جم‌آبادي، محمود. "هزارة ابن‌سينا". دوره13، ش146و147 (آذر و دي53): 13-19، تصوير.

خلاصه: معرفي تصاوير ومدالها و تمبرها، مجسمه‌هايي ازشيخ درايران و ساير نقاط جهان، آرامگاه شيخ

هزاره ابن‌سينا

(آخرين قسمت)

دكتر محمود نجم‌آبادي

رئيس بخش تحقيقات تاريخي طبي و

بهداشتي دانشكده بهداشت دانشگاه تهران

از ابن‌سينا تصاويري چند مأخوذ از كتابهاي جهان و ايران درتهران وشهرستانها و همچنين در كشورهاي ديگر جهان به چاپ رسيد كه بسيار چشمگير مي‌باشد و اگر مقرر شودكه همه آنها به چاپ برسد يك رساله و يا بهتر گفته شود يك مجموعه عكس (آلبوم) كم‌نظير خواهد بود.

مجسمه ابن‌سينا ـ

اما مجسمه ابن‌سينا كه توسط استاد ابوالحسن صديقي تهيه شده بوددرشهرهمدان در ميدان بوعلي نصب گرديد. اين مجسمه با هنرمندي كم‌نظيري انجام يافته است.

«ابوعلي سينا 370ـ428 هجري»‌«دل گرچه دراين باديه بسيارشتافت يك موي ندانست ولي موي شكافت» «اندر دل من هزار خورشيد بتافت آخر بكمال ذره‌اي راه نيافت»

«اين تنديس راانجمن آثارملي» «بياد بود هزارمين سال تولد شيخ‌الرئيس» «ابوعلي حسين‌بن سينا بشهر همدان»‌«اهداء كرده است».

«پيكر نگار ابوالحسن صديقي 1370 هجري قمري».

2ـ مدال ابن‌سينا ـ

مدال‌ابن‌سيناازروي ‌تصويرنيمرخ‌كه استادصديقي تهيه كرده بود به پاريس سفارش داده شد و آرتور برتراند (Arthur Bertrand) مدال‌ساز معروف آنرا تهيه كرد كه در جشن هزاره شيخ به شركت‌كنندگان اهدا گرديد.

روي مدال تصوير ابن‌سينا كه در زير آن «بوعلي» و دور آن رباعي مغروف ابن‌سينا و پشت مدال «يادگار جشن هزار ساله ميلاد شيخ‌الرئيس ابوعلي حسين ابن‌سينا و نماي آرامگاه شيخ در همدان 1370 هجري قمري»‌است.

3) تمبرهاي يادبود هزاره شيخ ـ

 تمبرهاي يادبود ابن‌سنا در پنج‌سري توسط كارخانه برادبوري ويلكينسن

( Bradbury Wilkinson and Co. Ltd. New MALOEN , Surry , England)

در لندن تهيه گرديد و مشتمل بر پنح دوره و هر دوره مركب از پنج تمبر بود:

دوره اول آثار عهد هخامنشي؛

دوره دوم آثار عهد ساساني؛

دوره سوم آثار عهد سلجوقي؛

دوره چهارم آثار قرن هفتم هجري ببعد؛

دوره پنجم تصوير ابن‌سينا و تصوير آرامگاه قديم و جديد و منظره‌اي از شهر همدان و مقبره قابوس وشمگير بود.

چهار دوره اول تا چهارم قبل از انعقاد جشن و دوره پتجم در موقع انعقاد جشن انتشار يافت.

4) بخت‌آزمائي در هزاره ابن‌سينا ـ

غير از تمبرهاي مذكور در بالا اوراق بخت‌آزمائي ملي براي تهيه عوائد ساختمان آرامگاه شيخ چاپ شد و به فروش رفت.

بعلاوه عطيه‌ي قابل ملاحظه‌اي از طرف اعليحضرت همايون شاهنشاه آريا مهرووجوهي ازطرف مجلس شوراي ملي و شير و خورشيد سرخ و وزارت كشور وشركت ملي نفت وشهرداري همدان وپارسيان حقيم هندوستان و دانشكده پزشكي تهران و وزارت بهداري و بازرگانان براي ساختمان آرامگاه و مخارج انعقاد هزاره پرداخت گرديد.

5) كتابخانه ابن‌سينا ـ

از كارهاي معتبر اجمن آثار ملي تأسيس كتابخانه‌اي بنام شيخ درهمدان مي‌باشد، كه درموقع برگزاري جشن هزارمين سال ولادت ابوعلي سيناصورت گرفت. اين كتابخانه تاسال1331 خورشيدي تعداد1400 جلدكتاب درآن جمع‌آوري گرديد و قبل از اين تاريخ تعداد 649 جلد كتاب در آرامگاه وجود داشت.

ازآن پس ازطرف برخي ازمؤسسات ودانشگاهها و اشخاص چه در ايران و چه در جهان تعداد زيادي كتاب و رساله و مجله و امثال آنها بركتابخانه اضافه شده است كه اكنون بصورت يك مركز بزرگ مطالعه درباره آثار شيخ مي‌باشد.

6ـ آرامگاه شيخ ـ

آنچه كه بنظر صحيح مي‌رسد آنكه وفات شيخ طبق گفته ابن‌ابي اصيعبه در عيون‌الانباء درهمدان اتفاق افتاد. ودر زير حصار همدان در طرف قبله دفن شده كه بعدها به قبر «بابا علي‌سينا»‌شهرت يافته است.

اين قبر كم‌كم رو به ويراني نهاد، بعدها توسط يكي از شاهزاده خانمهاي قاجار به نام نگارخانم به وضعي در آمد و بجاي مقبره قديمي گنبدي از آجر ساخته سنگ قبر ابوعلي سينا و ابوسعيد دخروك را بر روي قبر ديگري كه جنب قبر شيخ بود قرار دادند.

بر روي سنگ قبر پس از چند جمله چنين نقل شده است:

«…… هذا قبرجنت مكان فردوس آشيان سلطان‌الحكماءشيخ ابوعلي سينانورالله مرقده. وفاته في‌خامس شهر رمضان سنه 427.

                        «حجة  ‌الحق   ابو   علي   سينا

                                                درجع آمد از عدم به وجود»

                        «در شصا كرد كسب جمله علوم

                                                در تكز كرداين جهان بدرود»

حره حقير عبدالصمد. عمل كربلائي عبدالخالق، تاريخ 1294»

ا. و. ويليام جاكس  (A.W. Jakson)استاد زبان‌شناسي هند و ايران در دانشگاه كلمبياي آمريكاي شمالي كه قبل از سال 1909 ميلادي (= 8/1287 شمسي) درهمدان قبر ابن‌سينا را زيارت كرد، و در كتاب خود موسوم به «ايران در گذشته و حال»

Persia past and present , New York 1909)

متذكر گرديده است كه مقبره با ساختمان آجري و ساده به شكل مستطيل مي‌باشدودور آن محوطه و بر دور محوطه ديواري است كه محل درويشان وزوارورهگذران است. سنگي برقبراين متفكربزرگ قراردارد و در كنار او معاصرش شيخ ابوسعيد شاعر صوفي مشرب ايراني مدفون است………).  

عكسي كه جاكسون از آرامگاه قديمي شيخ برداشته دراغلب كتابهاي تاريخ طب قبل از1333 شمسي به عنوان مقبره ابن‌سينا چاپ شده و از آن سال عكس آرامگاه جديد شيخ به چاپ رسيده است.

آرامگاه جديد شيخ ـ

اما طرح آرامگاه جديد شيخ به همت انجمن آثار ملي در سال 1326 شمسي از سال 1326 شروع گرديد.

طراح آن مهندس هوشنگ سيحون بود.

تصويري از مقبره قديمي اين‌سينا كه در كتاب «ايران در گذشته و حال» تاليف ويليامز جاكسن چاپ شده است

ساختمان سابق آرامگاه اين‌سينا در همدان

بنا ومساحت زمين درساختمان وسايرخصوصيات آن احتياج به شرح بيشتريدارد كه ازحوصله اين مقاله خارج است.

اط ضمائم اين بنا دو تالار يك كتابخانه و ديگري تالار سخنراني است.

در تالار كتابخانه مقابل در ورودي كتيبه‌اي چنين به خط نستعليق به قلم آقاي زرين خط ديده مي‌شود:

«بنام ايزد بخشاينده مهربان ـ چنين گويد نيازمند حضرت بي‌نيازي علي‌اصغر حكمت شيرازي كه چون در اين زمان فرخنده نشان كه هزارسال ازولادت با سعادت حكيم حجة‌الحق شرف‌الملك شيخ‌الرئيس ابوعلي حسين‌ين‌عبدالله‌بن سينا مي‌گذشت بفرمان شاهنشاه بلند جايگاه شهريار خردمند اعليحضرت همايون محمدرضا شاه پهلوي مقرر گرديد كه بيادگار هزاره آن بزرگوار كه آثار گرانبهاي او بروزگاران باقي و پايدار است، برمزاراو بنائي برپا كنندكه از عظمت فكر و بلندي انديشه و نيروي دانش وجلالت قدروي نمودار باشد. پس جمعي ازوطن‌دوستان كه به نگاهداشت آثار ملي ايران همت كرده‌اند باجراي امر شاهانه برخاستند و سالي دو بر ساختمان اين گنبد رفيع و مرقد شريف فراخور توانائي خود نه در خور شأن خواجه رئيس بذل همت نمودند تا بحمدالله تعالي در سال 1370 هجري قمري برابر با سال 1330 شمسي به ميمنت ومباركي اين بناي يادگاربپايان رسيد. اميدكه اين خدمت بس خرد بنام آن داناي بزرگ در پيشگاه فرزندان ايران و خردمندان جهان نيكو و پسنديده افتد».

تصوير كتيبه بناي آرامگاه جديد شيخ كه بر ديوار تالار كتابخانه نصب شده است

نگارنده مقاله بر مزار شيخ (همدان)

در ذيل آن تاريخ بناي آرامگاه آمده است:

«زالوند است تابان تا فروغ بوعلي‌سينا بتابد نور حكمت در جهان چون طور در سينا» «پي افكند از خرد گيتي زهي كيشا و آئينا» «شفاني غير قانونش نيابد خاطر خسته بجائي جز اشاراتش نبيندديده بينا» «نبيندديده بينا حكيمي همچو او دانا بروي مسند دانش بزير قبه مينا» «عيان شد لطف يزدانش نهان شد ديواز جانش بلندي يافت ايوانش به طغراي و آتينا» «رقم زد كلك حكمت در هزارم سال ميلادي كه (ماند اين كاخ پاينده بفر بوعلي‌سينا)».

درخاتمه مقال بحق بايدگفت كه جميع خدمات وكمكها واقداماتي كه براي تجليل از مقام شيخ و بر پا ساختن هزاره وي به نحو اتم و اكمل انجام يافت و بنده ناچيز ازسه سال قبل از انعقاد جشن هزاره و در دوران جشن و كمي پس از آن شركت داشته تمام به همت والا وارشاد اعليحضرت همايون محمدرضا شاه پهلوي شاهنشاه آريامهر دردوران نخست‌وزيري شادروان سپهبد فضل‌الله زاهدي به عمل آمده است. شادروان سپهبد فضل‌الله زاهدي د راين امر بسيار خير و نيكو سهمي كم‌نظير داشته است كه از نظر حق‌شناسي بدين مختصر قناعت ورزيده شد.

چرا كه:

چو نيكي كند كس تو پاداش كن

اين مقاله آخرين مقاله‌ئي است كه درباره شيخ و مقام عالي وي در طب به نظر خوانندگان مجله «هنر و مردم» رسيد و تا آنجا كه مقدور بود سيماي طبي شيخ ترسيم شد.

عكس دسته‌جمعي مستشرقين در هزاره شيخ

نگارنده مقاله در حين ايراد سخنراني در هزاره شيخ (تالار ابن‌سينا، دانشكده پزشكي) طرف راست نگارنده دكتر ابراهيم مدكور نماينده مصر مي‌باشد

اميد است در آتيه از نظر فلسفه و ادب بخواست خداوند ترسيمي ديگر را از نظر خوانندگان مجله بگذرانيم.

پايان