|
كتاب
زير نظر: پرويز اذكابي
چنانكه ملاحظه مي شود، در اين
شماره، سه فرهنگنامه ي علوم اجتماعي (دوتا
به انگليسي و يكي به فرانسوي) معرفي شده
است. متأسفانه جاي چنين واژه نامه هايي،
باوجود كمال ضرورت و اهميت آنها، در زبان
فارسي خالي است.
آنچه تاكنون در فارسي فراهم آمده،
همان واژه نامه هاي مختصري است كه در آخر
برخي از كتابهاي علوم اجتماعي و مردم
شناسي ، مؤلفان و يا مترجمان آنها، بدست
داده اند؛ كه مفصلترين آنها واژه نامه ي
آخر كتاب «زمينه ي جامعه شناسي» اثر «دكتر
اميرحسين آريان پور» است. همچنين انتظار
چاپ و نشر «فرهنگنامه ي فلسفي و علوم
اجتماعي» اين استاد، به چهار زبان ، به
درازا كشيد. اميد است روزي توفيق داشتن چند
فرهنگ و واژه نامه در اين زمينه هاي علمي،
به فارسي نصيبمان شود.
(پ.ا)
A
DICTIONARY OF THE SOCIAL SCIENCES
Editors: Julius Gould & William L. Kobb. Compiled under the auspices
of the United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization.
London,
Ravistock Publications. 1964. (XVI
+ 761 p.)
فرهنگ نامهي
علوم اجتماعي
ويرايش: جوليوس گالدو – و – ويليام
ل . كلب . گردآوري : زي نظر : سازمان آموزشي،
علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسكو) . لندن،
انشارات تاويستاك ، 1964 (16 + 761 ص)، 19 * 5/25 .
اين فرهنگ تامه، نشان دهنده ي كوشش
هاي شگرف و بي اندازه ي عده ي زيادي از
دانشمندان علوم اجتماعي است . نويسندگان
آن از ايالات متحده امريكا و كشورهاي
مشترك المنافع انگلستان هستند كه با
همكاري و تبادل نظرهاي گوناگون ، موجب و
موجد چنين فرهنگنامه يي براي علاقه مندان
گرديده اند. عالمان اجتماعي كه از سوي دولت
انگلستان در گردآوري اين فرهنگنامه
همكاري كرده اند، 96 نفر هستند كه از بنياد
همكاري هاي انسان شناسي اجتماعي انگلستان
و بنياد همكاري هاي جامعه شناسي انگلستان
و بنياد همكاري هاي مطالعات سياسي
انگلستان انتخاب و براي به انجام رسانيدن
اين كار مأمور شده، دانشمندان اجتماعي
ايالات متحده امريكايي «ويليام كلب»
انتخاب و به همكاري دعوت شده اند.
در اين فرهنگ نامه كه نوعاً بسيار
جامع و بي نظير است، 1000 اصطلاح و موضوع
علوم اجتماعي ، با ذكر معاني وموارد استعمال آنها بنحو احسن توصيف و
تشريح گرديده است. كليه ي اصطلاحات از ميان
رشته هاي جامعه شناسي، علوم سياسي، انسان
شناسي اجتماعي، روان شناسي اجتماعي، و
اقتصاد انتخاب و به صورت مقاله هاي كوچك به
وسيله ي دويست و هفتاد و پنج نويسنده ي
بزرگ و سرشناس فراروي خوانندگان نهاده
آمده است.
هر مقاله اختصاراً پيرامون تاريخچه
و موارد استعمال واژه و حتي الامكان
درباره ي طرق مختلف استفاده از لغت در
فرهنگ امروز، گفتگو كرده و به طور بسيار
قابل مفهومي اهميت اين واژه ها را مورد
ارزيابي قرار داده است. براي مستند ساختن
معاني و مفاهيم هر واژه نيز نقل قول هايي
از كتب مختلف با ذكر جزئيات كامل فهرست كتب
در هر قسمت آورده شده. هر مقاله به
قسمتهايي تقسيم گرديده كه به ترتيب الفبا
شامل اين موارد است: قسمت
A در
شرح هر اصطلاح، ريشه ي معنا و يا معاني
واژه را كه اغلب در علوم اجتماعي مفيد و
مورد استفاده است به طور دقيق مورد بحث
قرار مي دهد. بيشتر اصطلاحات داراي قسمت
B نيز
مي باشند كه زمينه هاي مختلف تاريخي گفته
آمده در معاني مذكور در قسمت A را بررسي مي كند و به بحث
مشروحتر در مورد آن واژه مي پردازد. در
مقاله هاي طولاني تر، قسمت هاي
(C, D, E) و …. گنجانده شده است. اين قسمت ها شامل
توضيحات بيشتري در بحث هاي تاريخي است، و
تجزيه و تحليل كامل واژه را نيز دربر دارد.
در همين قسمت هاست كه مسائل قابل بحث و
عقايد مختلف دانشمندان علوم مربوط ، در
مورد معاني اظهار شده و كوشش در شناساندن
آنها، مطرح مي
شود. اين اختلاف نظرها كه غير قابل اجتناب
هستند معمولاً از مباحث استدلالي پديد مي
آيند، كه اشارت كوتاه در مورد آنها وافي به
مقصود نبوده، بلكه براي آگاهي بيشتر
خواننده، تفصيل آنها مفيد بنظر آمده است.
باتوجه به حجم اين كتاب، اين نكته
را نيز بايد متذكر گرديد كه گردآوري يك
چنين اطلاعاتي در رشته هاي مختلف علوم
اجتماعي كاري است بس دشوار، و اقدام
گردآورندگان آن بسيار درخور ستايش و تحسين
مي باشد. اين مجموعه مي تواند براي هر دسته
و هر گروهي از پژوهش گران علوم اجتماعي كه
در پي دست يافتن به مسائل مهم و پرورش فكري
خود در اين زمينه اند، و نيز استادان علوم
اجتماعي كه طالب نظريات موثق و دقيق
درباره ي اصطلاحات علمي يا فني مربوط به
موضوعات مختلف مي باشند، معلمان، مديران،
وكتابداران و هركس از هر
طبقه يي، مي تواند مقصود خويش و پاسخ
سوآلات خود را در سطور ارزنده ي اين فرهنگ
نامه ي جامع پيدا كند.
صديقه مصطفوي
A
DICTIONARY OF SOCIOLOGY
Edited by G. Duncan Mitchell. London, Routledgi & Kegan Paul, 1968.
(VIII + 224 p.)
واژه نامهي
جامعه شناسي
ويرايش : ج. دونكن ميشل. لندن ،
راتلج و كگان پل، 1968. تجديد چاپ شده ي 1973.
كتاب واژه نامه ي جامعه شناسي
باتوجه به اهميتي كه اين علم و كليه ي علوم
اجتماعي در اين 30 سال گذشته يافته اند، يكي
از مفيدترين فرهنگ نامه هاي موجود به زبان
انگليسي است كه به چاپ رسيده است. استادان
بي شماري در راه شناساندن جامعه شناسي به
شاگردان خود كتابها نوشته اند، ولي نوشته
ها و مقالات درباره ي هر علمي بدون آگاهي
به اصطلاحات و مفهوم واژه هاي ويژه ي آن
كاري است بي ثمر. اين كتاب ثمره ي پشتكار 38
استاد علوم اجتماعي به خصوص جامعه شناسي
است، كه باهدفي مشخص و همكاري مستقيم
توانسته اند به شاگردان رشته ي جامعه
شناسي، فرهنگ نامه اي عرضه كنند كه بيش از
300 اصطلاح علمي و مهم در جامعه شناسي و شاخه
هاي مربوط به آن را تجزيه و تحليل و درواقع
توصيف كنند.
اين لغت نامه جهت رفع احتياج
مبتديان در مطالعه ي علوم اجتماعي بخصوص
دانشجويان دانشگاه ها و دانشكده هاست كه
نيازمند لغت نامه اي كوچك و فشرده و درعين
حال جامع و جوابگو هستند. اين كتاب توسط
يكي از استادان مسلم علوم اجتماعي دانشگاه
«اكستر» لندن به طبع رسيده است. واژه هايي
كه در اين لغت نامه بكار رفته، شامل بعضي
از اصطلاحات است در زمينه هاي روان شناسي
اجتماعي، انسان شناسي فرهنگي و اجتماعي،
علوم سياسي و رابطه ي آن با جامعه شناسي،
امور اداري – اجتماعي ، و نيز واژه هايي كه
وسيله ي كارمندان عادي به كار برده مي شود.
اين مجلد بيشتر جنبه ي لغت نامه را داشته
تا يك فهرست لغات ومعاني، چون كه درمورد
بعضي از لغات تقريباً بطور مفصل گفتگو شده
است. اصطلاحاتي مانند سازمان اجتماعي، نقش
يا «كاركرد» از آن دسته
واژه ها هستندكه در يكي دو سطر نمي
توان معاني و موارد استعمال كامل آنان را
بيان نمود، بنابراين احتياج به بحث بيشتر
و شرح كاملتر دارند. نحوه ي بيان معاني
لغات مذكور در لغت نامه بدين صورت است كه
معمولاً پس از يك شرح مختصر در مورد
اصطلاح، تاريخچه ي پيدايش و موارد
استعمال مختلف آن به ميان مي آيد كه در
بيشتر مواقع مؤلف به اين هم اكتفا نكرده، و
براي آشنا نمودن خواننده به معاني و مطالب
مورد نظر به يك يا دوكتاب يا به مقالات
متعدد از جهت كسب اطلاع بيشتر ارجاع مي دهد.
اين كار در نوع خود بسيار مفيد و كم
نظير است. تعدادي شرح هاي كوناه مربوط به
زيست نگاري استادان بزرگ علوم اجتماعي نيز
در اين واژه ها گنجانده شده است، كه اين
خود نيز براي خواننده سودمند بوده، بر
معلومات او مي افزايد.
بعضي از اصطلاحات جامعه شناسي
بسيار متداول و رايج است كه در اين كتاب
احتياجي به نوشتن شرحي كامل در مورد آنها
احساس نشده ، و چون اين اصطلاحات در متن
هاي غير جامعه شناسي نيز بسيار بكار رفته،
به آساني
مي توان آنها را در فرهنگ نامه هاي
معمولي يافت . از اينرو ، در اين كتاب فقط
اشاره مختصر به آنها شده است.
صديقه مصطفوي
DICTIONNAIRE
DE L'ETHNOLOGIE
[par]
Michel Panoff et Michel Perrin Paris, Petite Bibliotheque Payot 1973 (293
p.)
واژه نامهي
مردم شناسي
[از] ميشل پانوف - و - ميشل پرن پاريس
، كتابخانه كوچك پايو، 1973 (293 ص)، 5/10 * 5/17
در اين واژه نامه، براي تعريف هر
واژه مقاله اي در سه قسمت تنظيم شده است.
قسمت اول حاوي يك
يا دو تعريف دقيق ومشخص از يك واژه است، و
خود اين واژه نمودار عقايدي كه در قسمت
بعدي بيان ميشود. قسمت دوم به بيان اين
عقايد ونظريه ها اختصاص داده شد وگاه
الزاماً به يك نتيجه گيري انتقادي منتهي
ميشود. قسمت سوم كه شامل كتاب شناسي و مرجع
شناسي است، در آخر مقاله آمده است. برمبناي
ضوابطي خاص تعدادي از اقوام مختلف نامبرده
و تعريف شده اندو هم چنين مردم شناسان
بزرگي كه قبل از سال 1920 متولد شده اند، ياد
گرديده اند. اين واژه نامه ي بي ادعا كه
حاوي مطالب بسيار مهم وباارزشي است كه به
ترتيبي دقيق مدون شده است. درعين حال
فرهنگي نيز هست براي مقابله ي واژه هاي
فرانسه – انگليسي و انگليسي – فرانسه . به
گفتة خود مؤلفان اين اولين كتاب است از اين
دست در فرانسه.
مريم موسويان
عبدالله بن
املقفَّع
تأليف محمد غفراني الخراساني
القاهره، الدار القوميه للطباعه و
النستر، 1965 م / 1343 ش. (ع + 635 ص)، 17 * 24 .
اين كتاب ، شهادت نامه ي تحصيلات
عالي «محمد غفراني خراساني» - دبير زبان و
ادبيات فارسي در دانشكده ي ادبيات دانشگاه
اسكندريه ي مصر است، كه يكي از سه تن هيأت
دانش آموختگان دانشگاه تهران (دانشكده ي
معقول و منقول سابق) دعوت شده از سوي
دانشگاه قاهره در سال 1956 م است براي تكميل
مطالعات عالي در ادبيات عرب، براساس
موافقت نامه ي تبادل فرهنگي ميان ايران
ومصر.
مؤلف ، از آن جهت موضوع «ابن مقفَّع
و جريان فارسي در ادب وي» را براي شهادت
نامه اش گزيده كه نمايانگر تأثر آشكار
ميان ادبيات عربي و فارسي است. چه اينكه «ابن
مقفع» ( = روزبه بن داذويه ايراني فارسي،
كشته ي 142 هجري قمري)، بزرگترين نويسنده يي
است كه نمانده ي اين جريان در فرهنگ عربي
از آغاز سده ي دوم هجري است . (ص «ي» مقدمه).
چنانكه در شخصيت ادبي او ملاحظه مي شود،
ارزش و اعتباراتي نوين نمودار است كه در
ادب هيچيك از نويسندگان عربي زبان، در سده
هاي پياپي، جز دروي نمي يابيم. افتخار تحول
بخشيدن به نثر فني در زبان عربي، و سرشار
كردن آن از رنگهاي نو انديشگري و انواع
گوناگون تعابير؛ كه بدان رونق و زيبايي، و
تازگي و جلايي بخشيده ،از آن او بوده است.
به راستي كه «ابن مقفع» با آگاهمندي
سرشار و نبوغ بي نظير خويش، ادب عربي را با
ثروتي بي كران، توانمند ساخت، و زندگاني
خود را كه – ديري نپاييده – وقف خدمت به
ادب كرد، و آثاري به جاي نهاد كه از
شاهكارهاي ادب عربي است، و ممكن نيست از
باد و باران گزند يابد.
از اينرو، ابن مقفع از بزرگترين
انديشمنداني بشمار مي رود كه آثاري
جاويدان در زمينه هاي ادبي و فكري، نه تنها
در جهان عربي، بلكه در سراسر قلمرو
انساني، پديد آورده اند. (ص «ي – ك» مقدمه).
مؤلف، بيش از پنج سال در تأليف اين
رساله كوشيده و بسياري از منابع عربي و
فارسي – چاپي و خطي – و فرنگي را بررسي
كرده است. وي در عين حال، به فضل تقدم
محققان عربي وايراني و مستشرقان فرنگي، در
پژوهش احوال و آثار «عبدالله بن مقفع»
اعتراف كرده، كه آثاري ارزنده پديد آورده
اند، و همان آثار از مهمترين مراجع در اين
باره به شمار است.
همچون استاد فقيد «خليل مردم» ،
مرحوم «الاب لويس شيخو» ، مرحوم «عباس
اقبال آشتياني» - استاد تاريخ و ادبيات
فارسي در دانشگاه تهران - ، مرحوم دكتر «عبدالوهاب
عَّزام» ، مرحوم «محمد كرد علي» ، مرحوم «احمد
امين»، دكتر «عبداللطيف حمزه»، مرحوم «محمد
سليم الجندي»، مرحوم «عبدالعظيم قريب
گرگاني» - استاد ادبيات
فارسي در دانشگاه تهران - ، مرحوم «نائل
المرصفي»، دكتر «محمد غنيمي هلال» ، دكتر
«محمد جعفر محجوب ايراني»، «حناالفاحوزي»
، «محمد قابيل مصري» ، و بسياري از
مستشرقان چون «سيلوستر دوساسي» و «شوفان»
فرانسوي، «بيكل» و «نولدكه» و «بروكلمان»
آلماني، «كريستن سن» دانماركي، «دنيس روس»
انگليسي ، و جز اينان بسياري از اديبان و
نويسندگان شرقي و غربي (ص «ك» مقدمه).
سپس گويد: «در اين رساله، از زاويه
هايي جديد و بررسي نشده، با مدديابي از
فرهنگ فارسي خويش در تفهم متنها، پرتوهايي
بر زندگاني و شخصيت ادبي و آثار «ابن مقفع»
افكنده ام، كه تاكنون در نزد محققان عرب و
ايارني سابقه نداشته است، و بطور خلاصه
بدين شرح ست : (نقل باختصار تمام):
1 – در اثر مطالعه ي تطبيقي درباره ي
ابن مقفع، ميان دو زبان عربي و فارسي، به
وضوح از جريان فارسي در تأيف وي پرده
برگرفته ام، و مهمترين بخش هاي رساله ي من،
به ويژه باب چهارم به اين مطلب اختصاص
يافته، همچنين باب پنجم وششم.
2 – برخي از آثار خطي ابن مقفع راكه
بدست فراموشي سپرده آمده بود، از جمله
كتاب «الادب الجامع» و ترجمهي عربي «كليله
و دمنه بهرامشاهي» را كشف نمودم.
3 – برخي از آثار چاپ ابن مقفع را
باز نمودم، به ويژه متن هاي گمشده ي كليله
و دمنه، و «الادب الوجيز» او را كه از
فارسي به عربي برگردانيده ام.
4 – در همين رساله ي خود، آثار خطي
يي را كه به تقليد از كليله و دمنه ساخته
آمده است برنمايانده ام، و به تطبيق ميان
متن هاي عربي و فارسي پرداخته ام.
|
