باستاني پاريزي، محمدابراهيم. “برزكوه“. دوره13، ش153و154 (تيرومرداد54): 170-183، نقشه.

 

خلاصه : تحقيقي تاريخي جهت يافتن موقعيت جغرافيائي “برزكوه“ كه درشاهنامه اشاره رفته است ازطريق مدارك وشواهد تاريخي كتب مختلف،‌(زيرنويس مقاله موردتوجه است).

برزكوه

دكتر باستاني پاريزي    استاد دانشگاه تهران

فردوسي ، در ابتداي كار انوشيروان ، پس از آنكه از (( اندرز نوشيروان به ايرانيان ، و پذيرفتن پادشاهان فرمان او را )) ياد ميكند و صحبت (( از ديوار بر آوردن بين ايران و توران )) پيش ميكشد ، فصلي تحت عنوان (( گوشمالي دادن نوشيروان ، الانيان ، و بلوچيان و گيلانيان )) به ميان مي آورد كه هر چند از جهت جغرافيايي ، حق اين بود ، هر كدام عنواني خاص داشته باشند ، ولي از جهت اينكه اشاره به وقايع آن بسيار كوتاه است ، دريك فصل خلاصه شده .

خلاصه سخن اينست كه پس از فتح الان ، انوشيروان به هند لشكر كشيد ( هر چند فاصله بسيار بعيد است ) و در آنجا به او خبر دادند (( كه گشت از بلوچي جهاني تباه )) ، و هم چنين صحبت به ميان آمد كه در گيلان هم آشفتگي پديد آمده و حتي (( ز گيلان تباهي فزون است از اين )) ، نوشيروان به خشم آمد كه ما داريم اطراف عالم را مثل هند و الانان آرام ميكنيم ، آنوقت چطور ميشود كه (( بسنده نباشيم با شهر خويش )) ؟

يكي از همراهان ، ضمن اشاره به مشكلات شروع كار هر پادشاهي ، و از جهت يادآوري ، توضيح داد كه جنگ با بلوچها بي فايده است و حتي اردشير جد ساسانيان هر چند به مشورت (( كاردانان پير )) به چنين جنگي دست يازيد اما بهره اي نبرد .

نبد سودمندي به افسون و رنگ

                                                                        نه از بهر رنج و نه پيكار و جنگ

بالنتيجه به قول فردوسي :

اگر چند بد اين سخن ناگزير

                                                                        بپوشيد بر خويشتن اردشير

ولي انوشيروان ازين گفتار مشاور خود خوشش نيامد :

ز گفتار دهقان بر آشفت شاه

                                                                        به سوي بلوچ اندر آمد به راه

چو آمد به نزديك آن برزكوه

                                                                        بگرديد گرد اندرش با گروه

بدانگونه گرد اندر آمد سپاه

                                                                        كه بستند بر باد وبر مور راه

همه دامن كوه تا روي شخ

                                                                        سپه بود برسان مور و ملخ

منادي گري گرد لشكر بگشت

                                                                        خروش آمد از كوه ، و زغار و دشت

كه هرك از بلوچي بيابند خرد

                                                                        چه از تيغ داران و مردان گرد

اگر انجمن باشد ، ار اندكي

                                                                        نبايد كه يابد رهايي يكي

چو آگاه شد لشكر از خشم شاه

                                                                        سوار و پياده ببستند راه

ازيشان فراوان و اندك نماند

                                                                        زن و مرد و جنگي و كودك نماند

سراسر به شمشير بگذاشتند

                                                                        ستم كردن لوچ برداشتند

بشد ليمن از رنج ايشان جهان

                                                                        بلوچي نماند آشكار و نهادن

چنان شد كه بر كوه اسپان گله

                                                                        بدي بي نگهبان و كرده يله

شباني نبودي بر گوسفند

                                                                        به هامون و بر تيغ كوه بلند

همه رنجها خوار بگذاشتند

                                                                        در و كوه را خانه پنداشتند

از انجايگه سوي گيلان كشيد

                                                                        چو رنج آمد از گيل و ديلم پديد . . . الخ

مطلبي كه در نظر اول به چشم ميخورد اينست كه چرا لشكر كشي الان ( در شمال خزران ) و لشكر كشي هند و بعد بلوچ و سپس گيلان ، در يك فصل و پشت سرهم آمده ، و حال آنكه لااقل وضع جغرافيايي اين محال ايجاب مي كند كه لشكر كشي در طي مدتي نسبتا” طولاني حداقل به تناسب سالهاي عبور اسكندر از اين راهها و بالاخره در فصول جداگانه ياد شود .

وقتي ، مسير اين حوادث را در كتب تاريخي معتبر نگاه كنيم ، متوجه مي شويم كه آنها نيز اين وقايع را خيلي كوتاهتر حتي در دو سه كلمه پشت سر هم آورده اند ، و يكبار ديگر ثابت مي شود كه منبع اصلي آنها ، همان سيرالملوك ها بوده ، و فردوسي نيز طابق النعل مثل ساير جاها عينا” آنرا به شعر روايت كرده است .

اين برزكوه كه فردوسي نام مي برد كجاست ؟ و اين بلوچان كه در اين كوه مسكن داشته اند از كدام قبايل      بوده اند  ؟

وقتي واقعه را در طبري دنبال كنيم ، اين عبارات را مي بينيم (( . . .  وارتجع . . . بلادا” كانت من مملكه فارس ، خرج بعضها من يد الملك قباد ، منها السندوبست ، و الرخج ، وزابلستان ، و طخارستان ، و دهستان ، و كابلستان . . . واعظم القتل في امه يقال لها (( البارز )) و اجلي بقيتهم عن بلادهم و اسكنهم مواضع من بلاد مملكته . . . )) .

ابن اثير نيز كه بيشتر مطالب اين عهد خود را از طيري گرفته يادآوري ميكند كه انوشيروان حدود مملكت را تا سند وبست و رخج و زابلستان و طخارستان رساند و با بارز جنگها كرد و بقاياي آنها را از محل سكونتشان كوچ داد .

اين خلدون نيز تقريبا” همين مطالب را از طبري و ابن اثير اقتباس كرده و مي گويد : ( انوشيروان ) بن قباد . . استردالبلاد التي تغلب عليها جيران الاطراف من الموك مثل السندوبست و الرخج و زابلستان و طخارستان و دهستان ، واثخن في امه البارز ، واجلي بقيتهم ، ثم اوهنوا واستعان بهم في حروبه . . .

مرحوم كريستين سن ، در تاريخ ساسانيان خود ، در جزء كارهاي مهم انوشيروان مي نويسد : نكته ديگري از اصطلاحات لشكري خسرو اول هست كه قبل از هر كس موسيو اشتاين آن را در يافته است : پس از آنكه كسري قوم كوهستاني موسوم به بارز را كه ساكن كرمان بودند به اطاعت در آورد ، بازماندگان آنها را به قسمتهاي مختلف كشور انتقال داد و به آنها مسكن اعطا كرد و مجبور به خدمت سربازي نمود .

مرحوم اشتاين و كريستين سن هم اين مطلب را ظاهرا” از همان عبارت طبري در يافته اند .

مرحوم (( نلد كه )) نيز متوجه اين نكته شده بود كه عبارت طبري را به اين نقل ميكند : (( و نيز از قومي كه پاريز خوانده ميشدند بسيار بكشت و بازمانده هاي ايشان از زمينشان بيرون كرد و در ديگر جاهاي مملكت خود بنشاند و ايشان سر بندگي فرود آوردند و او را در جنگها ياري كردند )) . مرحوم نلدكه در تعليقات اين كتاب توضيح ميدهد : پاريز ، نام قوم راهزن سركشي در كرمان كه در زمان عباسيان قبول اسلام كرمان كه در باب آن صحبت خواهيم كرد .

در طبري و كامل ، بلافاصله بعد از اين واقعه صحبت از جنگ با طايفه صول ( شول ) هم هست كه ربطي به مانحن فيه ندارد .

در ترجمة بلعمي اين قسمت ، به همين صورت خلاصه و با حذف بعضي اسامي آمده است .

(( . . . وانوشروان سپاه از هندوستان باز گردانيد ، و پادشاهي جهان برو راست شد . . . . و حد مشرق تا سرزمين خراسان و پارس و كرمان و اصفهان و در بند خزران و ديار طبرستان و گرگان و كوهستان تا همه زمين عراق و جزيره و شام . . . همه بر نوشروان راست بيستاد . . . )) .

از نقل عبارات تاريخي در مي يابيم : جنگي كه با بلوچان به انوشيروان نيبت داده اند ، همان جنگي است كه در طبري و ابن اثير با قوم (( بارز )) ياد شده است . اكنون به توضيح بيشتري در باب اين قوم و كوهستان آنها بپردازيم .

اصطخري در جزء كوهستانهاي كرمان از سه كوه مهم نام ميبرد : (( من مشاهير جبالها المنيعه جبال القفص و جبال البارز و جبال معدن الفضه )) . در ترجمه مسالك از (( كوه بارز )) و سپس (( ريقان )) و مدنيه (( قفير )) و (( حومه كي به كوهستان ابوغانم باز خوانند )) نام برده ميشود .

در اصل عربي نيز همين عبارت هست (( و حوالي جبل بارز الريقان و مدنيه فقير و حومه قوهستان ابي غانم )) ، باز در ترجمه فارسي گويد (( سوي مغرب جيرفت سردسير است ، برف بارد ميان نقره تا درباري تا جيرفت )) و هم چنين در پيش كوه بارز نزديك جيرفت جايگاهي كه آنرا ميخان خوانند و برف و ميوه و نعمت جيرفت از ميخان و درباري خيزد .

اين خردادبه ، از اين نام جزء آباديها ياد كرده است و گويد (( ولكرمان من المدن : القفص ، والبارز ، المراج و البلوص و جيرفت و هي اعظم مدنها غيران الوالي ينزال السير جان )) .

لازم به توضيح است كه در اينجا قبايل با شهرها مخلوط شده اند و حاكم نشين كرمان سير جان شناخته شده است .

دمشقي در مورد اين كوهستان گويد : (( . . . و فيه من الاحواز : جبال القفص و هي سبعه جبال ، البارز يوجد فيها الحديد و الفضه ، و كان يسكنها طوائف من الاكراد لاتحصي كثره و لايقيلون لمن ظفروا به عثره من شده بأسهم . . . ))

اصطخري نيز در باب جبال بارز توضيح داده است (( . . . فاما جبال البارز ، فانها جبال خصبه فيها اشجار بلد الصرود ، و تقع فيها الثلوج ، و هي جبال منيعه واهلها لا يتأدي بهم احد ، و لم يزل اهلها علي النجوسيه ايام بني اميه . . . فلما ولي الامر بنوالعباس اسلموا و كانوا مع ذلك في منعه شديه الي ايام السخريه فأخذ يعقوب و عمرو ابنا الليث رؤوسهم و ملوكهم ، واخلوا تلك الجبال من عيالهم . . . ))

خلاصه ترجمه اين تعريفات اينست كه در آن حدود ، كوهستان قفص مركب از هفت (( كوه بند )) است از آنجمله كوهستان بارز كه در آنجا آهن و نقره يافت ميشود و ساكنان آن جمعي از عشاير بيابانگردند كه بشماره نمي آيند از حيث كثرت ، و از شدت و خشونتي كه دارند كسي نميتواند برآنها چيره شود و آنها را نابود كند . اصطخري از آباداني و حاصلخيزي كوهستان بارز و درختان سردسيري و برف كوهستان بلند نام ميبرد و توضيح ميدهد كه كسي نميتواند به آنان صدمه بزند به همين سبب مردم آن در تمام ايام بني اميه همچنان زردشتي مانده بودند ، و در زمان بني عباس با وجود اسلام آوردن همچنان منكر بودند تا زمان تسلط يعقوب ليث كه رؤسا و پادشاهان آنان اسير شدند و كوهستان از وجود بيابانگردان پاك   شد .

چنين حمله شديد خانمان برافكني دو سه بار ديگر بعدها نيز در مورد طوايف ساكن اين كوهستان تكرار شده است : يكي توسط معز الدوله احمد ديلمي كه ميخواست باحيله برعلي بن زنجي معروف به علي كلويه رئيس قفص و بلوص تسلط يابد ، ولي در جنگ با او شكست خورد و حتي دست چپ يا لااقل چند از دست او قطع شد و بهمين سبب معزالدوله را (( اقطع )) نيز ميگفتند . بار دوم چنين حمله اي در زمان قارود سلجوقي ( 442 466 و 1050 1073 م ) هم تكرار شد : قارود ، قبيله (( كوفچ )) را كه ييلاق آنها در كوهستان و بلوك (( ساردو )) بود  با حيله از ميان برد . داستان را محمدبن ابراهيم از قول افضل كرماني چنين گويد : (( . . . . در عهد ديالم ، معز الدوله ابوالحسين ديلمي لشكر بدانجا كشيد و زعيم قفص او را استقبال نموده ، در شعب (( درفارد )) و (( سربيزن )) كمين ساخته ، ناگاه بر لشكر او زده ، دست او بينداختند ، و لشكر او مقهور شد و ديگر كسي از ديالمه متعرض ايشان نشد . چون قصة ايشان بر راي ملك قارود عرض كردند ، دانست كه به مجاهرت و مكابرت ، بيخ فساد آن قوم را از زمين عناد بر نتوان كشيد . از روي تدبير ، انديشة كار ايشان پيش گرفت و منشوري به حرمت تمام با خلع گرانمايه نزد زعيم قفص فرستاد كه كار ولايت جروم و نيابت ملك از سفح در فارد و سر بيزن تا ساحل عمان به تو ارزاني داشتم . چه من تركم و آب و هواي گرمسير موافق مزاج من و حشم من نيست . لابد نايبي بدان { جانب } بايد فرستاد و كدام نايب از تو سزاوارتر تواند بود ؟

در آن وقت گروه قفص ، با جمعهم ، در كوه بارجان بود . قاورد خواجه اي از معارف مقربان خود را كه دو سه نوبت به رسالت نزد زعيم قفص رفته بود ، درسر ، طلب داشته ، تدبيري كه انديشيده بود ، با او در ميان نهاد  ،و بعد از آن به تهمت اينكه با يكي از خصماء ملك طريق مكاتبت و مراسلت سپرده است ، او را ، علي ملأالناس ، سياست فرموده از خدمت از عاج كرد و اقطاع و نان پارة او قطع فرمود و جهات اموال او جهت ديوان ضبط كرد كه از مملكت او بيرون رود . او بنا بر سابقة معرفتي كه بازعيم قفص داشت نزد او رفته شكايت خداوند خود نمود و از او التماس نمود كه چون قاورد را محبتي مفرط با تو هست و به هيچوجه از سخن تو تجاوز جايز نميدارد ، گناه مرا ازو در خواه .

زعيم قفص او را رعايت و مراقبت نموده . گفت : چند روزي مهمان ما باش تا ثورت غضب پادشاه في الجمله منطفي شود و آنگاه اگر مرا به نفس خود در خدمت پادشاه بايد رفت بروم و او را با تو برسر رضا آرم . چون ماهي چند با او بود و نيكوخدمتي بسيار به ظهور رسانيد زعيم قفص را بر او اعتمادي كلي بهم رسيد ، و محرم سر و راز و در امور كلي با او يار و انباز شد .

زعيم قفص را عمي بود پير مردي كارديده ، گرم و سرد روزگار چشيده ، روزي با چند پير از معاف حشم قفص به خدمت او در رفت و گفت : مدت شش ماه شد تا اين مرد اينجاست ، و مردي است معروف و مشهور واز جمله ندماء پادشاه به قرب و منزلت موصوف و مذكور ، او را مدد و معاونت نماي و بگذار تا به گوشه اي بيرون رود تا ناگاه مارا دردسري نيارد . چه چنين مردي كاردان و زبان آور كه نديدم و مشير و دبير و وزير قاورد بوده ، التجاء او به ما خالي از غرضي نيست .

ليكن زعيم قفص جندان شيفته صحبت آن شخص شده بود كه امثال اين سخنان را وقعي نمي نهاد . به رغم عم غمخوار جواب داد كه حق تعالي مردي بزرگ فاضل كامل را به من محتاج ساخته و از شما همه او را در حق خود مهربان تر مي يابم . شما را حسد برآن مي دارد كه هر روز او را به تهمتي منسوب سازيد . من دختر خود را به زني به او خواهم داد . با وجود چنين جواب نا صواب ، عم كاردان گفت : اي جان پدر ، مثل تو و اين مقرب پادشاه چون حال وزير زاغان و ملك بومان است كه در كليه و دمنه آورده اند . امير قفص گفت : ظاهرا” ترا خرافت دريافته ، ميان قاورد و ما كوههاي شامخ و جبال راسخ در ميان است ، و عقبات سخت و شعاب پر درخت حايل ، مگر عقاب شود كه ازين بپرد و به عقوبات ما مشغول شود . و معهذا اگر انديشه نمايد ، با او همان معاملت نمائيم كه با معز الدوله . نه قاورد از معز الدوله بيش است نه من از جد خود كم .

چون گوش هوش او به ارزيز غرور انباشته بود ، پيران ناصح ، ترك نصيحت نمودند . و خواجة مقرب ، بر مدخل و مخارج آن محال مطلع شد ، و منتهز فرصت مي بود تا زعيم قفص را با ديگري از معارف گروه كوفج و قفص ارادة مواصلت شد . و چون خواجه علم نجوي نيكودانستي ، تختيار روز طوي و طرب به رأي او مفوض  شد . او روزي اختيار كرد . او را شاگردي بود عليك نام ، و نيز بر مخارج و مداخل و مكامن و مضايق محل و مقام ايشان و اوقات احتشاد اجناد و تفرق و تشرد ايشان واقف ، و بر احوال منازل و مناهل و مساعي و مراعي آن مدابير عارف بود . با او جنگي ساخته ، فرق او بشكافته ، و او قهر كرده در شب به جانب دارالملك آمده صورت حال به قاورد عرض كرد كه فلان روز ميعاد مواصلت و مصاهرت است و ميقات زفاف والتفاف است ، و تا سه روز ديگر جميع معارف و رؤساء حشم ك.فج و قفص از سواحل بحر تا اقصاي مكرانات در فلان ديه و فلان خانه خواهند بود .

چون قاورد بر اين حال مطلع شد ، در حال با حشم حاضر بر نشست و بيرون شد ، و بقاياء لشكر چون از نهضت او باخبر مي شدند پي متابعت و مشايعت مي گرفتند ، و به دو شبانروز به جيرفت رسيد ، و حشمي اندك با وي پيوست ، و يك روز ديگر به كوه كوفجان رسيد . و همان شب اتفاق عروسي بود . و جمله اكابر و اصاغر و كهتر و مهتر مرد و زن آن اراذل قطاع الطريق مجتمع و به عشرت و نشاط مشغول .

سحر گاهي بر آن مخاذيل افتاد ، و ايشان را خمار گشايي فرمود ، و يك كودك را زنده نماند ، و جمله اموال ولايت از حلي و حلل و مراكب و جنايت و مراعي و مراشي معد و مهيا ، همه را در قبض              آورد . . . . )) .   

در مورد طغيان مردم اين كوهستان ، قبل ازين نيز صحبت به ميان آمده و آن هنگام حمله يعقوب ليث است به كرمان كه افضل كرمان ، به نقل از مسالك جيهاني ، گويد (( چون يعقوب ليث صفار به كرمان آمد ، اهل جيرفت عصيان و تمرد نمودند و شوكت اهل جيرفت در ناحيتي بود كه آنرا (( كوه بارجان )) خوانند ، و آنجا سروري بود با كوفج و دزد و پيادة بسيار . يعقوب ليث او را به لطايف الحيل در قبض آورد و به قلعة بم فرستاد ، و آنجا هلاك شد و شوكت اهل جيرفت از آن بشكست )) . اين كوه بارجان امروز در حوالي ساردويه است و به صورت كوه بارچي شهرت دارد . نكته لازم به ذكر آنكه ، طبري ، به نقل قول از هشام ، يك جا از حمله اموشروان به قوم برجان ياد ميكند كه اگر مقصودش بر جاس نباشد ، احتمالا” بايد مقصود همين طايفه بارجان باشد كه باز طبري ، جاي ديگري بنام بارز از آنها ياد كرده بوده است .

طغيان عشاير اين كوهستان يك بار ديگر نيز در تاريخ ياد شده است . افضل كرماني گويد (( . . . . در ماه جمادي الآخر سنه عشر و ستمايه ( 610 =  اكتبر 1213 م ) موافق با آذر ماه سنه ثلث و ستمايه ، ملك معظم { عمادالدين زيدان } مبلغ هزار و پانصد مرد سوار و پياده به تاختن فارس فرستاد و قصد حصار كرد . چون به هرات رسيدند و قصد حصار كردند فوجي از غلامان غدر كردند و به شيراز گريختند . دل لشكر از آن حركت بشكست . برخاستند و با جانب سيرجان و بافت آمدند . و ملك معظم فرمود كه روي به جروم جيرفت نهند ، و ملك روز اول شعبان من السته از بردسير با باقي حشم روي به جانب جيرفت نهاد ، چه امير جلال الدين سالار بلند كه در كوه بارجان بود عصيان نموده بود و در حصار (( زاخت )) متحصن شده . استخلاص آنرا حركت كرد و رفت . و در بردسير كوتوالان بودند و صدر كبير تاج الدين ابوبكر صاحب ديوان ، و چون به جيرفت و حدود گرمسير رسيد ، در رود باربه (( خرق )) مقام فرمود و حصار زاخت كه بست سالار بود مستخلص كرد و سالار را هلاك كرد و از جهت عصيان  او جمله بر افتادند ، و امير اسد الدين ابراهيم را كه والي (( ريقان )) بود قبض كرد و محبوس داشت و به قول بعضي هلاك كرد . و هر كجا كردي بود يا هلاك كردند يا از حدود گرمسير آواره گردانيدند . ))

بايد اشاره كنم كه امتداد همين كوهستان وقتي به حوالي آبادي فعلي مرسوم به (( پاريز )) ميرسد ( حوالي رفسنجان ) در اينجا نيز به نام كوه (( بارچي )) معروف است . ما مردمان كوهستان پاريز ، از ساكنان اين قسمت كوهستان به علت لهجه و آداب خاص و از جمله عدم استحكام و به علت نداشتن نظافت ، گاهي ، به طنز ياد ميكنيم .

لازم به توضيح است كه اين كلمه (( بارجان )) صورت ديگر بارزان و در واقع جمع بارز است و هم امروز چنانكه گفتيم كلمه بارچي به دو مورد از تقاط اين كوهستان اطلاق ميشود .

وزيري در مورد كوههاي ساردويه از : بهر آسمان ، رمان ، بارچي ، لري و سليمان نام ميبرد . . همچنين از ايل بارچي در حوالي اسفندقه گفتگو ميكند .

باز بد نيست صحبت از موقع و محل كوهستان بارز و قبايل آن به ميان آوريم :

صاحب صوره الارض ، هنگاميكه از راههاي بين جيرفت به دريا صحبت به ميان مي آيد ، ميگويد : (( از ولا شجرد راهي بسوي دريا ميبرد و در آن (( كوميز )) و پس از آن به هرموز ميرسد )) . به گمان بنده اين آبادي ده بارست نيز منتسب به همان قوم بارز ميتواند باشد محل آنهم در دامنه جنوبي جبال بارز است .

ابن حوقل باز در مورد محل جبال بارز به همان روال قول اصطخري گويد : (( از جيرفت به سوي پايين سلسله جبال ديگري بنام (( جبال بارز )) آغاز ميشود و ميان اين دو سلسله ( جبال جيرفت و جبال بارز ) شعب (( درفارد )) درج شده و از جانب چپ جبال بارز ميان اين جبال و مرزشهر (( دهج )) است ، و در پايين اين شهر ، شهرهاي قفيز ، باهت (؟ ) ريقان است ، و ريقان در طرف مقابل مرز خواش قرار دارد )) . درينجا بايد يادآوري كرد كه ظاهرا” اين قفيز محرف فقير مندرج در اصطخري است و هر دو اينها غير از (( غبيرا )) است مه اندكي بعد باز اين حوقل از آن نام ميبرد . اين حوقل بارديگر از جبل بارز و ريقان و شهر دهج و قفيز و حومه قوهستان ابي غانم عينا” مثل اصطخري ياد كرده كوههاي قفص و بارز را از كوههاي نقره جدا ميكند و توضيح ميدهد كه كوههاي بارز فراخ نعمت تر از جبال قفص و داراي معادن آهن است .

شايد بهتر از همه ، حدود العالم ( تأليف شده بسال 372 ه =  982 م ) فواصل اين كوهها را مشخص كند كه گويد : (( . . . ديگر اندر ناحيت كرمان كوههاست از يكديگر بريده ، آنرا كوههاي كرمان خوانند ، يكي را از آن كوهها كوه كوفج خوانند اندر ميان بيابان است و در ازاء او از درياست تا حدود جيرفت ، و آن هفت كوه است به يكديگر پيوسته ، و هر كوهي از آن هفت كوه مهتري دارد ، و عامل سلطان اندر آن كوه نشود ، و آن مهتران هر سالي مقاطعة هر كوهي گرد كنند و بفرستند ، و اين هر هفت يكديگر را اطاعت ندارند . و مردمان آن كوه را كوفجيان خوانند ، و يشان را زبانيست خاصه ، و جائيست با نعمت بسيار ، و سخت استوار است و آن به لشكر و جنگ نتوان گشادن )) .

به گمان بنده اين سلسله هفت كوه همان كوهاي بشاگرد امروزي است كه بدريا ميرسد و هنوز هم راه ارتباطي آن درست تأمين نشده است و مردمان آن نيز لهجه خاصي دارند كه با لهجه كرمان تا حدودي متفاوت است و آقاي (( گروشويچ )) سالهاست كه در اين كوهها ميپلكد و خصوصا” دربارة لهجه و زبان ان قوم تحقيق ميكند .

صاحب حدود العالم سپس گويد : (( ميان اين كوه و جيرفت شاخكهاء كوهست ، و آن جاي را كوهستان بوغانم خوانند )) و اين درست مقارن ميشود با كوههاي غربي و جنوب غربي جيرفت .

حدود العالم باز گويد : (( ديگر كوه بارجان است ، در ازاء او از جيرفت تا حد بم ، اندر اين كوه معدن سربست و مس و سنگ و مغناطيس ، و برو دو ده است : يكي را كفتر خوانند و ديگري را دهك ، كوهي است در ازاء او دو روزه راه ، و اندر اين كوه معدنها بسيار است )) .

حدود العالم در جاي ديگر وقتي صحبت از آباديهاي كرمان مي كند ، بعد از هر موز و سوريقان و كاهون و خشاباد توضيح ميدهد كه : (( كفتر و دهك دو شهرك اند بر كوه بارجان ، و هر چه از كوه بارجان افتد بدين دو شهرك افتد )) .

حدود العالم صحبتي از جبال بارز نميكند ، بنابراين به طور قطع بايد قبول كرد كه اين كلمة (( بارز )) در طبري و ساير كتابها ، همان صورت (( بارج )) باشد و به صورت جمع (( بارجان )) در حدود العالم ضبط شده است .

لسترج در مورد محل اين كوهستان مينويسد : (( در شرق جيرفت جبل بارز واقع است كه در قرن چهارم از جنگلهاي انبوه پوشيده بود در زمان فتوحات اسلامي مجوسيان آنجا را پناهگاه خود قرار داده بودند تا از آسيب لشكرياني كه خلفاي اموي به سركوبي آنها ميفرستادند محفوظ بمانند ، و فقط پادشاهان صفاري توانستند ان ناحيه را مسخر ساخته تابع اسلام سازند . همين جاست كه بعدها به داشتن معدن آهن شهرت پيدا كرد . . . نزديك به ساحل دريا و در جنوب شرقي جيرفت ناحيه ايست كوهستاني موسوم به جبل القفص . )) به گمان من مقصود لستراج شمال غربي جيرفت قرار دارد . از روايت قديم ، محل قفص تقريبا” از جيرفت به شرق تا نواحي بلوچستان مرزبندي ميشود ولي نبايد فراموش كرد كه هم اكنون در كوهستان (( ساردويه )) ( شمال جيرفت ) محلي بنام (( كچمي )) Kocmi  وجود دارد كه در واقع مخفف كچ مين و كچميهن ، يعني مسكن كوچ ها است .

آبادي كرمان اصولا” مربوط به همين سلسله جبال است كه از شمال غربي به جنوب شرقي كشيده شده تا (( جز موريان ) خاتمه مي يابد . وزيري در توصيف آن ميگويد : (( حد فاصل ميان كرمان و فارس كوهي است كه از شمال غربي كرمان مي آيد از ميانه بلوك شهر بابك و انار ميگذرد و فاصله است مابين سيرجان و رفسنجان ، و قطع ميكند ميانه اقطاع و بردسير و جيرفت را ، هم چنين ساردويه را ، و بخاك بلوچستان ميرسد . . . در همه جاي اين كوه كه بر طول كرمان ميگذرد آباداني و باغات و زراعات و محل مرتع ايلات و حشم است آنچه از اين كوه در محال شهر بابك واقع است كوه راويز و ميمند گويند ، و آنچه در خطه سيرجان است پاريز و سوخته چال نامند ، و آنچه در اقطاع باشد كوه شاه و (( سنگ عشق )) خوانند و هر چه در محال ساردويه است است بهر آسمان Bahrasman  و رمان و بارچي و لري نام دارد ، و آنچه در شرقي جيرفت است جبال بارز معروف است ، و آنجا كه به خاك بلوچستان ميرسد كوه نمداد گويند )) .

وزيري در جاي ديگر جبالبارز را شمال شرقي جيرفت نام برده كه صحيحتر است و گويد (( قنوات در آن جبال بسيار است . قبيله اي كه تقريبا” هزار و پانصد خانوار ميباشند در آنجا متوطن اند ، اغلب سياه چادر دارند . . . . و موسومند به طايفة (( جبال بارز )) . . قريه امگز ييلاق خوانين جبال بارزي است ، و ميجان كه آب و هواي آنجا معروف است )) . خود وزيري اين قريه را ديده است .

وجه تسميه قوم بارز ( =  پاريز ) را از ريشه براز و برز ميتوان تصور كرد كه به معني بلندي و كوه باشد و البرز هم از آنست . ولي با اختصاصاتي كه جغرافيانويسان در باب اعتقادات اين طوايف و هم چنين جنگجوئي و سلحشوري و روحيه عشايري و توحش آنان نوشته اند شايد بتوان اصل آن را از كلمه پهلوي بئير زد Bairazd  دانست كه در بندهشت به معني (( برانگيزنده جنگ )) آمده است . و اين كلمه درست صورت تلفظ بار زد Barizd  و بهر زد Bahrizd  ميتواند باشد نام اصلي اين قوم ضبط شده . كلمه بئيرزد دردينكرت به صورت برزد آمده به معناي (( آنكه جنگ بر مي انگيزاند )) گمان من اينست كه اين تعبير بهترين وجه تسميه اين قوم مي تواند باشد .

در باب كلمة بارز Bariz  بد نيست به بعض كتب لغت نيز مراجعه كنيم : در جزء احاديثي كه منسوب به ابوهريره از صحابة حضرت رسول ياد كرده اند يكي هم اين حديث است كه فرمود : (( لا تقوم الساعه حتي تقاتلوا قوما” ينتعلون الشعر، و هم البارز )) . اين حديث را بخاري از ابو هريره نقل كرده است . صاحب تاج العروس به صورت ديگر گويد : (( قال ، ( ص ) يقول : بين يدي الساعه تقاتلون قوما” نعالهم الشعر وهو هذا البارز )) . اين قوم بارز كه كفش يا نعلين آنها مويين بوده است چه كساني بوده اند ؟ و چه قدر اهميت داشته اند كه پيغمبر مي فرمايند قيامت نخواهد رسيد مگر آنكه شما ( اعراب ) بجنگيد با قومي كه كفش مويين دارند ، يا اينكه : مي بينم شما را كنون كه با قومي مي جنگيد كه كفش مويين مي پوشند ، و آنها (( بارز )) هستند . در مورد كفش اين مردم بيابانگرد بايد گفت احتمالا” مقصود همان كفشهاي معروف به (( كدرالك )) Kadrak است فقط با نخ از وسط انگشتان به پا بسته ميشود و در واقع (( روار )) ندارد .

چهرة اكتاي قاآن، مضبوط در گالري نقاشي چهره‌هاي امپراطوري در پكن

سفيان بن مره گويد : (( هم اهل البارز )) ، و ابن اثير گويد : و قال بعضهم ( اي بعض المفسرين ) هم الاكراد . البته اكراد درينجا مقصود گوسفند داران و صاحبان مراتع و قبايل ايل نشين است بطور كلي ، ولي در جاي ديگر از ارتباط اين طايفه خصوصا” با طوايف كرد به معني خاص نيز گفتگو خواهيم كرد ، خصوصا” كه طوايف كرد برازي در سوريه شهرت دارند و (( البرازي )) درين سرزمين نامي مشهور است و شايد هبه الله بن عبدالرحيم بن ابراهيم بن البارزي الجهني الحموي ، مكني به ابوالقاسم و معروف به بن البارزي فقيه شافعي ( متولد 645 ه =  1247 در حماه ) كه بيش از نود تأليف داشته ازين طايفه بوده باشد .

صاحب تاج العروس در تفسير همين حديث يادآوري ميكند كه (( بارزد Barizd بقرب كرمان به جبال بارز )) .

نكته اي كه در اينجا بايد به آن اشاره كرد ايتست كه لسان العرب تأكيد ميكند كه اهل البارز ( هم ) اهل فارس هكذا هو بلغتهم ، و هكذا جاء في لفظ الحديث كافه ابدال السين زايا )) .

يعني مقصود پيغمبر از اهل بارز ، همان مردم فارس بوده است و در حديث چنين نقل شده ، از مقوله تبديل (( سين )) به (( زا )) در كلمات فارسي .

دربارة اين اظهار نظر بنده ميتوانم اضافه كنم كلمه فارس هم در كتب عربي عموما” به صورت (( فارس )) با كسر راه ضبط شده به اين دليل كه اولا” التقاء ساكنين در عربي مشكل مي نمايد و ثانيا” ميتواند گوياي اين نكته باشد كه شايد كلمة فارس همانطور كه در لسان العرب صورت ديگري از كلمه(( بارز )) است ، چه ايرادي دارد تصور كنيم كه قوم اصلي (( پارس ها )) كه هردوت از آنان ( ضمن طوايف شش گانه پارس ) نام ميبرد ، اصولا” همين طوايف بارز بوده اند كه در كوهستانهاي شرقي فارس و داراب و جبال بارز سكونت داشته اند و بعد ها بر سرزمين فارس مسلط شده تشكيل حكومت فارسي هخامنشي را داده باشند ، و شهر (( پارسه گرد )) Passargade مركز اصلي آنها شده باشد هم چنانكه حدس من اينست كه كلمه (( بارس كث )) Barskath آباداني چاچ سمرقند نيز منسوب به همين طايفه تواند بود . امروز دهي بنام (( فاريژ )) Farige در نزديك سمرقند هست و انگور معروفي هم دارد و مردمش مهمان نوازند .

با اين مقدمات شايد بتوان نتيجه گرفت كه :

1 كوهستان ميان كرمان و فارس لا اقل قسمت عمدة آن از حوالي رفسنجان  تا نزديك جيرفت ( حدودسي فرسنگ ) بنام جبال بارز خوانده ميشده است .

2 دو قسمت اختصاصي اين كوهستان بنام (( كوه بارچي )) ضبط شده .

3 طايفة بارز در اين كوهستان مسكن داشته اند كه چند بار از جمله در زمان انوشيروان و بعد يعقوب ليث و بالاخره قاورد سلجوقي و دورة اتابكان فاس قلع و قمع شده اند .

در پايان بحث به يك نكتة ديگر كه هدف اصلي من است اشاره كنم . كسي كه اين يادداشت پراكنده را نوشته و تنظيم كرده خود در يك آبادي كوچك زاييده شده كه بنام پاريز Pariz  مشهور است و به همين سبب بنام (( باستاني پاريرزي )) شهرت يافته .

اين قرية كوچك در همين كوهستان طولاني ، بين رفسنجان و سيرجان واقع شده است .

وزيري در جغرافياي كرمان مينويسد : (( پاريز از قراء قديمةمعمورء است ، در دامنة كوه واقع است هواي سرد و ييلاق آب بيشتر رودخانه و بنهايت عذوبت يكي از ارباع و اصقاع خوش آب و هواست .

باغستاني فسيح و نزه و بديع دارد مشحون به انواع فواكه گلابي آن نوع گلابي گلابي نطنز ، عطر و شهدش بيشتر ولي كوچك است . گز انگبيني كه از درختان گز اين كوهستان مي ريزد بمراتب بهتر از گز كر مانشاهان و اصفهان است . كرمان را سه محل گز انگبين حاصل شود : اول اينجا ، دوم خبيص ، سيم نرماشير . گز انگبين خبيص و نر ماشير شورمزه است . در كوه اين قريه نوع قوش تر لان صيد مي نمايند .))

بنده بر توضيح مرحوم وزيري بايد بيفزاييم كه درست برروي 29 درجه و 31 دقيقه مدار عرض شمالي و 55 درجه و 39 دقيقه طول شرقي ، قله كوهي است معروف به كوه ارديز و پران و راهزن كه آبريز اين كوه از چهار طرف ، آباديهاي متعدد كوهستان پاريز را به وجود مي آورد . ارتفاع اين كوه در بلندترين نقطه 3288 متر است . رودخانه هاي معروف اين كوهسار كه در بيشتر سال خشك هستند ولي آباديهاي كوهستان همه در ممر آنها قرار دارند عبارتند از :

1 رودخانه دز گرگ ، كه از الله آباد و سعادت آباد و حاجي آباد ميگذرد . و بطرف جنوب شرقي جاري است .

2 رودخانه اسحق آباد كه از سريدون سرچشمه گرفته به قلعه مگسي و مزار عباسعلي و نخودان دستگرد و فريدن و گوئين و ددران و ده دعوائي و چنار برين و باغ خشك و كران و شريف آباد ميرسد .

3 رودخانه گرمه كن از قله قوچي سرچشمه گرفته به كم سلمك و درزار و هفده چنار و آب باد گلويه و دهشيرك و كت گرگ و دهنه ماران و پسوجان و كران ميرسد و در بيابان سيرجان محو مي شود .

4 رودخانه پاريز كه از بن در سرچشمه گرفته و به لاشكار و سرگو و خمرو تو و گليگه و كهن سبز و دروغ و پاريز و كهن چنار و بيدون و خونو و قاسم آباد و چو رون و بالاخره زيد آباد ميرسد و در كفه و نمكزار زيد آباد محو مي شود .

5 رودخانه زهكوئي كه از رهنه محمد سلماني سرچشمه گرفته از زهكو و گرد كو و كن جين گذشته به رودخانه پاريز مي پيوندد.

6 رودخانه هجو كه از سيخورو سرچشمه گرفته به هجو و سپس ميداء و رودخانه پاريز مي پيوندد .

7 رودخانه گود گنارك كه از مور اسپان سرچشمه گرفته به گود راه و قارقارو و گدار محمد كشته و شغينو و در تيري و گود گنارك و ده گنجي و ميداء و حسين آباد ميرسد و به رودخانه پاريز مي پيوندد ( حدود شش فرسنگ طول آنست ) .

8 رودخانه كنتوت ( منتسب به سرچشمه ، معدن معروف مس ) كه از سرچشمه و موراسپان سرچشمه گرفته به دال دان و راهزن و ترشاب و سيخورو و ترشاب و كنتوت جليلي و كاديج و ماني و خال كوه و ارديز و گود احمر و دهشتران مي پيوندد . و منبع عمده چاههاي آب خاتون آباد از همين آباد از همين رودخانه است .

9 رودخانه هنسيج كه از كوه بنه سرچشمه گرفته به هنسيج ولاسرد و محمد آباد و محمديه و رودين و گليلون و هدمه و گور چوپان و الاغ چين و اوراف مي رسد و از رفسنجان گذشته به رودخانه شور متصل ميشود .

10 رودخانه رودين كه به طرف شمال ، يعني كبوتر خان جاري است و در دق كبوتر خان با بقاياي رودخانه ترشاب بردسير پيوند مي خورد .

وجود همين رودخانه سبب شده كه ده فرسنگ راه ميان سيرجان و پاريز و 12 فرسنگ فاصله ميان پاريز و رفسنجان از گردنه هاي متعددي عبور كند كه معروفترين آنها عبارتند از گدار گود احمر ، گدار شكروكي ، گدار كرنگو ، گدار سنگ كر ، گدار كاديج ، گدار كر كن ، گدار سوراخ ، گدار در تيري ، گدار بهارستان ، گدار شكفت ، گدار شاه خير الله و بالاخره گدار گرمن كن .

و باز به همين دليل است كه سرزمين قوم پاريز ( بارز ) دور از دسترس حكام روزگار گذشته و در واقع پناهگاه غير قابل دسترسي براي قوم پاريز به شمار ميرفته است و در قلع و قمع ها ، تنها اين نقطه بوده كه توانسته بقاياي قوم را نگاهدارد . جمعيت مركز پاريز فعلا” حدود سه هزار تن و جمعيت كل كوهستان قريب 18 هزار تن بر آورد شده است .

گمان من اينست كه اين تنها قوم قديمي باقيمانده از نژاد طايفه اي باشند كه روزگاري بر كوهستان غربي كرمان تسلط داشت و در نتيجة حمله انوشيروان و يعقوب ليث و قاورد پراكنده شد .

حالا صحبت كنيم از يك جمله ديگر طبري كه گويد : (( و اجلي بقيتهم عن بلادهم و اسكنهم مواضع من بلاد مملكته )) . . . انوشيروان اين طوايف را پس از جلاي از مسكن خودشان در اكناف مملكت پراكنده كرد . اين مطلبي است كه طبري در باب آن گفتگوي زيادي نميكند . اگر نظري به بعضي اسامي پراكنده در سرزمين بزرگ ايران بيندازيم شايد رهنموني براي پراكندگي جغرافيايي اين مهاجرت اجباري باشد .

در مرحله اول بايد گفت ، با اين مقدمات ، ناحية (( برز كوه )) فردوسي ، بايد همان (( پاريز كوه )) نولد كه ، و كوهستان پاريز امروزي امروزي و (( جبال بارز )) تاريخي كرمان به حساب آيد .

فردوسي در جاي ديگر گويد :

چنان شد كه بر كوه اسپان گله

بدي بي نگهبان و كرده يله

شك ندارم كه مقصود گله اسبان بايد باشد ، منتهي ، در كوهستان پاريز ، محلي به اسم (( مور اسپان )) Mowraspan  هم داريم كه هميشه محل چراگاه قديمي و علفچر گله هاي مواشي حكام كرمان بوده و هنوز هم به همين نام خوانده ميشود . نكته قابل توجه »آنكه اخيرا” در قرائت مجدد كارنامه اردشير بابكان ، كلمه اي كه قبلا” با ترديد (( بلوچ )) خوانده شده بود ، به صورت صحيح تر باريز Bariz  خوانده شده است كه دليل بر جنگهاي اردشير با همين طايفه است .

در باب رابطه ميان بارزانيهلي شمال عراق ( موصل ) و لارزهاي كرمان و جيرفت ، نميتوان اطلاع دقيقي بدست داد ، ما يك روايت داريم كه گفته اند : بلوچ ها را نبو كد نصر ( بخت النصر ) به بلوچستان تبعيد كرده است . اگر كلمه بلوچ ( بروچ ، باروج ) در كتيبه اردشير بصورت بارز خوانده شده باشد ، آيا نميتوان حدس زد ، اين گروه تبعيدي از همان قايل بارز كرد بوده باشند ؟ به اين نكته بعض مورخان اخير نيز اشاره كرده اند . علاوه بر اينها اينكه كوروش بزرگ بعدها نبونيد ، جانشين آخرين بخت النصر را ، پس از پيروزي بر بابل ، به شهر كرمان تبعيد كرده ( به قول برس كلداني كه بايد صحيحترين روايت آن عهد باشد ) ، آيا نميتواند ، خود يك نوع پاسخ انتقام آميز بر رفتار خشونت بار پادشاهان قبلي بابل نسبت به طايفه بارز و بارزان بوده باشد ؟ و چه بسا كه نبونيد را تحويل همين قوم در كوهستانهاي جيرفت و كرمان داده باشد !

در همان كوهستان كرمان ، يك آبادي ديگر بنام (( باريز )) Bariz  نزديك كوه بيد شيرين حوالي بافت هست .

در فارس حدود 1وز لارستان يك آبادي بنام (( باريز جان )) و برزجان  BarizJan   داريم كه ميتواند مربوط به مهاجران اين طايفه باشد . قريه بريز Briz   و كاروانسراي آن در نزديكي بنارويه لار نيز معروف است . همچنانكه در آذربايجان شوروي يك دهكده كوچك بنام (( بارزاو )) هست كه كلخوز مولد مرحوم شيرعلي مسلم اف مرد سالخورده دنياست .

(( ده بارست )) ( باكسررا ) از دهات فارس را نيز بايد جزو اين اسامي شمرد و اين (( بارست )) درست صورت تلفظ (( بارزد )) است كه در تاج العروس ديديم .

در حوالي كاشغر ، از يك آبادي بنام بار سخان ياد كرده اند و گرديزي گويد : (( آنرا پارس خان نام كرده اند ، يعني امير پارس )) حدس من اينست كه اين احتمال را بايد به اينصورت تصحيح كرد كه خان به معني محل و مركز و خانه و جايگاه ، و برس صورتي از پارس و بارز باشد .

مسعودي در مروج الذهب از طايفة (( باريسان )) جزء عشاير جبال نام ميبرد كه اگر مقصودش جبال بارز نباشد بايد مربوط به كوهستانهاي غربي ايران و ناحيه معروف جبال مربوط باشد .

همچنانكه (( بارزيل )) از دهات خيا و آذربايجان  را هم ميتوان منسوب به اين طايفه داشت .

از همين نمونه كلمات داريم : پريزه ، چهار فرسخ ونيم مغرب باشت ( كوه كيلويه ) و برزه از دهات بيهق و قريه (( پرزه )) در نيم فرسنگي هرات كه خواجه مجدالدين محمد مير كلان در آنجا چهار باغي ساخته  بود . و آبادي پروز و قلعه آن در كردستان هم ميتواند بااين نامها همراه باشد .

وجهي ديگر از اين كلمه بصورت (( پريز )) هست كه در نزديكي زرند كرمان قرار دارد و راه آهن از آن ميگذرد . شايد نام طايفه (( پاريج )) در مازندران به اين قوم مربوط شود ، همچنانكه طايفه اي در افغانستان جنوبي هستند كه بنام (( بريج )) و (( بريتز )) Britze  خوانده ميشوند و بايد اضافه كنم كه لهجه مردم پاريز با فارسي مردم افغانستان بسيار نزديك و همراه است . اين طايفه را بنام (( بريث )) نيز ياد كرده اند .

مركز طايفه بريج در شورا بك افغانستان است ، و رجالي مثل دوست محمد خان بريجي و دلاور خان بريجي و ميرزا مصطفي بريجي در تاريخ افغانستان شهرت دارند .

در زمان حمله اسكندر،  در همين نواحي افغانستان ( آراخو ذي ) از يك سردار معروف بارزانتس Barizantes   نام برده شده كه جزء ياغيان بوده است و بسا احتمال كه با همين قوم ارتباط داشته باشد .

دريغ است كه از طايفه (( بارزاني )) Barizany  در كردستان نام نبريم و از تناسب آنان با اين قوم غافل شويم . بارزانيها قريب 3750 خانوار هستند و در شمال زاب بزرگ و حوالي موصل زندگي ميكنند . در آن حدود دو آبادي ديگر به صورت (( برزمان )) Barzaman  ( قلعه اي در نواحي حلب ) و بر زماهن Barzamahan  ( موضعي در قصر شيرين ) نيز هست اين دو كلمه ميتوانند بمعني ميهن و محل سكونت قوم (( برز )) و (( بارز )) تلقي شوند . از همين نمونه است روستاي (( برازانه )) و (( پاريزدره )) در نهاوند .

ما ميدانيم كه وقتي پاكر پادشاه اشكاني در زمان آنتونيوس ( آنتوان ، حدود 40 ق. م ) به سوريه حمله برد ، فرمانده سپاه پاكر ، شخصي بنام بارزا فارن بود كه خود را تا جليله رساند و در آنجا شورشي عليه رومي ها و دست نشاندگان آنها توانست ايجاد كند . اين سردار درينجا مردم را به شورش وادارد ، آيا خود از قبيله اي مثل كردهاي بارز و بارزان هاي شام نبوده است ؟ اينكه درين راه توفيق يافته و هم چنين قسمتي از نام اين سردار ، ما را به اين فكر رهنموني تواند كرد .

در واقع اسامي مشابه شمال عراق و حدود موصل حلب و نواحي سوريه و شام دليل بر سكونت اين قوم در نواحي معروف به هلال خصيب تواند بود .

درينجا بايد از يك قوم معروف تاريخ هم نام ببريم . در تاريخ ، طايفه اي بنام اكراد برزيكاني نام برده شده است كه حسنويه پسر امير حسين برزيكاني ( 330 ه 941 م . ) از آنان بود و بدر پسر حسنويه از كساني است كه به قول ابن اثير ، هزار مسجد و دهها كاروانسرا و هم چنين پل كشكان را بر رودخانه صميره ساخته است . اين قبايل را اكراد بر زيني ( مقايسه شود با بهر زيني ها و بارزاني ها ) نيز نوشته اند و بصورت برزينيه نيز ياد شده ، و عجيب است كه مثل هم نژادانشان در كرمان = يعني قوم بارز چندبار قتل عام هم شده اند ، و از آن جمله (( . . . ابو عيسي شادي . . . هر چند برزيكان را كه بيافت بفرمود كشتن ، و تخم ايشان اندك مايه بود ، و گورانان را بر كشيد ، و اين حادثه ماه ريبع الاول { بود } سنه احدي و اربعمايه )) { 401 ه 1010 م. } در همين كتاب صحبت از پاي تخت آنان است بنام بر زينجرد . چنانكه (( چون بدر حسنويه به برزينجرد رسيد ، خبر آوردند كه پسرش هليل به دنيور عاصي گشت ، و كردان بسيار بر وي جمع شدند )) .

ماميدانيم كه امرزو آبادي معروف (( برزنجه )) در حوالي شهر زور و حلبچه شهرستان سليمانيه كر كوك ، در واقع مركز بزرگ قوم بارزاني است .

هيچ شك نيست  كه بر زينجه صورت مخخف برزينجرد و طبعا” برزينجرد را هم بايد (( بارزان گرد )) ، يعني شهر .و آبادي بارزاني ها خواند . طبعا” كاكا احمد برزنجي نودهي عارف مشهور نقشبندي نيز ميتواند به اين شهر منسوب باشد .

در روضه الصفا (( بهريز )) Bahriz  نام منزلي است نزديك كركوك كه جنگ معروف نادر با عثماني در آنجا رخ داد و چشم زخمي به لشكر نادر رسيد .

باز شايد بتوان عشيرة (( بريزان لي )) از طوايف كرد حوالي درياچة وان را نيز كه حدود نهصد خانوار هستند از همين قوم دانست .

شايد بتوان حدس زد كه آبادي معروف (( بهرز )) Bahriz  در حوالي بعقوبه عراق همين محل باشد و همه اينها منسوب بوده اند به همين قوم (( بارز )) و بايد كه بهرز ، صورتي قديميتر از بارز ، و برزماهن ( بهرزميهن ) بوده باشد . بايد توجه داشت كه لفظ تركي و سوريه اي كلمة بارزاني خيلي نزديك به بهرزاني است .

مهمتراز آن آبادي بهرزان Bahrazan   در نزديكي نيشابور است كه يلقوت آنجا را در 617 ه. ( =   1220 م . ) ديده ، در بلخ هم قريه اي بنام بهارزه Baharizeh   وجود داشته و ابو عبدالله بهارزي ( فوت 294 ه. =   906 م . ) از آنجا بوده . و بسا احتمال كه عالم معروف بهرزني نيز از همين قريه بوده باشد .

اگر اين حدس ما- كه (( بهرز ))  Bahriz  صورت ديگر (( بارز )) Bariz  است درست باشد بايد در خصوص كوه بهر آسمان Bahrasman  - يعني بلندترين قلة  جبال  بارز  كه 3795 متر از سطح دريا ارتفاع دارد نيز قائل به يك وجه اشتقاق بشويم . اين كوه كه مركز اصلي ساردويه و ساكنان جبال بارز بوده و پر از شكار كوهي است و حتي به روايت وزيري يك گله رمه اسب وحشي از همه رنگ مركب از هزار اسب و معروف به گله هزاره هميشه در آنجا بوده است ميتواند صورت اصلي تلفظ بهر زمان Bahrizaman  باشد يعني مان و ميهن و مركز قوم (( بهرز )) كه در محل فعلي ساردويه تمركز داشته اند .

در اينجا بد نيست اشاره اي به يك نام قديمي تاريخ ايران بكنيم و آن كلمه (( گدروزيا Gedrosia  )) ست كه از زمان حمله اسكندر به ايران در كتب و روايات يوناني ضبط شده و بيشتر آنرا با سرزمين بلوچستان تطبيق داده اند و حتي آريان شهر معروف آن را (( پورا )) ياد كرده است . اگر پورا همين فهرج امروزي باشد تاحدي موقع يابي قديم گدرروزيا با بلوچستان تطبيق ميكند اما اينكه پلوتارك مينويسد : اسكندر بيابان كناره دريا را ظرف شصت روز طي تا اينكه وارد (( گدروزيا )) شد مطلب تازه اي پيش ميآيد : بيابان شصت روزه قاعده  ميتواند بيابان فعلي بلوچستان باشد و گدروزيا پايان بيابان يعني سرزمين جيرفت فعلي ميتواند باشد خصوصا” كه پلوتارك گويد (( در آنجا همه چيز به حد وفور بود و شاهان و حكمرانان همه گونه مساعدت كردند . و اسكندر در مقر سلطنتي گدروزي مدتي به استراحت پرداخت )) .

اين مطلب دليل بر اينست كه ديگر طي بيابان بي آب و آبادي پايان يافته و به سرزميني رسيده اند كه پادشاهان و حكام مستقل داشته و آبادان و پر نعمت بوده از بيابان شصت روزه قرار گرفته بوده است و اين جز درة پربركت هليل رود ( هريرود ) و جيرفت فعلي نميتواند باشد .

در اينجا مقصود من كلمة (( پورا )) بود كه شهر مهم گدروزيا خوانده شده بود ، اين كلمه اگر همان فهرج باشد كه نام چند ناحية آباد است در جنوب شرقي ايران ، از جمله فهرج نزديك بم ميتواند نزديك به تلفظ (( بهرز )) و بارز بوده باشد .

پس مي توان پذيرفت كه (( گدروزيا )) سرزمين فعلي جيرفت محسوب شود ، و فهرج ( بهرز ) نخستين آباداني آنجا بعد از بيابانهاي طولاني بلوچستان به حساب آيد ، ( البته يك فهرج دربين يزد و انار كرمان هم داريم .)

نكته اي كه بنده در دنبالة گفتار قبلي ميتوانم اضافه كنم از قول ياقوت حمودي است كه ميگويد : (( جردوس بالكر ، ثم السكون ولايه من اعمال كرمان ، قصبتها جيرفت )) . اين كلمه جردوس صورت محرف همان گدروزيا است و بنابراين بعد از اسلام هم اين ناحيه به (( جردوس )) معروفيت داشته ، منتهي حاكم نشين آن جيرفت خوانده شده كه قاعدتا” در نزديك شهر سبزواران امروزي بايد قرار داشته باشد .

پس گدروزيا شامل ناحية جيرفت فعلي ميشود كه از شرق به مرز بلوچستان و از غرب به فارس و از شمال به كرمان پيوسته است . اما آيا ميتوان امروز هم نشاني از اين نام پيدا كرد ؟ بنده با فحص در نامهاي محلي هيچ كلمه اي آشنا با اين لغت نيافتم جز كلمة معروف اصلي كوهستان آبادان پر نعمت جيرفت ، كوههائي كه منبع اصلي رودخانة هليل است و اين محل امروز به صورت (( ساردويه )) و بر طبق تلفظ عمومي مردم (( سردو )) Sardu  خوانده ميشود آيا قوانين فقه اللغه و قلب و ابدال ها اين امكان را به ما ميدهد كه كلمه (( سردو )) را صورتي از (( جردوس )) ، و بالاخره (( گدروزي )) قديم بدانيم ؟ اين نكته ايست كه اهل لغت بدان پاسخ خواهند داد .

درينجا وجه مشاركتي ميان بارز ، بارج ، بارجان ، بهرز ، بهرزان ، و بهرجان و با رزد ( بهرزد ) احساس شد ، معروفترين شهر كرمان از قديم بردسير Bardsir  خوانده شده است ، اين كلمه را در كتب جغرافيايي و تاريخي قديم از مؤسسات اردشير بابكان دانسته و اصل آن را (( وه اردشير )) خوانده اند ، اما ضبط هاي ديگر آن به صورت بهريز Bahrzir  و بهر سير Bahrsir  و بردشير و بهرسير ( با ضم ب ) نيز هست .

آيا ميتوان احتمال داد كه قسمت اول آن بهرزد Bahrizd  ارتباطي با اين كلمه كه ساكنين قديم همين كوهستان بوده اند داشته باشد ، امروز هم در همين كوهستان آبادي معروف بردسير ( مشيز ) در 14 فرسنگي بردسير قديم يعني كرمان وجود دارد و ميرزا آقايان شهيد بدسيري از آنجاست . قسمت دوم سير ( به معناي محل و مكان است . نمونه آن گرمسير و سردسير ) همه جا ضبط شده است . و بساسيري ، سردار معروفي است كه به بسا ( فسا ) نسبت مي رساند .

در پايان اشاره كنم كه كلمه پاريز را ، مردم آخوند مآب روزگار اخير عموما” در نوشته ها فاريز نوشته اند و من و قفنامه هاي زيادي در كوهستان خودمان ديده ام كه اين صورت را در خود دارند . چنان مي نمايد كه يك داشمند بزرگ هم در تاريخ بدين نام داريم : (( كمال الدين فاريزي فارسي متوفي 720 ه( =  1320 م ) به مسائل مناظر و مراياي كتاب اقليدس اشتغال جسته . و در انكسار شعاع به واسطة نور در آب و بلور تحقيقاتي كرده و زاويه انعكاس را تحت دقت در آورده . او كتابي بنام بنام تنقيح المناظر ، در تعقيب ابن هيثم نوشته است )) .

در حوالي گزوات بلوچستان نيز آباديي بنام پالزان وجود دارد كه ميتوان از مقوله تبديل راء به لام ، آن را از همين ريشه دانست .

اكنون كه سخن به اينجا رسيد ، بد نيست به يك موضوع ديگر نيز اشاره شود . سمط العلي كه تاريخ مربوط به زمان قراختائيان كرمان است هنگام صحبت از پادشاه خاتون ( جلوس 691 ه =  1291 م ) اشاره به تقسيم كرمان به دو قسمت ميكند كه پادشاهان مغول كرمان ( بردسير ) را به جلال الدين قراختائي داده بودند و سيرجان را به پادشاه خاتون ، درينجا نام يك آبادي تازه به ميان مي آيد : به روايت ناصر الدين منشي ؛ (( . . . . در آن وقت سيرجان در عوض قاليس در تصرف پادشاه خاتون بود ، و سيورغتمش سلطان بواسطة عنادي كه داشت با طوغان تقرير كرد كه اگر در عوض مال سيرجان كه پنجاه هزار است در ممالك رذوم و لايتي به پادشاه خاتون دهند . . . . من هشتاد هزار دينار هر سال به خزانه رسانم )) .

در كرمان آباديي به شكل قاليس نيست اما اگر اين كلمه (( قاليس )) به صورت فاليس محرف شده باشد به حدس مرحوم عباس اقبال و سيد محمد هاشمي ميتواند احتمالا” با كلمة پاريز ( از مقولة تبديل لام به (( را )) و س به (( زا )) ) هم وجه به شمار آيد البته ميشود امكان داد كه اين محل همان پاريز فعلي بحساب آيد اما ميتوان حدس ديگري هم به ميان كشيد .

اهل تحقيق اطلاع دارند كه اخيرا” حفريات قابل توجهي در يك محل تاريخي كرمان شده است در نزديكي بردسير ( مشيز فعلي ) و در دل همان كوهستان و جبال بارز قرار دارد و صحبت از تمدن چند هزار ساله ميكند و از آن جمله كوره هاي قديمي ذوب مس در آنجا كشف شده است اين محل را در نوشته هاي رسمي امروزي محققان به تبعيت از ادارات رسمي به صورت (( تل ابليس )) نوشته اند كه تل شيطان معني ميدهد .

اما خود مردم محل ، اينجا را مقدس ميدانند و هرگز تل ابليس تلفظ نميكنند بلكه در عرف مردم محل اينجا بنام (( تل بليس )) Tall – e – bilis  ( بدون همزه ) خوانده ميشود . آيا نميتواند اين كلمه صورت اصلي همان كلمة فاليس ( از مقوله تبديل ف به ب ) باشد و بالاخره هردوي باريز و پاريزبه حساب آيند ؟

متأسفم كه در اين مقاله ، گوشه هاي حدس و گمان با توجه به ان بعض الظن اثم ، برپايه هاي تحقيق و يقين چربيده است . اما آيا نه آنست كه بسياري از همين حدس هاي امروز ميتواند پايه اي براي آينده بوده باشد ؟

” پاورقي ها ”

1 ن ل . نه بد سودمندي به افسون و رنگ

نه از رنج و از پند و پيكار و جنگ

2 ن . ل . كه هر چ از .

3 گمان من اينست كه بجاي لوچ احتمالا” (( كوچ )) بوده است . نسخه بدل .

سراسر به شمشير بگذاشتند                                    بلوچ از جهان پاك برداشتند

4 ن . ل . همه رخنها .

6 طبري ، تاريخ الامم و الموك ج 1 ص 526 ؛ هم چنين ترجمه فارسي آقاي پاينده ، ص 646 .

7 اخبار ايران از ابن اثير ، ترجمه باستاني پاريزي ، ص 89 چاپ دانشگاه .

8 كتاب العبر و ديوان المبتداء و الخبر . . . ج 2 ، ص 176 .

9 ايران در زمان ساسانيان ، ترجمه مرحوم رشيد يامي ص 259 .

10 نولدكه ، ترجمه دكتر زرياب خوبي ، فصل سيم ، ( زير چاپ ) .

11 چنين است ، ولي به قرائن قبلي بايد دهستان باشد .

12 ترجمه بلعمي ، تصحيح مرحوم بهار ، به كوشش پروين گنابادي ص 1041 .

13 اصطخري ، مسالك الممالك ، افست چاپ دخويه 1972، ص 163 .

14 = چون در جاي ديگر نام غبيرا به صورت اصلي خود ضبط شده ، اين آبادي بايد غير از غبيراي معروف باشد .

15 درباي احتمالا” صورت ديگر دلفارد ، و نقره مقصود همان كوه نقره =  جبل الفضه است . هم لفظ دلفارد ، آباديي در فارس به نام دلوارهم داريم .

16 ترجمه مسالك الممالك چاپ ايرج افشار 1340 ، ص 142 .

17 المسالك و الممالك ص 49 .

18 در باب قفص و جبال قفص و ارتباط اين كلمه با كوچ و كوش و بالاخره كوشانيان ، رجوع شود به مقالة روح الله مراد در مجله عرفان چاپ افغانستان ( به زبان پشتو ) ، و هم چنين حواشي نگارنده بر جغرافي كرمان ص 204 .

19 نخبه الدهر ، دمشقي ص 176 .

20 مقصود صفاريان سيستان است .

21 مسالك الممالك ، چاپ ليدن ، ص 164 .

22 الكامل ج 8 ص 113 .

23 تاريخ كرمان ص 79 .

24 زعيم قفص در زمان معزالدوله علي بن زنجي ( علي كلويه ) بوده و جنگي كه از آن نام مي‌برد در سال 324 ه ( 935 م . ) اتفاق افتاده است .

25 سلجوقيان و غز در كرمان تصحيح نگارنده ص 8 و 9 .

26 افضل كرمان ، عقد العلي ، تصحيح علي محمد عامري ، 1311 ، ص 65 .

27 سايكس ، هشت سال در ايران ، ترجمه سادات نوري ص 70 ؛ و جغرافياي وزيري ص 38 و 113 و 199 .

28 ترجمه طبري ، ابوالقاسم پاينده ص 651 .

29 مقصود هرات شهر بابك است : (( هرا )) و (( مروث )) .

30 جروم =  گرمسيرات ، ضد صرود =  سردسيرات ، رجوع شود به سلجوقيان و غز در كرمان . فهرست اعلام .

درين ميان شايد بتوان وجه نسبي ميان كلمه (( جرون )) =  نام قديم عباسي و كلمه جروم پيدا كرد اگر ريشه اشتقاق درستي نتوانيم براي جرون بدست آوريم .

31 المضاف الي بدايع الازمان تصحيح مرحوم عباس اقبال ، 1331 ه . ش ص 49 .

32 يك ترانه محلي پاريزي ، ضمن اشاره به كوه بارچي چنين ميگويد :

از كجا مياي ؟ ( از كجا ميايي ؟ )

از كوبارچي ( از كوه بارچي )

چي بار داري ؟ ( چه بردوش داري ؟ )

تربه زارچي ( توبره‌اي از زارچ ) =  دانه گياه معروف سرخ رنگ ترش مزه .

به چي ميدي ؟ ( در ازاء چه چيز خواهي داد )

 به تي كته ماچي ( به يك ماچ بوسة بزرگ )

33 جغرافياي كرمان ص 113 و 199 .

34 اين همان آبادي است كه امروز بنام گلاشگرد موجود و معروف است و معروف است و صورتي ديگر از نام پلاشگرد است و احتمالا” مربوط ميشود به آباديهاي عهد بلاش ، حاكم زمان آخر اشكانيان در بم و كرمان . نام بلاش به صورت هاي مختلف ولاذ ، وراز ، براز ، گراز ، گلاش ، گراش ، ضبط شده است .

35 بنظر ميرسد كه همان ده بارز امروزي حاكم نشين رودان باشد كه مسجد جامع و قلعه آن بيش از سيصد سال قدمت دارد .

36 صوره الارض ، ترجمه دكتر شعار ص 72 .

37 ترجمه صوره الارض ص 73 .

38 ايضا” ص 76 .

39 حدود العالم ، چاپ دكتر ستوده ص 31 .

40 ايضا” ص 31 .

41 ايضا” ص 128 .

42 ترجمه سرزمينهاي خلافت شرقي ، محمود عرفان ، ص 339 .

43 وزيري جغرافياي كرمان تصحيح نگارنده ، 1346 تهران ص 38 .

44 جغرافيا ص 119 .

45 كيانيان ، كريستن سن ، ترجمه دكتر ذبيح الله صفا ، ص 220 و 87 .

46 لسان العرب ج 5 ص 311 .

47 ذيل ماده برز .

48 و 49 تاج العروس برز ج 4 ص 6 و7 ، در لسان العرب : بارز ، ناحيه قريبه من كرمان ، بهاجبال .

50 بارسكث ( بكسر الراء و سكون سين و فتح كاف ) من مدن الشاش ، منها ابو احمد بن جواد الشاشي البارسكثي ( معجم البلدان )

51 روايت آقاي كمال الدين عيني شرق شناس تاجيك .

52 بنده نمي‌خواهم درينجا بعنوان پاريزي بودن با مردم Raris  پاريس ادعاي قوم و خويشي كنم ( همچنانكه در زمان جنگ جهاني دوم وقتيكه سپاه هيتلر تا حوالي استالينگراد رسيده بود مردم كرمان به استناد اينكه از نژاد گرمان هستند ( نوشته هرودوت ) خود را با آلمانها هم نژاد ميدانستند و حتي دو سه نفر كرماني خود را از بني اعمام هيتلر قلمداد كردند ) . و باز بگذريم اينكه طبق تصور دانشمندان فرنگي قوم فرانك از نژاد گرماني بوده‌اند كه گويا همان كرمانيان امروزي باشند . اما ميتوانم عرض كنم كه علاوه بر صدها كلمه آريايي قديم كه در زبان فارسي و فرانسوي مشترك است مثل پدر و مادر و جونگ ( يونگ ، جوان ) و

چند كلمه اختصاصي هست كه فقط در پاريز ( سيرجان ) و پاريس ( فرانسه ) مثل هم تلفظ ميشود حال آنكه فرهنگستان قريه پاريز اصلا” با فرهنگستان فرانسه مبادلات فرهنگي نداشته ! آن كلمات عبارتند :

او  بمعني آب كه در پاريس eau گفته ميشود .

جملو  بمعني بچه دوقولو كه در پاريس jumole  گفته ميشود .

تج  بمعني ساقه كه در پاريس tige  گفته ميشود .

جغ  بمعني شخم و چوبي كه برگردن گاو نهند كه در پاريس jaug  گفته ميشود .

نج  بمعني مه كه در پاريس ( با تفاوت كمي ) براي برف neige  گفته ميشود .

ترات  بمعني يورتمه رفتن با اسب ، در برابر كلمه trotter

آجيل بمعني چست و باهوش و زرنگ ، در برابر كلمه Agile  فرانسه ( لابد هژير هم از آن مشتق شده است ) في المثل مردم ميگويند : آجيل باش ، يعني هوشيار باش و مراقب باش .

قسمتي ازين مقاله را نگارنده ، در كنگره شرق شناسي پاريس ( تابستان 1352 / 1973 ) به عنوان بارز و پاريز ايراد كرده است . نگارنده درين كنگره با مخارج شخصي يعني با حق التأليف كتاب خود (( از پاريز تا پاريس )) شركت كرده بود و بنابراين سازمانهاي رسمي نگويند كه فلاني پول دولت را ميگيرد و حرفهايي در كنگره بين المللي ايراد مي‌كند كه جز حدس و گمان نيست . بهرحال به گمانم ، پاريز دهكده كوچكي كه مرا پرورده است اين حق را به گردن من داشت كه در كنگره پاريس ، نامي ازو بميان بياورم . اين كوچكترين حق شناسي بود كه ميتوانستم در برابر نسيم فرح بخشي كه در كوهستانهاي پاريز تنفس كرده‌ام ، انجام دهم .

53 جغرافي وزيري ص 155 .

54 اين محل موسوم به (( گزدر )) است . رجوع شود به جغرافي وزيري ص 245 ، هم چنين مقاله نگارنده در مجله يغما خرداد 1354 .

55 تاريخ الامم و الملوك ج 1 ص 526 نقل از ذوالقرنين يا كوروش كبير ترجمه نگارنده ص 44 ، چاپ 1344 .

در مورد آمدن انوشيروان به پاريز براي قلع و قمع طوايف بارز ، علاوه بر نوشته طبري و ابن اثير و سايران ، يك روايت قديمي محلي هم هست . به خاطر دارم ، وقتي نماينده مجلس سيرجان به كوهستان ما آمد و از روي تبختر در حضور جمع گفت : پاريزها بايد منت مرا قبول داشته باشند كه با اينهمه گرفتاري قبل از رفتن به بافت و ساير نواحي حومه به پاريز آمده‌ام . پدرم كه اين حرف او را گران آمد ، رو به نماينده سيرجان كرد و گفت : قربان ، انوشيروان و نادر پيش از شما به پاريز آمده‌اند ولي هرگز چنين حرفي به زبان نياوردند . شما كه جاي خود دارد .

(  در باب آمدن نادر به پاريز رجوع شود به حواشي تاريخ كرمان ص 520 چاپ دوم ) .

56 مور بر وزن جور (( = ظلم )) به معناي مرغ و چمنزار و النگ .

57 تقرير آقاي دكتر فره‌وشي استاد زبان پهلوي در دانشكده ادبيات دانشگاه تهران .

58 استفاده از كتاب Great Bluch  در همين كتاب از يكي از معاريف بلوچ بنام محمد بن بارزي نام برده شده است .

59 تاريخ دلگشاي اوز ، تأليف كرامتي ، ص 19 .

60 فارسنامه ناصري .

61 تاريخ بيهق ، ابن فندق ، ص 38 .

62 بدايع الوقايع ص 403 .

63 شرفنامه بديعي ص 158 .

64 روايت دكتر منوچهر ستوده . مركز اين قوم را (( پاري جا )) هم گويند .

65 روايت آقاي عبدالحي حبيبي افغاني .

66 تاريخ احمد شاهي ، چاپ روسيه ، ص 57 60 ، 752 757 .

67 تاريخ ايران ، گوتشميد ، ترجمه دكتر مقدم ، ص 11 .

68 تاريخ مردوخ ، ج 1 ، ص 78 .

69 معجم البلدان .

70 تاريخ ايران باستان ، دياكونوف ، ترجمه روحي ارباب ، ص 317 .

در تاريخ ايران باستان ازين گونه اسامي زياد داريم ، مثل بارسائنت ( بارزائنت ) ، ساتي برزن ، نبرزن ، آريوبرزن ، سردار معروف كه دربند پارس را بر اسكندر بست . ( همان كتاب ص 207 و ساير كتب تاريخي ) ، در تاريخ افسانه‌اي ما نامي از برزافره آمده كه عموي كيخسرو است و ارتباطي با حكومت مكران و كرمان نيز دارد . داستان او مفصل است و عبارت آخر طبري درباره او اينست :

(( . . . و دعا ( كيخسرو ) به برزافره عمه فلما دخل عليه ، اجلسه عن يمينه ، و ملكه علي كرمان و مكران و نواحيها )) ( طبري ، ج 1 ، ص 365 ) ، در واقع اين نبرد تن به تن جايزه حكومت مكران را  همراه داشته است . برزافره و كارهاي او مفصلا” در طبري ياد شده است .

71 مجمل التواريخ و القصص ، تصحيح مرحوم بهار ، ص 398 و 400 .

72 ما در كرمان يك اصطلاح خاص داريم به صورت (( سياه برزنگي )) كه معمولا” به كنايه خشونت و تندي به اشخاص مبارز جو گفته ميشود . حدس من اينست كه اين تركيب با تركيب بارزنجي مربوط است . ( فعلا” در باب بازرنگي خانواده اردشير بابكان را در فارس به صورت بارزنگي هم خوانده‌اند نميشوم ) .

نكته قابل ذكر آنكه ، در اول اين مقاله صحبت از جنگ معزالدوله با علي بن زنجي زعيم قفص به قول ابن اثير به ميان آمد . اين نكته در الكامل چاپي ياد شده است . از نظر اينكه نام يك رئيس قبيله به صورت زنگي كمي بعيد بنظر مي‌آيد و نظير خيلي كم دارد ، بنده حدس ميزنم كه شايد در اصل ، اين نام ، علي برزنجي بوده است و (( راء)) در چاپ به صورت (( ن  )) درآمده باشد و علي بن زنجي شده . اگر اين احتمال را بپذيريم نسبت اين مرد با قبيله‌اش كه بارزان و بارجان بوده باشد ، بسيار نزديك بنظر ميرسد .

73 روضه الصفاي هدايت ، ج 8 ص 538 .

74 تاريخ مردوخ ، ج 1 ، ص 81 .

75 العراق الشمالي ، چاپ بغداد ، 1955 ، ص 50 .

76 از معجم البلدان .

77 آمدن مولانا العلامه شهاب الدين محمد بن احمد بن محمد السلطاني البهرزني از كعبه معظمه و مدينه مباركه به خوارزم . ( 711 ه =  1311 م . ) ( مجمل فصيحي ، تصحيح فرخ خراساني ، ج 3 ص 20 ) .

78 جغرافياي وزيري ص 196 ، بنده بايد توضيحا” عرض كنم كه مسأله گله اسبهاي وحشي در جغرافيا و تاريخ ايران بي سابقه نيست . و اصولا” شكار اين اسبها را ناميمون ميدانند . روايتي داريم كه شاه اسمعيل اول صفوي چند روز قبل از فوت به شكار اسب وحشي رفت و با زحمت چند اسب گرفت ، اما به محض اينكه اسبها را مي‌آوردند ، اسبها ميلرزيدند و ميمردند . اطرافيان ، شاه اسمعيل را ازينكار برحذر داشتند . چند روز بعد خود شاه اسمعيل نيز در گذشت . در جغرافي كرمان نيز اشاره شده كه چنين اسبي شكار كردند ولي چيزي نخورد تا مرد .

79 خصوصا” كه ديودوروس سيكلولوس ( ديودور سيسيلي ) مورخ اسم شهري را كه اسكندر در آنجا توفق كرده (( سلموس )) ناميده و گويد تا هرمز ، پنج منزل طولاني مسافت دارد بنابراين ، اين شهر جز اينكه در مسير فعلي جيرفت و ميناب باشد نميتواند جاي ديگري باشد . مرحوم سايكس عقيده دارد كه (( كهن سلمي )) كه ماركوپولو در همين حوالي از آن نام ميبرد بايد همان شهر سلموس قديمي باشد . ( ترجمه هشت سال در ايران ص 204 ) .

80 معجم البلدان ، ج 1 ص 57 .

81 رجوع شود به حواشي نگارنده بر تاريخ كرمان ، ص 198 .

82 نكته ديگري هم هست كه بهتر است به آن اشاره كنم . اينكه در كتيبه‌هاي داريوش صحبت از چوبي ميشود كه از كرمان براي ساختن كاخهاي سلطنتي آورده‌اند مربوط به همين ناحيه‌است نه ناحية كرمان .

داريوش در كتيبة بناي كاخ شوش گويد : چوب (( ياكا )) از گندار و كرمان حمل شد . ( سابقا” كلمه (( ياكا )) را (( ميش ماكن )) خوانده بودند ، گيرشمن ايران از آغاز تا اسلام ص 158 ) . اين (( ياكا )) چه چوبي است ؟ بنده سالها پيش از اين حدس زدم كه اين چوب ميتواند همين چوب زينتي ذيقيمتي باشد كه امروز در جيرفت و رودبار از آن استفاده ميكنند ريشه اين چوب به علت اينكه دانه‌هاي خوش رنگ زر يا (( زرك )) در آن داخل شده بعد از تراشيدن ، برق و تلالؤ خوش رنگي از خود ميپراكند .

احتمال دارد كه در زينت درهاي كاخ و مبل ها از قطعات كوچك اين چوب زرك دار استفاده كرده باشند .

اين چوب را كه بقول وزيري (( در جيرفت و رودبار مي‌باشد و بسيار سنگين حتي از چوب آبنوس سنگين تر است در اصطلاح محلي (( جگ Jog )) نامند . ( جغرافياي وزيري ص 117 و 25 ) . بنابراين كلمه جگ صورت صحيح همان (( ياكا )) است كه در كتيبه‌هاي هخامنشي ياد شده است .

اما چرا اين چوب زرك دارد ؟ - علت آنست كه در ناحيه اي از جيرفت بنام (( دوساري )) كه مركز خوانين جبالبلرزي است خاك آنجا آميخته با ريزه‌هاي زر است و اين زرك‌ها در ريشه و ساقه گياهان جاي ميگيرد و آنرا محكم و زيبا درخشان ميسازد . اين محل احتمالا” همانجاست كه افضل كرمان بنام (( فدوند )) از آن نام برده و گويد (( ناحيتي است آنرا فدوند گويند ، زمين زر است آنجا در خاك خرده‌هاي زر بينند . . . ( عقدالعلي ص 70) ، صحيح اين نام در جغرافياي كرمان و مرآت البلدان (( خدوند )) ضبط شده و در 5 فرسنگي ميزان ( ميجان ) قرار داشته است . ( رجوع شود به توضيحات نگارنده بر جغرافياي كرمان ، چاپ 1344 ، ص 228 ) .

83 از معجم البلدان .

84 ظاهرا” نسبت فارسي را بدنبال فاريزي از جهت تحصيلات او در شيراز يا فارس نوشته‌اند ، يا به احتمال اينكه سيرجان به فارس از كرمان نزديكتر است .

85 گاهنامه ، سيد جلال طهراني ، سال 1310 ، ص 83 .

86 سمط العلي ناصر الدين منشي ، 1328 ، تصحيح مرحوم اقبال ص 61 .

87 سمط العلي تعليقات ، ص 127 .