ورجاوند،‌پرويز. “سخني چند درباره آثار معماري دردوران ساساني در سرزمين ماوراءالنهر“. دوره 13، ش105 (فروردين 54): 2-12، تصوير.

خلاصه: موقعيت جغرافيائي ماوراءالنهر، تمدنهاي شناخته شده پيش از تاريخ و دوره نوسنگي و برنز دراين سرزمين، آثار دوران ساساني: ناحيه باستاني و “رخشا“ و قصر “بخاراخدا“، توصيف شهر “رخشا“ و منضعات آن ـ ناحيه باستاني “پنج‌كنت“ و آثار بدست آمده دراين محل شامل قلعه شاهي، شهراصلي، حومه شهر، گورستان، بررسي يك خانه مكشوفه دربين آثار معماري اين محل، تزئينات معماري در “پنج كنت“ شامل الف ـ ديواره نگاره، ب ـ تزئينات چوبي، پ ـ تزئينات با گل رس.

سخني چند درباره :

آثار معماري در دوران ساساني در سرزمين ماوارءالنّهر¹

دكتر پرويز ورجاوند – استاد دانشگاه تهران     و مشاور سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران

بنظر ميرسد جا داشته باشد پيش از آنكه به معرفي شهرها و آثار معماري دوران ساساني در ماوراءانهر بپردازيم به اختصار مطالبي درباره اهميت و ارزش آثار اين منطقه در زمينه شناسائي هرچه وسيعتر فرهنگ و تمدن ايراني بيان داريم و ويژگيهاي محلهاي باستاني اين ناحيه را برشماريم.

ناحيه وسيعي را كه از ديرباز درنوشته هاي مورخان و جغرافي نويسان هميشه از آن بنام خراسان بزرگ، ورارود و يا ماروراءالنهر ياد شده است از مدتها پيش دانشمندان شوروي بدلايل خاص بنام (آسياي مركزي) از آن ياد ميكنند. اين ناحيه هم اكنون شامل سرزمينهائي است كه جمهوري هاي ازبكستان – جمهوري فارسي زبان تاجيكستان – تركمنستان – ناحية قزاقستان و قرقيزستان را دربر ميگيرد.

درحاليكه دانشمندان مغرب زمين نواحي را كه شامل: تركستان شرقي – مغولستان و تبت ميباشد بنام آسياي مركزي نامگذاري كرده اند. بحث درباره علت اين اختلاف و انگيزه هاي سياسي كه منجر به نامگذاري اخير توسط دانشمندان روس گرديده مطلبي است كه از حوصله اين گفتار بيرون است و جا دارد كه در فرصتي ديگر بآن بپردازيم.

سرزمين وسيع ماوراءالنهر و يا منطقه ايكه امروز از آن بنام آسياي مركزي ياد ميشود از نظر جغرافيائي سرزميني است با اختلاف منظر بسيار چنانكه قسمت وسيعي از آن را سلسله كوههاي عظيم و صحراهاي وسيعي كه براي زندگي انسان مناسب نيست فرا گرفته است – از سوي ديگر در اين ناحيه با حوضه هاي پرآب و بستر       رودخانه هاي بزرگ با خاك رسوبي و حاصلخيز برخورد مي كنيم كه از كهنترين روزگاران مسكون بوده چنانكه نشانه هاي آنرا بصورت تمدنهاي پرارزش در اين نواحي شاهد هستيم . بالاخره اينكه دامنه هاي ارتفاعات و   استپ هاي اين سرزمين وسيع، چراگاههاي پربار و پرنعمتي را براي پرورش، گونه هاي مختلف دامها عرضه ميدارند.

چراگاههائي كه با جاذبه بسيار دامپروران بومي و گله هاي بزرگ آنها را بسوي خويش فرا ميخواند و امكان بوجود آمدن نوعي خاص از تمدن شباني را در اين بخش فراهم ميساخت.

از تمدنهاي معروف و شناخته شده پيش از تاريخ اين سرزمين ميتوان آثار و تمدنهاي زير را ياد كرد: از آثار ارزنده دوره پارينه سنگي و تمدن (موسترين) ميتوان كشفيات غار (تشيك تاش) در جنوب شرقي ترمذ را ياد كرد. با يافتن اسكلت يك انسان (نئاندرتال) كه آنرا گونه اي ميان (انسان پكن) و انسان «نئاندرتال» شناخته شده در مغرب زمين دانسته اند، باستانشناسان براي اين محل اهميت خاصي قائل هستند.

آثار مربوط به دوره نوسنگي (نئوليتيك) در سرزمين خراسان بزرگ بزرگ يا ماوراءالنهر داراي اهميت و اعتباري خاص هستند. زيرا كه به گونه اي روشن اوضاع و احوال و ويژگيهاي مربوط به زندگي اجتماعات ساكن منطقه را در اين دوران بازگو ميكند و رابطه آنرا با تمدنهاي مستقر در ديگر ناحيه هاي سرزمين ايران مشخص ميسازد.

از جمله تمدنهاي معروف و شناخته شده دوران نئوليتيك ناحيه تا آغاز دوران تاريخي ميتوان تمدنهاي زير را ياد كرد:

تمدن شناخته شده در (آنو) واقع در دوازده كيلومتري عشق آباد (اشك آباد) در تركمنستان جنوبي    – تمدن مكشوف در (قره تپه) در نزديكي عشق آباد گذشته از آثار جالب دوران نوسنگي و برنز در تركمنستان جنوبي، در ناحيه (خوارزم) نيز با تمدني ارزشمند بهمين نام برخورد ميشود. در نواحي كوهستان تاجيكستان جنوبي نيز با آثار فراواني از تمدن دوران نوسنگي برخورد ميكنيم كه بنام تمدن (حصار) نامگذاري شده است.

همچنين در ساحل چپ (سيردريا) نيز با محلهاي باستاني زيادي از دوران برنز برخورد ميكنيم كه مجموع آنرا بنام تمدن (قراقوم) ناميده اند.

و بالاخره در دره (فرغانه) و در قسمت پائين دره (زرافشان) نيز با آثار تمدنهاي ارزنده اي از دوران برنز برخورد شده كه تمدن دره زرافشان را بنام (زمان بابا) ناميده اند.

عكس هوائي از بخش شمال شرقي قسمتي از شهر باستاني پنج كنت بعد از كاوشهاي باستاني.

بحث درباره آثار دوران تاريخي سرزمين خراسان بزرگ و ماوراءالنهر باتوجه به فراواني و اهميت اين آثار مطلبي است كه جا دارد درباره آن بطور جداگانه درطي گفتارهائي چند صحبت شود. از جمله بايد دانست كه در دوران هخامنشي شاهد ايجاد و گسترش تعداد قابل توجهي از شهرها در اين سرزمين هستيم كه بعنوان مثال ميتوان شهرهائي چون : مرو – قلعه گبر در خوارزم – قلعه مير در تاجيكستان جنوبي – ويرانه هاي بالا حصار در بلخ – آثار مكشوف در فرغانه و … را ياد كرد.

آثار دوران ساساني

باتوجه به اهميت و موقع خاص سياسي و اقتصادي و بازرگاني سرزمين ماوراءالنهر در دوران ساساني و گذشتن جاده معروف (راه ابريشم) از اين ناحيه و رشد روزافزون شهرنشيني در سراسر ايران ساساني، در بسياري از نواحي ماوراءالنهر يا شهرها ومحلهاي مسكوني عظيم و گسترده اي برخورد ميشود كه نمونه هاي كاوش شده آنها در محلهائي چون : (بالاليك تپه) در پانزده كيلومتري ترمذ منطقه وسيع و كم نظير و رخشا در 20 كيلومتري شمال غربي بخارا – ويرانه هاي افراسياب يا سمرقند كهن و بالاخره منطقه باستاني پرارزش و گسترده (پنج كنت) يا پنجيكنت در شصت كيلومتري شهر سمرقند را ميتوان نام برد.

تصوير يكي از كوچه هاي شهر باستاني پنج كنت بعد از كاوش

نكته قابل اشاره اينكه آثار مربوط به تمدن شكوفا و ارزنده دوره ساساني در ماوراءالنهر را باستانشناسان روس و از جمله (بلنيتسكي) بنا به دلايل خاص زير عنوان آثار دوران (بعد از كوشان)² ياد ميكنند نه ساساني. در گفتار امروز باتوجه به فرصت كمي كه در اختيار داريم بحث خود را تنها بمعرفي اجمالي آثار باستاني ناحيه ورخشا و پنج كنت اختصاص ميدهيم.

ناحيه باستاني و رخشا و قصر بخارا خدا³ :

محوطه عظيمي كه قصر ورخشا را دربر ميگيرد يكي از نمونه هاي كم نظير مجموعه هاي باستاني دوران ساساني را تشكيل ميدهد كه مساحت آن نزديك به پانصد كيلومتر مربع است اين منطقه وسيع در دوران باستاني محل استقرار جمع فراواني از مردمان آن روزگار بوده است كه در شهرها و شهركها و روستاهاي آن ميزيسته اند.

سيماي اين منطقه در وضع حاضر عبارت از صحرائي وسيع است كه جابجا بر سطح آن تپه هاي بسيار بچشم ميخورد. تپه هائي كه هر يك شهركي يا اثر معماري جالبي را دربر دارند و در انتظار آن هستند تا كلنگ باستانشناسان راز پنهان آنها را بگشايد. بررسيهاي باستانشناسي نشان ميدهد كه اين منطقه آباد بين قرن پنجم تا دهم ميلادي داراي زندگي شكوفائي بوده است و از قرن يادهم بدست فراموشي سپرده ميشود و زندگي و حيات از آن رخت بر مي بندد.

مهمترين و جالبترين واحد شناخته شده از اين مجموعه (قصر بخارا خدا) يا كاخ حاكم بخارا ميباشد كه در ميان شهر برپا شده است. مساحت شهر ورخشا برابر 9 هكتار است و محل بناي قصر چنانست كه نزديك 19 متر از سطح دشت ارتفاع دارد و بر واحدهاي پيرامون خود مسلط ميباشد.

كاوش علمي اين محل در سال 1937 توسط (شيشكين) باستانشناس روس آغاز گرديد و نتايج حاصل از اين كاوشها توجه بيشتر باستانشناسان جهان را به خود جلب ساخت و سروصداي بسيار برپا كرد.

بناي قصر عبارت از مجموعه وسيعي از بناها ميباشد كه بصورت ساختمانهاي جدا از هم ساخته شده است هر يك از اين بناها براي مصرف خاصي بنا شده اند.

كاوشهاي (ورخشا) اطلاعات جالبي درباره آثار ارزنده معماري اين دوران در اختيار قرار داده كه از آنجمله است كشف يك پيش  خوان چهار طاق مانند. از جمله واحدهاي زيبا و باشكوه قصر ميتوان تالارهاي سه گانه آن: تالار سرخ فام، تالار شرق وتالار غرب را ياد كرد. اندازه اين تالارها به نسبت قابل ملاحظه است چنانكه تالار سرخ داراي 12 متر طول و 85 ر7 عرض است.

گرداگرد اين تالار سكوئي كاهگلي ساخته شده كه محل نشستن ميهمانان ميباشد از روي اين سكو به بالا تمامي سطح ديوار را تا زير سقف با ديوار نگاره (فرسك) تزئين كرده اند. اين ديوار نگاره ها چشم گيرترين و جالب ترين آثاري هستند كه در اين محل بدست آمده اند.

صحنه ايكه در اين تالار وجود دارد عبارتست از يك صحنه اسطوره اي كه در آن فيل سواران از دو سو مورد حمله حيوانات وحشي از جمله حيواني شبيه به ببر و يك حيوان افسانه اي بصورت اژدهاي بالدار قرار گرفته اند. باحتمال بسيار صحنه كنايه ايست به پندار نبرد ميان خير و شر، پنداري كه از ديرباز در دين و آئين ايراني نفوذي وسيع داشته است.

تالار تختگاه حاكم:

تالار شرقي در اين مجموعه باتوجه به طول و عرض آنكه 5/11 * 17 متر است و باتوجه به نقش ديوار نگاره هاي ديوارهاي آن چنين بنظر ميرسد كه بايد تالار بار عام يا تختگاه شاه محلي و حكمران بوده باشد. بدبختانه ديوار نگاره هاي اين تالار براثر بازسازي و تعميرات پي در پي بشدت صدمه ديده است.

قطعه اي از ديوارنگاره «فرسك» مربوط به تزئينات يكي از ديوارهاي بناهاي پنج كنت . در اين تصوير چنگ نواز جواني نموده شده است.

گوشه اي از يك قطعه ديوار نگاره «فرسك» مربوط به تزئينات يكي از تالارهاي پنج كنت . در اين تصوير نقش يك زن و مرد به گونه نيمرخ با چيره دستي و استحكام در خور ستايش طرح شده است.

بر روي ديوار غربي شاهد تصوير دسته اي از جنگاوران مسلح هستيم كه كلاه خود نوك تيزي بسر دارند. برروي ديوار اصلي و جنوبي تالار نيز صحنه يك پذيرائي باشكوه ومجلل طرح شده است در وسط صحنه تخت شاه قرار دارد كه بر پشت مجسمه شيرهاي بالداري كه زانو برزمين زده اند استوار شده است. از تصوير شاه يا حكمران جز قسمتي از پاها و لباس آن كه با رشته هاي مرواريد و قطعات طلا زينت يافته، چيز زيادي باقي نمانده است. در مقابل تخت تصوير پنج مرد و زن ديده ميشود كه چهارزانو نشسته اند، يكي از زنان و يكي از مردها جامه هاي بسيار فاخر و پرزينت ببر دارند، مرد نيز شمشير و خنجري به كمر دارد. در مقابل آنها يك عود دان برنزي قرار دارد كه برروي آن صحنه جالبي نقش شده است. در اين تالار گذشته از تزئينات ديوار نگاره پوشش تزئيني ديگري بصورت نقش برجسته از (استوك) نيز وجود داشته كه تمامي آن فروريخته و به قطعه هاي كوچك تبديل شده است.

در خارج از حصار شهر ورخشا نيز كاوشهائي بعمل آمده و با آثار معماري جالبي برخورده شده است از جمله بنائي كه برروي يك پايه پنج ضلعي ساخته شده است. ديوارهاي يافته شده در اين محل از نظر نماسازي داراي طرح جالب و خاصي است، باينگونه كه شاهد يك سلسله زنجير از نيم ستونها هستيم كه دوبدو بهم چسبيده اند و برفراز آنها قوسي قرار دارد.

اين شيوه نماسازي را ما در ديگر نواحي ماوراءالنهر چون  خوارزم و تركمنستان جنوبي نيز شاهد هستيم و بعدها در ديگر نقاط هم بكار گرفته شده است⁴ .

(پنج كنت)

منطقه باستاني كنت كه روسها آنرا (پنجيكنت) نامند در حومه شهر كنوني پنجيكنت و در شصت كيلومتري شرق سمرقند قرار دارد. اين منطقه يكي از مهمترين محلهاي باستاني ماوراءالنهر يا خراسان بزرگ است كه بين سالهاي 720 تا 770 ميلادي بعد از حمله عرب زندگي از آن رخت بربسته است. درباره معني و نام (پنج كنت) جا دارد يادآور شويم (نامهائي كه با پساوند «كث» يا بضبط تازه تر (كت) ساخته شده نخستين آباداني هايست كه آريائيان ايراني كرده اند. همه اين نمامها در آباداني هاي آسياي مركزي بكار رفته است بدينگونه:

در سرزمين سمرقند : اباركث – ابكث – باركث – بنجكث – بنجيكث … ⁵ به بيان ديگر نام (پنج كنت) بايد به مفهوم پنج آبادي يا پنج ده باشد – نظير (سه ده) در اصفهان كه در سالهاي اخير بي هيچ منطقي آنرا به همايونشهر تعيير داده اند.

كاوشهاي منظم اين محل از سال 1946 ميلادي زير نظر پرفسور (يا كوبوفسكي) آغاز و منجر به كشف آثاري ارزنده گرديد. آثار بدست آمده در اين محل به چهار بخش و واحد جداگانه كه عبارتند از: قلعه شاهي – شهر اصلي يا (شهرستان) حومه شهر و گورستان تقسيم ميشود. شهر اصلي بوسيله يك خاكريز محاط شده است. اين شهر كمي بعد از حمله اعراب بحال خود رها ميگردد و ديگر هيچگاه مردمي در آن سكونت نميكنند، وجود چنين وضعي شايد تنها مورد درسراسر ماوراءالنهر باشد، زيرا كمتر سابقه دارد با محل باستاني برخورد شود كه تنها در طي يك دوران معيني مسكون بوده باشد و بعد از آن تمدن ديگري برروي آن استقرار نيافته باشد.

از اينرو براي باستانشناسان برخورد با چنين محلي داراي اهميت بسيار است زيرا قادر خواهند بود تا شهري دست نخورده را از زير پوشش خاك خارج سازند.

مصالحي كه در بناهاي پنج كنت بكار گرفته شده عبارتند از: خشت هاي مستطيل شكل به اندازه هاي 12*25*50 سانتيمتر حجم هاي مكعب شكل گل رس ورز داده شده باندازه يك متر مكعب، ديوارها بيشتر با همين قطعه هاي گل رس ورز داده شده ساخته شده اند. خشت را بيشتر در بناي سقفهاي هلالي و گنبدها بكار برده اند. آجر نيز بميزان بسيار محدود و در بناهاي پنج كنت بصورت پوشش روي نما وكف بنا بكار رفته است و بالاخره اينكه جز در چند مورد استثنائي كه با پايه ستونهاي سنگي برخورد شده، سنگ در اين مجموعه مصرف نشده است، از چوب نيز براي پوشش برخي از واحدها بصورت سقف مسطح بكمك تير ريزي استفاده شده است.

يك قطعه چوب كنده كاري شده مربوط به تزئينات معماري آثار پنج كنت. اين قطعه چوب نيز براثر آتش سوزي در محل بصورت ذغال درآمده است.

خانه:

در بين آثار معماري مكشوف در پنج كنت ساختمانهاي شخصي و خانه هاي ثروتمندان و افراد متوسط جامعه داراي ويژگيهاي خاصي هستند. خانه ها بطور كلي دو طبقه بنا شده اند كه باتوجه به مدارك بدست آمده ميتوان گفت اطاقهاي طبقه دوم محل زندگي روزانه ساكنان بنا بوده است. در مجموع اطاقهاي طبقه دوم نسبت به طبقه  اول در وضع نامساعدتري قرار دارند وكمتر محفوظ مانده اند. ارتباط طبقه اول با دوم بنا بوسيله پلكانهاي پيچ كه به    گونه اي هنرمندانه ساخته شده اند صورت مي پذيرد. در برخي از خانه ها در طبقه اول يا دوم با اطاقهائي برخورد ميشود كه مخصوص عبادت اهل خانه بوده است.

در دو خانه به اطاقهائي برخورد گرديد كه داراي سكوي وسيعي هستند. بنظر ميرسد كه سكوهاي مزبور براي اجراء مراسم نمايش و يا قرار گرفتن دسته خوانندگان و (همسرايان) مورد استفاده قرار ميگرفته است.

تزئينات معماري در پنج كنت:

تزئينات معماري بدست آمده در پنج كنت از نظر گوناگوني، شكوه و زيبائي داراي اهميت و اعتباري خاص است. تزئينات معماري شناخته شده در پنج كنت به سه گونه اصلي تقسيم ميگردد كه عبارتنداز:

ديوار نگاره (فرسك)

كنده كاري و مجسمه هاي چوبي

نقش برجسته هائي از گل رس

الف – ديواره نگاره

تزئينات عمده فضاهاي داخلي بناهاي پنج كنت، اطاقها و راهروها را تزئينات نقاشي ديواري يا ديواره نگاره تشكيل ميدهد كه از كف تا زير سقف را پوشانده است. نقاشي هاي مزبور از نظر رنگاميزي داراي جلوه خاصي هستند و گوناگوني بسيار عرضه ميدارند. اين دوارنگاره ها بصورت صحنه هاي وسيع و يك پارچه وگاه در نوارهاي متعدد اجراء شده است.

اندازه برخي از صحنه هاي نقاشي هاي ديواري در تالارهاي پذيرايي گاه به پنجاه متر مربع و يا بيشتر ميرسد. در اين جا بايد گفت كه قسمت عمده اين نقاشي هاي ديواري چون ديگر تزئينات بناهاي پنج كنت براثر آتش سوزي وسيعي كه باحتمال در جريان حمله اعراب به شهر صورت گرفته، سوخته و از ميان رفته است. درباره موضوعهاي ديوارنگاره ها بايد گفت كه داراي گوناگوني و تنوع بسيار هستند، كه بطور نمونه ميتوان صحنه هاي زير را ياد كرد:

1 – صحنه هاي مربوط به قهرمانان اساطيري . باتوجه به نحوه معرفي و طبيعت پرداخت صحنه و ويژگيهاي چهره قهرمان اصلي، موضوع اين صحنه ها پيرامون شخصيت و حوادث زندگي قهرمان بزرگ اساطيري ايراني يعني رستم دور ميزند.

2 – صحنه هاي نبرد بين جنگاوران جوان با ستيزندگان پليد.

3 – صحنه هاي مربوط به افسانه هاي عاميانه (فلكلوريك) مانند نجات دختري كه با جادو اسير درختان جنگل گشته ويا پرنده خوشبختي كه تخم طلا مي آورد.

4 – صحنه هاي مربوط به زندگي روزانه مردم شهر.

5 – صحنه هاي مهماني .

6 – صحنه هاي شكار.

7 – صحنه هاي بازي – بازي با تخته نرد – كشتي و نظاير آن.

ب – تزئينات چوبي:

دومين دسته از تزئينات معماري پنج كنت عبارتست از كارهاي جالب چوبي كه بصورت كنده كاري نيم برجسته و تمام برجسته و مجسمه مانند براي تزئين قسمتهاي مختلف واحدهاي دروني بنا بكار ميرفته اند نكته جالب اينكه اين بار آتش سوزي انجام شده در محل عامل مؤثري در زمينه حفظ اين آثار چوبي بوده است زيرا كه اين آثار چنان سوخته كه بدون كوچكترين آسيبي بشكل ذغال درآمده و درزير آوار بناها محفوظ مانده است.

ازنظر ارزش هنري كارهاي چو.بي يافته شده درحد يك كار موفق پخته و باقدرت بشمار ميروند. همچنين از نظر نوع و موضوع بسيار گوناگون و غني هستند.

پ – تزئينات با گل رس:

دسته سوم تزئينات پنج كنت عبارتست از برجسته كاريها و مجسمه هاي ساخته شده از گل رس در مقايسه با دوگونه تزئين پيشين بايد گفت كه تزئينات گل رس در اين محل نقش مهمي را برعهده نداشته است. از سوي ديگر بايد گفت كه اين نوع تزئين را فقط در ستايشگاههاي اين شهر ميتوان يافت. به اعتباري ديگر اين نوع تزئين داراي اهميت و اعتباري خاص بوده است بدليل آنكه فقط شاهد كاربرد آن در تالارهاي اصلي و قاليچه هاي تزئيني ويژه ميباشيم.

همچنين در ايوان و برروي ديوار معبد دوم پنج كنت نيز با تزئين نقش برجسته گل رس برخورد ميشود كه از آنجمله است يك كتيبه نه متري بعرض يك متر.

پنج كنت – مجسمه يك جنگجو ساخته شده از چوب كه براثر آتش سوزي بصورت ذغال درآمده است.

پاورقي ها:

1 – اين سخنراني در ششمين كنگره تاريخ و فرهنگ ايران – آبانماه هزاروسيصد و پنجاه وسه صورت پذيرفته است.

2 – Poste Couchan.

3 – قسمت عمده مطالبي كه در اينجا بآن اشاره خواهد رفت از كتاب زير استفاد شده است:

Archaeologia Mundi-Asie Centrale. Par: A. Belenitsky Editions Nagel – 1968 – Geneve.

4 – تاريخ اجتماعي ايران در دوران پيش از تاريخ و آغاز تاريخ – تأليف مرحوم سعيد نفيسي – تهران، 1342 صفحه 90.

5 – در سال 1349 در حفاري هاي پائين صُفه تخت جمشيد مربوط به دوران هخامنشي نيز ديواري با اينگونه تزئينات بدست آمده.