اذكائي، پرويز. “كتاب“. دوره13-15، ش151 (ارديبهشت54): 69-71.

خلاصه: فهرست قرآن‌هاي خطي كتابخانه سلطنتي سال 1351، فهرست كتب ديني و مذهبي خطي كتابخانه سلطنتي سال 1352، فهرست مرقعات كتابخانه سلطنتي 1353، 2- “غزلهاي حافظ“ تدوين‌كننده دكتر سليم‌نيساري.

كتاب

زير نظر : پرويز اذكائي

آتاباي ، بدري :

1 – فهرست قرآن هاي خطي كتابخانة سلطنتي . تهران ، مرداد ماه 1351 . ( ك + 493 صفحه ) .

2 – فهرست كتب ديني و مذهبي خطي كتابخانة سلطنتي . تهران ، ديماه 1352 . ( 18 + 1105 صفحه ) .

3 – فهرست مرقعات كتابخانة سلطنتي . تهران ، مهر ماه 1353 . ( 22 + 408 صفحه ) ، 17 * 25 .

بطور بسيار خلاصه ، (( نكاتي كه در نگارش اين سه فهرست رعايت شده )) ، براي معرفي مختصر آنها ، از مقدمه هاي مؤلف آورده مي شود :

1 –

- فهرست قرآن هاي خطي كتابخانة سلطنتي ايران ، 222 شمار است .

- نمونه هايي از بهترين و زيبا ترين صفحات تزييني قرآن هاي چاپ شده .

- مشخصات كتاب شناسي و نسخه شناسي قرآن ها ياد شده است .

- نام كاتبان و مذهبان آنها ياد گرديده .

- سه نمونه از بهترين نقاشي هاي روي جلد قرآن ها در روي جلد فهرست ، به گونه يي زيبا ، چاپ شده . ( ص ج – د ) .

2 –

-چند نمونه از خطوط كتاب هاي ديني و مذهبي ، جاي جاي چاپ شده .

-چند نمونه از آرايه ها و زرنگاري ها نيز چاپ شده است .

- دو نمونه از نقاشي هاي مجلدات موجود در كتابخانه براي روي جلد انتخاب گرديده .

-نام كاتبان و مذهبان و مترجمان ياد شده .

-نام كتاب ها به ترتيب حروف الفبا آمده .

- مشخصات متاب شناسي و نسخه شناسي كتابها ياد گرديده . ( ص 10 – 11 ) .

3 –

-مشخصات نسخه شناسي مرقعات ياد شده .

- يادداشت هاي تاريخي و ادبي ، عينا” به طبع رسيده .

- 70 قطعه مينياتور و نقاشي مرقعات انتخاب ، و جاي جاي چاپ شده .

- 30 قطعه عكس سياه و سفيد ، نمونه اي از خطوط مرقعات انتخاب و چاپ گرديده است .

- نام كاتبان مذهبان و نقاشان و خطاطان و جلد سازان ياد شده .

- مرقعات بر حسب حروف الفبا طبقه بندي شده اند .

- سجع مهرها ، و اينكه مربوط به كدام يك از كتابخانه ها بوده اند ، در 26 عنوان ياد گرديده است . ( ص 19 – 21 ) .

-براي روي جلد و ميان جلد ، از زيباترين نقاشي ها و نگاره هاي كتابخانه گزيده شده است .

غزلهاي حافظ

تدوين كننده : دكتر سليم نيساري .

نشرية شماره 43 (( مؤسسه فرهنگي منطقه يي )) .

تهران شهريور ماه 1353 ، رقعي ،( 26 م + 432 ص ) .

مؤسسه فرهنگي منطقه يي ، تا كنون كتاب هاي علمي و ادبي ارزنده و سودمندي از آثار فرهنگي كشورهاي منطقه ( ايران – پاكستان – تركيه ) انتشار داده است كه هر كدام در خورد اهميت خاص و نيز نقد و بررسي اند . اما (( غزلهاي حافظ )) در ميان ديگر انتشارات مؤسسه ، درخشش و برجستگي ويژه يي داراست . هم از لحاظ موضوع و هم از جهت نفاست و زيبائئ طبع كتاب . غزل ها به خط نستعليق از (( محمد سلحشور )) – هر صفحه يك غزل و رويهم 423 غزل – نوشته آمده است .

سخن درباره  ويرايش و چاپ ديوان حافظ فراوان است . بنظر مي رسد يك كتابشناسي توصيفي – تحليلي ويژه براي اين موضوع لازم باشد .

اما به اشارت بايد گفت : در اين مدت سي و چند سال متون ديگري { پس از چاپ (( قزويني )) } از ديوان حافظ به تصحيح دانشمنداني نظير پژمان بختياري ، دكتر خانلري ، مسعود فرزاد ، ايرج افشار ، دكتر محمود هومن ، انجوي شيرازي ، مجيد يكتائي ، و جلال نائيني به چاپ رسيده است . (( جامع نسخ حافظ )) كه بنا به معرفي مؤلف آن ( آقاي مسعود فرزاد ) اولين جلد از پنج جلد كتاب در جستجوي حافظ صحيح مي باشد در سال 1347 منتشر گرديد . در اين جلد دگر گونه هاي 12 نسخة خطي و چاپي حافظ متعلق به تاريخ هاي  مختلف كه مورد استفاده مؤلف بوده است نشان داده شده است )) .

آنگاه ، مدون در زير عنوان (( چند توضيح دربارة كتاب حاضر )) گويد :

(( بعضي از اشعاري كه در ديوان هاي خطي و چاپي حافظ جزو غزل ها منظور شده است در واقع قصيده هاي كوتاه است كه هر يك به مناسبتي مانند مدح يا تجليل از اتفاقي سروده و سبك بيان آنها با غزل متفاوت است . . . چون هدف از كتاب حاضر تدوين كامل حافظ نبود ، بلكه منظور آن بود كه غزل هاي اصيل حافظ در يك مجموعه گردآوري شود ازينرو پس از كنار گذاشتن قصيده ها ، غزل هاي مردود و مشكوك و متوسط و ملمع در مجموع 423 غزل انتخاب گرديد . )) ( ص 38 – 39 ) . مقايسه و مقابله غزلها بر اساس چهار نسخة خطي و چهار نسخة چاپي انجام گرفته است :

فضل رندي

در بر هوا كه جز برق اندر طلب نباشد                                       گر خرمني بسوزد چندان عجب نباشد

مرغي كه با غم دل شد رلفتيش حاصل                                       بر شاخسار عمرش برگ طرب نباشد

در كارخانه عشق از كفر ناگزير است                                         آتش كه را بسوزد گر بو لهب نباشد

در كيش جان فروشان فضل و شرب به رندي‌ست                         اينجاحسب نگنجد ، اينجا نسب نباشد

در محفلي كه خورشيد اندر شمار ذره است                                خود را بزرگ ديدن شرط ادب نباشد

مي خورد كه عمر سرمد گر در جهان توان يافت                           جز بادة بهشتي هيچش سبب نباشد

حافظ وصال جانان روزي چون تو رندي                                    روزي شود كه با آن پيوند شب نباشد                      

- نسخة خطي اياصوفيه تحرير شده در سالهاي ميان 812 و 817 هجري .

- نسخة خطي توپقاپوسراي تحرير شده بوسيلة جعفر حافظ در 822 هجري .

-  نسخة كتابخانة مركزي دانشگاه تهران مورخ 784 هجري .

- نسخة خطي لنين گراد به خط محمود نيشابوري نوشته شده در 938 هجري .

-  ديوان حافظ ، به اهتمام محمد قزويني و دكتر قاسم غني ، 1320 .

- غزلهاي حافظ ، به تصحيح و مقابلة پرويز ناتل خانلري ، 1337 .

- ديوان كهنة حافظ ، به كوشش ايرج افشار ، 1348 .

- جامع نسخ حافظ ، تأليف مسعود فرزاد ، 1347 – 49 .

- در روش تدوين ، چهار عامل زير ملاك قرار گرفته :

1 – متناسب و هماهنگ بودن قرائت با سبك و شيوة كلام حافظ .

2 – پيوستگي مفاد و مفهوم كلمه يا عبارت به پيام يا طرز فكر شاعر .

3 – رعايت اصالت اصطلاح و قواعد زبان فارسي در زمان شاعر .

4 – تأييد اكثريت منابعي كه قدمت و اصالت آنها بررسي شده باشد . ( ص 11 م ) .

كاري كه تازگي دارد و آقاي دكتر نيساري نهايت ذوق ادبي را توأم با دانش اديبانه نشان داده اند ، انتخاب عنوان براي هر غزل است به جاي عباراتي مانند (( وله ايضا” )) ، (( قال )) و جز اينها . خود مي گويد : (( اين عنوانها از مطلع و يا از مقطع غزل يا از كلماتي كه در هر حال در متن غزل ذكر گرديده انتخاب شده است . )) ( ص 18 م ) .

كتاب داراي دو گونه فهرست است :

1 – فهرست الفبايي مطلع غزلها . ( در آغاز متن ) .

2 – فهرست الفبايي عنوان غزلها . ( در پايان متن ) .

رويهم رفته ، به گفته ي مدون :

(( اكثريت مردمي كه كاري با پژوهش ندارند غزلهاي حافظ را براي اين مي خوانند كه در عين احساس فرح و نشاط از آهنگ و زيبائي كلام به درك معني گفتار و تفهيم پيام شاعر دست يابند . ازينرو طالب متن منقحي هستند كه با آگاهي از منابع و روش بررسي و پژوهش تدوين كننده ، از آن متن با اعتماد خاطر استفاده كنند . )) ( ص 6 م – 7 م ) .

بي گمان ، كتاب غزلهاي حافظ به تدوين آقاي دكتر نيساري – كه خود از اديبان بنام است ، - براي حافظ دوستان ، متني منفح با طبعي نفيس و زيبا ست ( و هم ارزان ) ، كه بواقع احساس فرح و نشاط و درك معنا و پيام شاعرانه همراه با اعتماد خاطر يكجا فراهمشان مي آيد .

گفت : آنچه خوبان همه دارند . . . . . ( الخ ) .

كلك خيال انگيز

كي شعر تر انگيزد خاطر كه خرين باشد                                     يك نكته ازين معني گفتيم و همين باشد

از لمس توگر يابم انگشتري ز نهار                                           صد ملك سليمانم در زير نگين باشد

غمناك نبايد بود از طعن حسود اي دل                                      شايد كه چو وا بيني خير تو در اين باشد

هركو نكند فهمي زين كلك خيال انگيز                                     نقشش نخرم گر خود صورتگر چين باشد

جام مي و خون دل هريك به كسي دادند                                   در دايرة قسمت اوضاع چنين باشد

در كار گلاب و گل حكم ازلي اين بود                                      كين شاهد بازاري وان پرده نشين باشد

آن نيست كه حافظ را رندي شد خاطر                                     اين سابقة پيشين تا روز پ