيخ". دوره 12، ش 144 (مهر53): 5-14، تصوير.  

خلاصه: شرح مراسمي كه به مناسبت هزارة ابن‌سينا درايران برگزار گرديد، وخطابه‌هائي كه ازطرف شركت كنندگان خوانده شده است.  

هزاره ابن سينا

يادگارهائي از مستشرقين شركت‌كننده در جشن شيخ

دكتر محمود نجم‌آبادي     رئيس بخش تحقيقات تاريخي،طبي و بهداشتي    دانشكده بهداشت دانشگاه تهران

شرح حال و مقام طبي شيخ از شماره 121 تا شماره 142 مجله هنر و مردم از نظر خوانندگان مجله گذشت. اينك به شرح هزاره شيخ مبادرت مي‌شود.

مقدمتا مذك مي‌گردم كه طي عمر خود در هزاره از دو مرد كه افتخار كشور ما مي‌باشند شركت داشته‌ام نخست در زمان رضا شاه‌كبير، درسال 1313 ومربوط به فردوسي طوسي شاعر بلند پايه ايران بود كه بنده به عنوان طبيب هئيت مستشرقين(ياباصطلاح طبيب‌المستشرقين)ا نتخاب شده بودم كه آن‌مراسم با تجليل فوق‌العاده درتهران ومشهد برگزار گرديد و بسيار با عظمت حق فردوسي ادا شده و بنده ناچيز از ابتدا تا انتهاي جشن هزاره حضور داشتم و اميدارم با يادداشتها و اسناد و مدارك لازمه مقاله جداگانه‌اي در اين زمينه جهت خوانندگان مجله هنر و مردم تقديم دارم.

دوم دردوران اعليحضرت شاهنشاه آريامهردرسال1333،هزاره شيخ‌الرئيس اين سينا و تجليل از اين طبيب و فيلسوف شهير ايراني كه بنده درآن شركت داشتم. منتهي دراين هزاره علاوه برشركت درجميع مراسم،‌يكي ازرسالات منسوب به ابن سينا به نام«رساله جوديه»‌راكه ازطرف انجمن آثارملي به حقيرواگذارگرديده بودتشريح نمودم كه بچاپ رسيد.

پس ازنگارش مقدمه بالااشاره مي‌كنم كه هزاره شيخ دركشورما به سال 1333 شمسي مطابق با 1954 ميلادي برگزار گرديد، اماتجليل ازوي وبرگزاري جشن‌ها ويادبودهادركشورهاي ديگرجهان درتاريخهاي مختلف انجام يافت. اكنون مختصروفشرده‌اي ازاين جشن‌ها و يادآوريهائي كه به مناسبت تجليل از مقام وي در دنيا انجام گرفته است مي‌نگارم.

***

در ژوئن سال 1937 ميلادي در كشور همسايه ـ تركيه ـ تجليلي از شيخ به عمل آمد و اين امر به مناسبت نهصدمين سال وفات شيخ بود.طي مراسمي كه در دانشگاه اسلامبول انجام گرفت، از طب و مليت و حيات فلسفي و هئيت و رياضيات وفهرست نسخ وقصص و روايات و ترجمه‌هاي شيخ صحبت شد كه در مجموعه‌اي درج گرديد، متأسفانه شيخ را «طبيب بزرگ ترك فيلسوف و استاد طب ابن سينا….» خواندند و بسيار جاي تعجب است كه چنين نسبتي به شيخ داده شده است. اين جانب درهزاره شيخ در تهران و همچنين در دوسال قبل در اسلامبول موضوع را با هم‌ـ كار دانشمندم آقاي دكتر سهيل انور در ميان گذاشتم (بدون آنكه مجادله‌اي بشود) و تا آنجا كه مقدور بود ايشان را متوجه مطلب نمودم.

پس از تركيه كشور ايتاليا اقدام به جشن هزاره حكيم‌نمود ودرتاريخ پنجم ژوئن 1950 مطابق با 15 خرداد 1329 در شهر فلورانس با حضور عده‌اي از دانشمندان و مخصوصا نمايندگان ملل اسلامي به ياد حكيم هزاره‌اش بر گزار شد كه در آن جشن جنبه‌هاي مختلف دانش شيخ و اهميت ومقام او مورد بحث قرار گرفت و سخنراني‌هائي ايراد شد و دردنباله آن ازطرف پنجمين كنفرانس يونسكو(سازمان علميو تربيتي و فرهنگي ملل متحد) نيز سخنراني‌هائي به عمل آمد.

همچنين در كشورهاي انگلستان وفرانسه و كانادا و لهستان و اتحاد جماهير شوروي و هندوستان و جمهوري لاتوي و مجارستان و بلغارستان وآلمان شرقي و روماني وچكسلواكي و چند كشور عربي نيز به افتخار هزارمين سال وفات شيخ مراسمي بر پا شد.

مثلا درانگلستان شش سخنراني از طرف دانشگاه كمبريج و در فرانسه نه سخنراني ايراد گرديد و در مصر نه مقاله از طرف مؤسسه شرقي‌فرانسوي درقاهره وسايركشورهاي مذكوررسالات ومقالاتي درباره مقام علمي شيخ انتشار يافت.

گذشته از آن در برخي از جرائد و مجلات اروپاوآمريكا به مناسبت هزاره شيخ درباره مقام طبي و علمي و فلسفي و ادبي وي مقالاتي به چاپ رسيد كه اگر مقرر شود به نگارش تمام آنها پرداخته شود مطلب بدرازا خواهد كشيد. همينقدر يادآور مي‌شود كه كار تجليل از مقام شامخ وي در جهان بسيار مجلل انجام يافت ولي آنچه كه در كشور ما به عمل آمد چيز ديگري بود كه شرح آن خواهد آمد.

اضافه مي‌نمايد كه ازطرف شوراي جهاني صلح درآبانماه 1330 در جلسه عمومي كه دروين (پايتخت كشور اتريش) انعقاديافت، براي تجليل‌ازپنج دانشمندبزرگ منجمله اين‌سينا به مناسبت تطبيق سالهاي تولدشان باتاريخ بالا مراسمي برگزار گرديد.

براي اين امريك كميته بين‌المللي به رياست يك نت از مشاهير كشوري كه آن دانشمند از آنجا برخاسته تشكيل شد.

شادروان سعيد نفيسي به رياست كميته بين‌المللي هزاره اين‌سينا برگزيده شد.

اين كميته مركب از چهل وچهارتن نماينده بيست و سه كشور بود. در تهران هم رياست كميته ملي ابن‌سينا به عهده شادروان سعيد نفيسي بود.

در تهران از 23 تا 29 مهرماه سال 1330 هفته‌اي به نام «هفته اين‌سينا» اختصاص داده شدكه علاوه برتهران در اغلب شهرهاي ايران نيز براي شناسائي مقام علمي و طبي و فلسفي و ادبي شيخ د مجامع و ؤسسات فرهنگي و علمي حق مطلب ادا شد، مضافا بدانكه ارباب جرائد و مجلات نيز سهمي به سزا در اين امر داشتند.

لازم به تذكر است كه در اتحاد جماهير شوروي به مناسبت جشن هزاره شيخ در شهر بخارا و استالين‌آباد ( پايتخت جمهوري تاجيكستان) ولنينگرادومسكووكي‌يفKief (مركز جمهوري اوكراين) سخنراني‌هائي ايراد و نمايشگاههائي تنظيم گرديد.

درشهربخارادرقريه افشنه كه مادرابن‌سينا ازآنجا بوده علاوه برآنكه جشنهائي برپاشددرمركزولايت پيشكوه دبيرستاني به‌نام «ابوعلي‌سينا» افتتاح گرديد.

شرح مراسم هزاره شيخ در ايران

تهيه مقدمات جشن هزارمين سال تولد شيخ به‌سال1323 شمسي ازطرف انجمن آثار ملي شروع گرديدكه پس‌ازچند سال انجمن توانست كارهاي ذيقيمتي براي تجليل از مقام شيخ انجام دهد:

ساختمان بناي آرامگاه ابن‌سينا و طبع آثار فارسي و تهيه مجسمه شيخ و نصب آن در همدان و تأسيس كتابخانه‌اي به نام بوعلي‌سينادرهمدان وتهيه مدالهائي بيادگارهزاره شيخ و تشكيل كنگره‌اي از خاورشناسان جهان در تهران و جلب  همكاري سايركشورها در تجليل از شيخ و نشر مقالات و وسائل و كتب و انتشار تمبر بوعلي‌كه تمام آنها با وضعي  بسيار پسنديده انجام گرفت.

تمام موضوعات بالادرباره تجليل‌ازمقام شيخ كه توسط انجمن آثارملي اجراشده تحت ارشاد وهدايت و امر شاهنشاه آريامهراعليحضرت‌محمدرضاشاه پهلوي به‌نحوي بسيارپسنديده صورت‌اختتام پذيرفت .نگارنده‌درتمام اين تشريفات به عنوان يكي از اعضاء انجمن آثار ملي كه رساله «جوديه»‌شيخ را تشريح و تحشيه كرده شاهد عيني بودم كه هزاره شيخ به بهترين نحو و مجلل‌ترين وضع خاتمه پذيرفت.

اكنون مراسم تاريخي هزاره شيخ راكه ازاول ارديبهشت ماه 1333 مطابق با21 آوريل1954 ميلادي تا دهم ارديبهشت ماه مطابق با30 آوريل به مدت ده روزدر تهران و همدان اجرا گرديد،‌به نظر خوانندگان مجله هنر و مردم مي‌رسانم:

چهارشنبه اول ارديبهشت ماه 1333

● خطابه افتتاحيه و پيام شاهنشاه آريامهر توسط نخست وزير وقت شادروان تيمسار سپهبد فضل‌الله زاهدي.

● خير مقدم توسط آقاي دكتر جهانشاه صالح وزير بهداري و رئيس دانشكده پزشكي وقت.

● بيانات مرحوم حسين علاء رئيس انجمن آثار ملي.

● خطابه آقاي جعفري وزير فرهنگ وقت.

● بيانات آقاي دكتر علي اكبر سياسي رئيس وقت دانشگاه تهران.

سپس ازطرف آقاي دكتر ابراهيم مذكور (نماينده كشور مصر) و دكتر تارا چند سفير كبير كشور هندوستان و مرحوم پروفسورمحمد شفيع لاهوري نماينده كشور پاكستان و شادروان دكتر كاظم اسمعيل نماينده كشور تركيه و پروفسور ا. ا. برتلس (Prof. E.E.Bertels)نماينده كشورشوروي ومرجوم پروفسور لوئن ماسينين، (Prof. Louis Massignon) نماينده كشورفرانسه و پروفسور ژرژ كامرون (Prof. G. Cameron) نماينده ايالات متحده آمريكا و پروفسور هانري لوژيه (Prof. H. L ougier) ازسوربن و نماينده يونسكو بياناتي ايراد گرديد. آنگاه آقاي علي‌اصغر حكمت به رياست و آقايان دكتر مذكور (مصر) به نيات رياست و دكتر ذبيح‌الله صفا به دبيري كنگره انتخاب گرديدند.

پنجشنبه دوم ارديبهشت ماه 1333:

خطابه‌هاي زير از طرف اعضاء كنگره ايراد گرديد:

● پروفسور ا. ا. برتلس (شوروي) اصالت رباعيات ابن‌سينا به زبان فارسي.

● پروفسور احمد آتشي (تركيه) «آيا رساله حكمة‌الموت از ابن‌سيناست» به زبان فارسي.

● آقاي عبدالغفور برشنا (افغانستان) «بحث درباره رباعيات شيخ‌الرئيس ابوعلي سينا» به زبان فارسي.

● پروفسور محمد شفيع لاهوري (پاكستان) «ملاحظاتي چند راجع به شرح احوال شيخ»‌به زبان فارسي.

● پروفسور واسيلي نيكلايويچ ترنوسكي (Prof. V.N. Ternovski) (شوروي) «مكالمه آثار پزشكي سوسياليستي به زبان روسي».

● آقاي عفيفي (عراق) «كتاب‌البرهان ابن‌سينا و مقايسه آن با كتاب آنالوطيقاي ثانيه ارسطو» به ربان عربي.

● پروفسور ولاديمير مينورسكي (Prof. V.Minorsky) (انگلستان) «ابن‌سينا فرد بشر»‌به زبان انگليسي.

● دكتر سهيل انور (تركيه) «تحقيق راجع به كتاب‌الوصاياي ابن‌سينا»‌به زبان فارسي و فرانسوي.

● دكتر شوكت قنواتي (سوريه) «رعايه‌الطفوله والاموه»‌به زبان فرانسوي.

● دكتر جهانشاه صالح (ايران) «رابطه قانون با نظريات جديد پزشكي»‌به زبان فارسي.

● احمد خراساني (ايران) «دانشنامه علائي شيخ و مقاصد‌الفلاسفه غزالي» به زبان فارسي.

● عبدالحليم منتصر(مصر) «النبات عند ابن‌سينا»‌به زبان عربي.

● دكتركاظم امسعيل كوركان (تركيه) «بحثي از ابن‌سينا در باب زيست‌شناسي»‌به زبان فرانسوي.

● دكتر عباس مؤدب نفيسي (ايران) «شرحي درباره برخي از گياهان صفراوي كه در كتاب دوم قانون ابن‌سينا از آن ياد شده و تطبيق با داروشناسي جديد»‌به زبان فارسي.

● دكتر ج. اونوالا(هندوستان) Dr. J.Unwala «اسناد طبي وجراحي كه دريك دخمه قديم در يزد بدست آمده است» به زبان انگليسي.  

● پروفسور عبيدالله كريم‌اوف(شوروي)»نقش ابن‌سينا در ترقي و تكامل علوم شيمي» به زبان فارسي.

● دكتر محمدحسين‌ادب (ايران)«امزجه‌ازنظرشيخ‌الرئيس ابوعلي‌سيناومقايسه آن با كشفيات و نظريات جديد» به زبان فارسي.

● دكترجلال مصطفوي كاشاني(ايران) «بيماري آسم از نظر ابن‌سينا وتطبيق آن باموازين علمي جديد»به زبان فارسي.

● يحيي رحيم‌اوف(شوروي)«مقام ابن‌سينا در تاريخ پزشكي اتحاد جماهير شوروي» به زبان فارسي.

شنبه چهارم ارديبهشت ماه 1333 :

● دكتر حموده عرابه (مصر) «الاسلام والفسفه السيناويه» به زبان عربي.

● مرحوم پرفسورهانري ماسه(فرانسه)«اصطلاحات فلسفي كه ابن‌سينا درپارسي ايجاد كرده است» به زبان فرانسوي.

● محمد رضا الشبيبي (عراق)«نظرات فلسفي و نقد در آن‌ها »به زبان عربي.

● دكتر غلي‌اكبر سياسي(ايران)«علم‌النفس ابن‌سينا و تطبيق آن با روان‌شناسي جديد»به زبان فارسي.

● مرحوم پرفسور لوئي ماسينيون0فرانسه)«حكمة‌المشرقيه ابن‌سينا و معني آن»به زبان فرانسوي.

● دكتر ناجي‌الاصيل(عراق)«وحدة‌العلم و التوحيد الفلسفي» به زبان عربي.

● دكترعيسي‌صديق(ايران)«نظرابن‌سينادرباب تعليم‌وتربيت‌ومقايسه‌احمالي‌آن‌بانظرهاي‌افلاطون‌وارسطو»به‌زبان فارسي.

● دكتر ژرژ كامرون(آمريكا)«ابن‌سينا ونبوت»به زبان انگليسي.

● دكتر قدري حافظ طوعان(هاشمي اردن)«مقام‌العقل عند ابن‌سينا»به زبان عربي.

● دكتر احمدفوادالانواتي(مصر)« نظريه ابن‌سينا درباره معرفة‌النفس»به زبان فرانسوي.

● پرفسور اميل بنونيست(فرانسه)Prof.E.Benveniste «ميراث مزديسنا در فلسفه ايراني» به زبان فرانسوي.

يكشنبه پنجم ارديبهشت ماه1333

● دكتر جميل صليبا (سوريه)«المدينة‌العادله» به زبان عربي.

● پرقسور گارسيا گونتر«رساله حي‌بي‌يقظان ابن‌سينا و رساله حي‌بي‌يقظان ابن طفيل»به زبان فرانسوي.

● دكتر مصطفي جواد(عراق) «الثقافة‌العليه والحال‌الاجتماغيه في‌غصر ابن‌سينا» به زبان قربي.

● علي‌اصغر حكمت(ايران)«تفاسير ابوعلي‌از‌قرآن مجيد»به زبان فارسي.

● پروفسورآندره گدار(باستان‌شناس‌فرانسوي درخدمت ايران)«ابنيه وآثاري كه بايدابوغلي‌درسفرهاي خودديده باشد» به زبان فرانسوي.

● دكتر فواد افرام بستاني(لبنان)«ابن‌سينا و التربية‌الحديثه في لبنان» بع زبان عربي.

● مرحوم بديع‌الزمان‌فروزانفر(ايران)«ابن‌سينا و تصوف» به زبان فارسي

● كيخسرو اردشير فيتر(هند)A.Fitter «ايران منشاء نوابغ»به زبان انگليسي.

● مرحوم غباس اقبال آشتياني(ايران) «چند نكته راجع به زندگي و آثار ابن‌سينا»به زبان فارسي.

● پرفسور ژولين هكسلي(يونسكو)Prof. Julien  Huxley «افكار تكامل يك نفر زيست‌شناس درباره ابن‌سينا»به زبان انگليسي.

● رشيدشهمردان(هندوستان)«سهم‌ابن‌سينادراستعناي‌فارسي‌ونفوذآن برزبانهاي هندوفارسي‌گويان هند»به زبان فارسي.

● پرفسور لوئي گارده(فرانسه)Prof. L. Gardet «روش فلسفي ابن‌سينا»(كه توسط دكتر ابراهيم مدكور قرائت شد).

● دكتر ابراهيم مدكور(مصر)«كميته ابن‌سينا در قاهره »به زبان فرانسوي.

● استاد جلال‌الدين همائي(ايران)«رابطه ابوعلي‌سينا با اصفهان»به زبان فارسي.

● پرفسور هانري كربن(فرانسه)Prof. H.  Carbin «مكتب ابن‌سينا و تشيع»به زبان فرانسوي.

● آقاي سيد‌محمد‌محيط‌طباطبائي(ايران)«جستجو در لفظ ابن‌سينا»به فارسي.

● مادموازل اميلي-ماري‌گواش(فرانسه)A. M. Goichon «فصلي از تأثير ابن‌سينا در معرب زمين»به زبان فرانسوي.

● پرفسور ريچارد اتينگهاوزن(آمريكاي شمالي)«صنايع ظريفه در ايران عهد ابن‌سينا»به زبان انگليسي.

دوشنبه ششم ارديبهشت ماه 1333

● ابواتي(مصر)«ابن‌سينا و سن‌توماس داكن»به زبان فرانسوي

● مرحوم سعيد نفيسي(ايران)«ابن‌سينا در اروپا»به زبان فرانسوي.

● پروفسور آنانياز زاياچووسكي(لهستان)«آثار ابن‌سينا در لهستان»به زبان فارسي.

● دكترحسين‌خطيبي(ايران)«نثرفارسي‌درنيمه قرن‌چهارم‌ونيمه‌اول‌قرن پنجم وسبك نثر فارسي ابن‌سينا»به زبان فارسي.

● پروفسور پ.ب.واچها(هند)«نكات مهم عملي و عقلي ابن‌سينا»به زبان انگليسي.

● پروفسورنيكلايويچ‌زاخودربوريس(شوروي)«مطالعه‌دوره‌ابن‌سينادرشرق‌شناسي‌وعلوم تاريخ شوروي»به‌زبان روسي.

● پروفسور هارولدلمب(انگلستان)«دنياي دوره ابن‌سينا»به زبان انگليسي.

● مرحوم دكتر محمد معين(ايران)«لعايت پارسي ابن‌سينا و تأثير آن در ادبيات» به زبان فارسي.

● پرفسور اتوررسي(ايتاليا) Prof. E. Rossi«برخي اضافات به فهرست آثار ابن‌سينا در ايتاليا»به زبان فرانسوي.

● اكبر داناسرشت(ايران) «مقدمه بر رساله تناهي و نا متناهي »به زبان فارسي.

● پرفسور والتر آرتلت(آلمان)P. V. Artelt «پزشكان آلماني قرن هفتم در ايران» به زبان انگليسي.

● بانو عظيم جان اوا(ازبكستان شوروي)«مطالعه آثار پزشكي ابن‌سينا در ازبكستان» به زبان فارسي.

سه‌شنبه هفتم ارديبهشت ماه 1333 .

● دكتر آيدين سايلي (تركيه) Dr . Aydin Sayili «روش علمي ابوعلي سينا»‌به زبان فارسي.

● پروفسور ر. لوي (انگلستان) P[rof . R, Levy «ابوعلي سينا به مثابه يك فرد انسان» به زبان انگليسي.

● دكتر ذبيح‌الله صفا (ايران) «ابن سينا در داستانهاي ايراني» به زبان فارسي.

● دكتر ريچاردمك كارتي (نماينده واتيكان) «اهميت ما بعدالطبيعه در فلسفه ابن‌سينا» به زبان انلگيسي.

● دكتر فريدون نافذ اوزلوق (تركيه) «سخني چند درباره حكيم عالم ابن‌سينا و حكيم الهي مولانا» به زبان فارسي (كه توسط دكتر احمد آتش قرائت شد)ظ

● سر رستم مسافي (هندوستان) Sir R.Massani «آثار بوعلي سينا در كتابخانه‌هاي خصوصي و عمومي هند» به زبان انگليسي (كه توسط كيخسرو فيتر قرائت شد).

● مرحوم دكتر موسي عميد (ايران) «عقل و تقسيمات آن از نظر ابن‌سينا» به زبان فارسي.

● دكتر ويلهلم كوچ (واتيكان) Dr. W.Kutsch «هدف تحقيقات ابن‌سينا»‌به زبان آلماني.

● مرحوم ولاديمير ايوانف (هند) V.Ivanov «ابوعلي سينا و اسمعيليان مخفي) به زبان فارسي.

● دكتر محمد نظام‌الدين (هند) «چند نسخه از آثار شيخ‌الرئيس در كتابخانه دولتي حيدرآباد، پيشنهاد براي ايجاد يك آكادمي ابن‌سينا در ايران»‌به زبان انگليسي.

● دكتر محمود نجم‌آبادي (ايران) «نكاتي چند درباره عقايد پزشكي و طب ابن‌سينا» به زبان فارسي.

● دكتر مهدي بركشلي (ايران) «موسيقي ابن‌سينا» به زبان فارسي.

● مرحوم دكتر عبدالله احمديه (ايران) «قاعده تشخيص و درمان بيماريها از نظر ابن‌سينا»‌به زبان فارسي.

● پرفسور ژ. پ. كانگر(آمريكاي شمالي)Prof. P. Conger  «پيام‌براي‌كنگره هزاره‌ابن‌سينا»(كه توسط پرفسور كامرون به انگليسي قرائت شد).

● دكتر پرويز ناتل خانلري (ايران) «رساله اسباب حدوث‌الحروف»‌به زبان فارسي.

● دكتر حسين مينوچهري (ايران) «طبق‌بندي علوم از نظر شيخ‌الرئيس ابوعلي سينا»‌به زبان فارسي.

● محمد كاظم طريحي (عراق) «اين‌سينا في‌الاجتهاد» به زبان عربي.

● دكتر احسان يارشاطر (ايران) «اثر تازه‌اي از ابن‌سينا»‌به زبان فارسي.

● دكترهادي حسن(هندوستان) «نبغت وابتكارات ابوعلي سينا»‌(كه توسط آقاي محمد جعفري كارمند سفارت كبراي هندوستان به فارسي قرائت شد).

***

خطابه‌ها وسخنرانيها درتاريخ سه‌شنبه هفتم ارديبهشت ماه 1333 (27 آوريل 1954 ميلادي)خاتمه يافت. سپس طبق برنامه قبلي در تاريخ چهارشنبه هشتم ارديبهشت ماه 1333 ميهمانان و مدعوين و اعضاي كنگره به همدان عزيمت كردند و صبح پنجشنبه نهم ارديبهشت ماه 1333 ساعت نه صبح افتتاح آرامگاه حكيم بزرگ در پيشگاه اعليحضرت محمد رضاشاه پهلوي شاهنشاه آريامهر به عمل آمد.

آخرين جلسه (جلسه اختتاميه) تاريخ دهم ارديبهشت ماه 1333 (30 آوريل 1954) بعدازظهر به شرح زير برگزار شد:

● تشگر از ميهمانان توسط مرحوم سيد حسن تقي‌زاده.

● سخن نمايندگان كشورها به ترتيب حروف تهجي: افغانستان،آلمان،بلژيك،مصر،‌اسپانيا، كشورهاي متحده آمريكاي شمالي، فرانسه، انگلستان، هلند، هندوستان، اندونزي،عراق،ايتاليا، هاشمي‌اردن، لبنان، نروژ، پاكستان، سويس، تركيه، اتحادجماهيرشوروي، واتيكان، يوگسلاوي (كه عده‌اي از آنان نمايندگان و عده‌اي سفرا و وزراء مختار كشورها در تهران بودند) همچنين سخن نماينده يونسكو. در خاتمه آقاي علي‌اصغر حكمت ختم كنگره را اعلام كرد.

درميان سخنرانان وخطباي خارجي وايراني‌عده‌اي طبيب‌واستادتاريخ طب وفنون‌وابسته بدان‌بودندكه سخنراني‌هايشان از نظر تاريخ طب بسيار ارزنده بود.

در بيست سال و اندي قبل كه جشن هزاره شيخ در تهران وهمدان برگزارشد، نگارنده اين مقاله ازتعدادي از شركت‌ـ كنندگان دركنگره خط وامضاء يادگاري گرفته ودردفتري محفوظ‌نگاشته بودم كه براي چنين روزي پس از گذشت زمان بكار آيد و از نظر هنر و مردم شايد مفيدواقع گردد. خط وامضاهاي ياد شده دراين صفحات ملاحظه مي‌گردد. اميد است كه مقبول طبع خوانندگان مجله و مردم قرار گيرد.