” پاورقي ها ”
1
–
اين حكايت كه از تاريخ سيستان ص 7 –
8 نقل شده ، شايد ساختگي و خالي از حقيقت
باشد ، اما نمايانگر عصري است كه ما به
تشريح و توصيف آن پرداخته ايم ، فردوسي
دهقان آزاده اي كه دستاوردش ثمرة مطلوب
چند قرن كوشش رادمردان ايراني براي تحصيل
استقلال و آزادي است ، از خود ، سرزمين خود
و افتخارات خود بي باكانه دفاع مي كند ، با
شجاعتي نظير شجاعت رستم ، در برابر سخن
پادشاهي مستبد و مغرور چنين پاسخ مي دهد و
بدون چشمداشت مالي از محضر سلطان مي رود و
محمود ، مظهر استبداد محور نوپاي ، بغداد –
غزنين ، كه آماده براي امحاء هر نوع آزادي
فكر و عقيده است ، افتخارات ملي شاعر را
هيچ مي شمرد و مي گويد كه در سپاه من هزار
رستم هست . اين پايان حكايت است كه سند قتل
فردوسي نيز هست : ملك محمود وزير را گفت اين
مردك مرا بتعريض دروغ زن خواند ، وزير گفت
ببايدش كشت ، هر چند طلب كردند نيافتند چون
بگفت و رنج خويش ضايع كرد و برفت و هيچ عطا
نايافته بغربت فرمان يافت )) .
2
–
سخنراني استاد مجتبي مينوي تحت عنوان (
فردوسي و مقام او ) در انجمن ايران باستان
اردبيهشت 1348 ، اصل مقاله در نشريه شماره يك
سال هشتم فروردين 1349 به چاپ رسيده است ص 31 –
1 .
3
–
اشاره است به عبدالله بن طاهر كه دستور داد
كتاب مصوري از تاريخ قديم ايران را
بلشويند .
4
–
نام وي مردانشاه فرزند زاوان بود ، نگاه
كنيد به فتوح البلدان بلاذري ص 301 –
300 .
5
–
آثار الباقيه ، ترجمه داناسرشت ص 59 .
6
–
يوسفي ، عصر فرخي ص 102 .
7
–
نگاه كنيد به آثار الباقيه ص 63 و تجارب
الامم ج اول ص 11 –
10 و ص 80 بررسيهاي تاريخي شماره 5 سال نهم
مقاله شعوبيه از دكتر حسنعلي ممتحن كه قتل
مرداويج را به تحريك خليفه عباسي مي داند .
8
–
نگاه كنيد به مقاله استاد مينوي در نشريه
انجمن فرهنگ ايران باستان ، مقاله مرحوم
قزويني در بيست مقاله ، حماسه ملي ايران
نلد كه ترجمه بزرگ علوي ، حماسه سرائي در
ايران استاد صفا .
9
–
اين نظر استاد مينوي است اما آيا نميتوان
گفت كه اصولا” همه آن خداينامه ها و
تواريخ باستاني حاوي تاريخ و اساطير
ايراني بوده اند كه اين هم از روي آنها
نوشته شده بود ؟
10
–
هندو شاه بن سنجر در تجارب السلف مي نويسد :
دولت عباسيان را حيل و مخادعت غالب بود و
كارها را به مكر بيش از آن مي ساختند كه به
شجاعت و شدت . ص 92 .
11
–
متوكل عصر جديدي را در تاريخ اسلام بنياد
نهاد ، عصر اختناق افكار و زجر و شكنجه
شيعيان و طرفداران شعوبيه ، نگاه كنيد به
مجمل التواريخ ص 361 و
مقاله دكتر ممتحن در بررسي هاي تاريخي
شماره 5 سال نهم .
12
–
آل بويه نسب خود را به بهرام گور مي رسانند
، نگاه كنيد به مقدمه مرحوم عباس اقبال بر
تاريخ گيلان و درباره روش سياسي خاص آل
بويه در برابر دستگاه خلافت اسلامي ،
مقدمه مرحوم رشيد ياسمني بر تاريخ دودمان
بويه تأليف علي نقي بهمنيار . طرفداري از
شعوبيه و معتزله ، مقاله شعوبيه دكتر
ممتحن در بررسيهاي تاريخي سال نهم شماره و
فرخي سيستاني از دكتر يوسفي ص 156 .
13
–
وقتي يغقوب متوجه خراسان شد و خواست
نيشابور را از محمد بن طاهر بگيرد ، طاهر
به وي پيغام داد (( اگر به فرمان امير
المؤمنين آمدي عهد و منشور عرضه كن تا
ولايت بتو سپارم و اگر نه باز گرد )) يعقوب
در پاسخ وي شمشيرش را نشان داد و گفت (( عهد
ولواي من اينست )) ، ص 140 زين الاخبار ، چاپ
بنياد فرهنگ ايران به تصحيح عبد الحي
حبيبي .
14
–
شاعري درباره فتوحات يعقوب قصيده اي ساخت
به زبان عربي كه مطلع آن اين بود :
قد
اكرم الله اهل العصر والبلد
بملك يعقوب ذي الافضال والعددي
ولي
يعقوب به وي مجال بيشتر خواندن نداد و گفت
(( چيزي كه من اندر نيابم چرا بايد گفت ))
تاريخ سيستان به تصحيح ملك الشعراي بهار ص
209 .
15
–
اين مطلب در مقدمه شاهنامه آمده است و
استاد مينوي آنرا تأييد نمي كنند ، نگاه
كنيد به مقاله دكتر ممتحن ص 73 مجله
بررسيهاي تاريخي شماره 5 سال نهم كه در
آنجا دليل ديگري نيز از قول دكتر باستاني
پاريزي بر رد اين ادعا آورده شده است .
16
–
نگاه كنيد به تاريخ ادبي ايران ادوارد
براون جلد اول ص 519 و تاريخ ادبيات در ايران
دكتر صفا جلد اول ص 204 و تعليقات استاد سعيد
نفيسي براحوال و اشعار رودكي .
17
–
استاد مينوي در مقاله سابق الذكر اشاره به
مطلبي كرده اند كه احمد بن طاهر طيفور در
تاريخ بغداد خود آورده است و با استناد به
اين مطلب نوشته اند كه يزد گرد هنگام فرار
از مداين و عزيمت به خراسان كتابخانه اي
نيز همراه داشت و اين كتابخانه در مرو
استقرار يافت و در سالهاي آخر قرن سوم
شاعري عرب ازين كتابها استفاده مي كرده
است )) نشريه انجمن ايران فروردين 1349 ص 9 .
18
–
نگاه كنيد به فصل يازدهم كتاب فرخي
سيستاني دكتر يوسفي .
19
–
درباره تعصبات متوكل خليفه عباسي نگاه
كنيد به تاريخ ادبي ايران ج 1 ص 507 –
506 كه از تاريخ طبري نقل كرده ، تاريخ ايران
سرپرسي سايكس ج 2 ص 19 –
18 و مجمل التواريخ و القصص ص 361 .
20
–
درباره نسب محمود بحث بيسار شده و آنچه
مسلم است اينست كه وي ترك و آسياي مركزي
بوده است : ( چنين روايت كنند كه از پدر خود
امير سبكتكين شنبدم كه پدر سبكتكين را
قرابحكم گفتندي و نامش جوق بود و غژكاو را
به تركي بحكم خوانند ) ، نقل از طبقات ناصري
منهاج سراج از قول ابوالفضل بيهقي ، ج 1 ص 267
و در همين كتاب ناصري از قول امام محمد علي
ابوالقاسم عمادي در تاريخ مجدول : امير
سبكتكين از فرزندان يزدجرد شهريار بود و
در آن وقت كه يزد جرد در بلاد مرو در آسيائي
كشته شد . . . . و اتباع يزد جرد به تركستان
افتادند و با ايشان قرابتي كردند و چون دو
سه بطن بگذشت ترك شدند و قصرهاي ايشان در
آن ديار هنوز برجاست –
طبقات ناصري ج 1 ص 276 . روايت تاريخ فرشته
نيز عينا ” همين است ج 1 ص 18 . سپس صاحب
طبقات ناصري اين نسب نامه را اين چنين
ارائه مي كند : امير سبكتكين اين جوق
قرابحكم بن قرا ارسلان بن قراملت بن
قرايغمان بن فيروز بن يزد جرد الفارس و
الله اعلم بالصواب )) ج 1 ص 267 بحساب هر نسل 25
سال ، فاصله محمود و جدش يزد گرد فقط 175 سال
مي شود ! در صورتيكه فاصله اين دو شخصيت
تاريخي در حدود 350 سال است . از طرف ديگر
معلوم نيست چرا فرزندان فيروز به ناگاه
همه اسامي تركي يافتند كه با قرا شروع مي
شود و اين نواده يزدگرد يعني سبكتكين كارش
بجائي مي رسد كه در سال 348 در بخارا توسط
البتكين خريداري گرديد و تا شروع امارت ،
چند ارباب ديگر هم عوض كرد . كلية
دانشمنداني كه همه عمرشان صرف تحقيق
درباره محمود شده است اين نسب نامه را باطل
مي شمردند ، از جمله محمد ناظم دركتاب
معروفش The
Life and Times of Sultan Mahmud of Gazna كاميريج
1931 .
21
–
المعتزله ص 213 و ترجمه آن ذيل تجارب الامم ص
208 .
22
–
در ص 4 –
403 مجمعل التواريخ مي خوانيم : (( بسيار
دارها بفرمود زدن و بزرگان ديلم را بر درخت
كشيدند و بهري را در پوست گاو دوخت و
بغزنين فرستاد و مقدار پنجاه خروار دفتر و
باطنيان و فلاسفه از سراهاي ايشان بيرون
آورد و زير درختهاي آويختگان بفرمود سوختن
. ) در ص 77 –
78 سياستنامه خواجه نظام الملك در نامه اي
از قول محمود به امير كرمان : ( اين مهم را
برغزاي هند اختيار كردم و روي بعراق آوردم
ولشكر ترك را كه مسلمان و پاك دين و حنفي
اند برديلمان و زنادقه و بواطنه گماشتم تا
تخم ايشان از بيخ بر كندند ) و در پايان
نامه اي كه پس از فتح ري به خليفه نوشته و
عين آنرا ابن جوزي در المنتظم في تاريخ
النلوك وا لامم نقل كرده مي خوانيم : ( اين
بقعه از داعيان باطنيه و اعيان معتزله و
روافض خالي شد و اهل سنت نصرت يافتند ج 8 ص 40
–
38 ) در الهي نامه عطار مقاله 5 ص 111 –
110 نيز حكايتي هست كه درجه شدت عمل محمود
نسبت به زرتشتيان را آشكار مي سازد ، خلاصه
حكايت ازينقرار است كه گبري پير ، پلي بر
رود بسته بود كه مردم از آن بگذرند ، محمود
وقتي دانست كه پل را مردي گبر ساخته است به
وي پيغام داد كه پل را به او بفروشد ، پير
جواب رد داد و به فرمان محمود با خفت و
خواري به زندان افتاد و پس از مدتي از
زندان به سلطان پيام فرستاد كه حاضر است پل
را به سلطان بفروشند ، محمود شادمان و
دستور داد كه وي را به حضورش بياودند ، گبر
در حضور خلق بسيار در كنار پل به سلطان گفت
كه مرگ خود را بدين سر پل آغاز مي كنم و
جواب ترا در آن سر پل خواهم داد و خويشتن را
به آب انداخت و غرق كرد .
23
–
جويني ، جهانگشا جلد سوم ص 99 .
24
–
بيهقي ، تاريخ مسعودي ص 183 .
25
–
ميان شاعران دربار محمود گاه رقابت ها و
مبارزات سخت درگير مي شد مثلا ” هنگامي كه
عنصري گفت :
خدايگان
خراسان و آفتاب كمال
كه
وقف كرد برو ذو الجلال
غضايري
بروي خرده گرفت و سرود :
خدايگان
خراسان نوشتي اول شعر
كجاست هند و كجا نيمروز رستم زال
و
منوچهري چنان مورد حسد و كينه شاعران ديگر
قرار گرفت كه عرصه بر وي تنگ شد، وي درين
باب قصيده معروفي دارد ( ديوان منوچهري
تصحيح محمد دبيرسياقي ص 70 –
69 ) .
درباره
رفتار غير انساني محمود به عالمان و
بزرگان خراسان و ري نيازي نيست كه نمونه اي
را ارائه كنيم ، شرح زندگي بيروني و ابن
سينا خود گوياي اين حقيقت است و ما درينجا
فقط از چند نفر كه به دستور وي كشته شدند
ياد مي كنيم : ابونصر منصور بن علي بن عراق
از دانشمندان بزرگ كه دوازده كتاب به نام
ابوريحان نوشته بود پس از فتح خوارزم كشته
شد ( تعليقات چهار مقاله ص 419 ) عبد الصمد
اول استاد بيروني به تهمت قرمطي بودن
اعدام شد ( معجم الاباء ياقوت ج 17 ص 296 ) محمد
بن فورك اصفهاني كه بر ابو عبدالله كرام در
بحث غلبه كرده بود در راه نيشابور مسموم شد
( لغت نامه دهخدا ص 335 ) . برداشت كلي
تاريخي اين نكته را ارائه مي كند كه وي اگر
به ابو علي سينا و فردوسي نيز دسترسي مي
يافت ، هر دو را مي كشت .
26
- نقل از مجله سخن آبان ماه 1339 ص 6 –
835 كه ترجمه گونه اي است از سئوال و جواب
ميان نهرو وچستربولز سياستمدار امريكائي .
اين گفتار در كتابي بنام خود Wisdom
مذكور
است و توسط محمود تفضلي ترجمه و تنقيح شده
است .
محمد
حبيب دانشمند پاكستاني نيز كه عمر خود را
صرف تحقيقات درباره محمود كرده است ، نظر
نهرو را قبول مي كند و مي نويسد : مردم هند
آئين اسلام را كه در ابتدا نداي برابري مي
داد پذيرفتند ( اگر چه بقول ابوريحان
بيروني هنديان دين خود و كشور خود را از
همه دين ها ئ كشورها برتر مي دانند ) اما با
نحوة عرضه شدن اسلام در هند بدامگونه كه
محمود معرفي كرد موافق نبودند ، با اينكه
اين آئين از مدتها پيش از محمود در هند
رسوخ كرده بود با تمام كوشش ها وي درين
سرزمين پيشرفتي نداشت و پانزده سال پس از
مرگ محود از هند برافتاد . و سپس چند قرن
بعد با روشي بهتر و مناسب تر با كوشش مردمي
كه در سراسر اين قاره پراكنده شدند و در
افكار و اذهان مردم نفوذ كردند گسترش يافت
. اين دانشمند لشكر كشيهاي محمود را ناشي
از توجه او به حفظ منافع و توسعة قلمرو
حكومت خود بدست آوردن غنايم و ثروت مي داند
نه ايمان به گسترش اسلام ( سلطان محمود
غزنوي ص 19 و 18 ) و نيز نگاه كنيد به تركتازان
هند ج 1 ص 58 و دائره المعارف اسلام جلد سوم ص
140 .و 141 و طبقات سلاطين اسلام لين پول ترجمه
عباس اقبال ص 257 و كتابهاي تحقيقي ديگر
درباره تاريخ دوران ايران و هند .
27
–
زندگي و عصر سلطان محمود ص 162 .
28
–
همان كتاب ص 86 .
29
–
داستان تركتازان هند ، نصر الله دولت يار ،
ج اول ص 42 انگيزه ديگري كه الب تكين و سبك
تكين را واداشت به هند لشكر كشي كنند تشويق
دستگاه خلافت بود ، چون خليفه عباسي دچار
بحران اقتصادي شده بود با مسلمان شدن
ايرانيان مال كمتري عايد خليفه مي شد مشوق
سرداراني بود كه به سوي شرق لشكر كشي مي
كردند . محمود هنگام وليعهدي نيز همراه
پدرش به هند مي رفت و در راه قتل و غارت و
تسخير شهار ها سختگيري بيشتري داشت ، نگاه
كنيد به ترجمه تاريخ يميني ص 37 –
36 .
30
–
ديوان عنصري ص 144 .
31
–
ديوان فرخي ص 87 .
32
–
ديوان ناصر خسرو ص 54 .
33-
شاهنامه چاپ يروخيم ج نهم ص 70 –
2965 .
|
)
)
)
)