صديق، عيسي. “توضيحي برمقاله سرود ملي ايران“. دوره13، ش155 (شهريور54): 53-54.

 

خلاصه : توضيحاتي دربارة زمان وپيش آمدهاي تاريخي هنگامي كه اين سرود نوشته شد.

توضيحي بر مقاله سرود ملي ايران

 

دكتر عيسي صديق

در شماره 138 مجله هنر و مردم مورخ فروردين 1353 در مقاله مربوط به سرود ملي ايران و چگونگي ابداع آن نوشته شده است كه در سال 1312 رضا شاه كبير به افسر رئيس انجمن ادبي ايران فرمودند : (( كار انجمن ادبي چيست ؟ اينها هم مثل عارف قزويني هستند كه وقتي من مستشاران خارجي را از ايران بيرون كردم اين شعر را ساخت :

اي رفيقان نگذاريد كه مهمان برود                                      ننگ آن خانه كه مهمان ز سر خوان برود ))

چون اين مطلب تا آنجا كه مربوط به عارف قزويني است ( و بشاهنشاه فقيد نسبت داده شده ) صحت ندارد براي روشن شدن موضوع و عرض حقيقت لازم ديدم بدينوسيله بطور مختصر تصديع دهم .

بدوا” بايد تذكر دهم كه بيت مذكور تحريف شده بيتي است كه عارف در 1290 خورشيدي گفته و در همان تاريخ در جرايد چاپ شده و اصل آن بقرار ذيل است :

ننگ آن خانه كه مهمان ز سر خوان برود                                   جان نثارش كن و مگذار كه مهمان برود

گررود شوستر از ايران ، رود ايران بر باد                                   اي جوانان مگذاريد كه ايران برود

و بوريكه در خود شعر ذكر شده مربوط به اخراج شوستر آمريكائي خزانه دار ايران است كه دولت روس از دولت ايران اخراج او را خواسته بود .

تفضيل قضيه از اين قرار است كه دولت ايران با تصويب مجلس شورايملي امريكائي را براي خزانه داري ايران استخدام كرد و او و چهار نفر امريكائي از اول خرداد 1290 بع تنظيم امور مالي ايران پرداختند .

در 27 تير ماه 1290 محمد علي ميرزا پادشاه مخلوع كه در عدسه تحت نظر دولت روس با مستمري دولت ايران زندگي ميكرد ، با برادر خود شعاع السلطنه از گمش تپه وارد خاك ايران شد و خواست با كمك روس تاج و تخت ايران را تصاحب كند . برادر ديگر محمد علي ميرزا ، سالار الدوله هم از كرمانشاه وارد ايران شد و خواست با كمك عشاير غرب رژيم مشروطه ايران را بر اندازد .

مجلس شورايملي در هفتم مرداد 1290 قانوني تصويب كرد كه هر كس محمد علي ميرزا را اعدام يا دستگير كند صد هزار تومان داده خواهد شد و هر كس شعاع السلطنه يا سالار الدوله را اعدام يا دستگير كند بيست و پنج هزار تومان باو داده خواهد شد .

در نتيجه جنگهائي كه بين نيروهاي دولتي و ماجراجويان در گرفت محمد علي ميرزا و دو برادرش شكست خوردند و خاك ايران را ترك كردند .

دولت ايران بموجب تصويبنامه مورخ 12 مهر 1290 به شوستر خزانه دار ايران دستور دا كه املاك و اموال شعاع السلطنه و سالار الدوله را ضبط و تصرف كند . وقتي شوستر دستور دولت را اجرا كرد پوخي تانوف كنسول در تهران عده اي قزاق روسي بباغ شعاع السلطنه فرستاد و مأمورين دولت را با تهديد و تخويف و فحاشي از آنجا بيرون كرد و بر خلاف حقيقت به دولت روس گزارش داد كه بدولت روس بي احترامي شده است . سفير روس بدستور دولت خود از دولت ايران خواست كه فورا” و بطور رسمي از دولت روس عذر خواهي كند و اطلاع داد كه چهار هزار قزاق از باد كوبه وارد رشت كرده است .

دولت ايران اضطرارا” معذرت خواست .

در 8 آذر 1290 دولت روس اتمام حجت كتبي از دولت ايران خواست كه اولا” شوستر خزانه دار ايران را بيرون كند ثانيا” تعهد كند كه بدون موافقت قبلي دولتين روس و انگلس از خارجه مستشاري استخدام نكند ثالثا” مخارج چهار هزار قزاقي كه بايران وارد كرده بود بپردازد و چنانچه ظرف 48 ساعت جواب رضايتبخش باين اتمام حجت ندهد قشون روس از رشت بطرف مركز حركت خواهد كرد .

ظهرر روز دهم آذر 1290 يعني آخرين ساعت انقضاء مدت اتمام حجت ، مجلس شورايملي باتفاق آراء اتمام حجت دولت روس را رد كرد . قشون روس از رشت بقزوين آمد و قشون ديگري از تفليس وارد جلفاي آذربايجان شد .

در مقابل لشكر كشي دولت روس و تهديد و فشار عمال روسيه و سكوت دولت انگليس مردم خريداجناس روس و انگلس را تحريم كردند و در خيابانها بتظاهرات پرداخته و به سفاترتخانه ها رفتند و بر عليه دولت تزار شديدا” و با تمام قوا اعتراض كردند . محصلين مدارس در كوچه و بازار با علم و فرياد (( يا مرگ يا استقلال )) احساسات و مكنونات خود را ابراز داشتند .

چند صد نفر از بانوان با چادر و روبند و پيچه به مجلس شورايملي رفتند و نمايندگان ملت را متوجه وظايف خطير خود در حفظ و استقلال كشور نمودند . . . .

در چنين وضع و روزگاري عارف قزويني شاعر ملي ايران شش قطعه سرود ساخت كه بآواز خوانده ميشد و يكي از آنها در اين مقاله ذكر شد .

قطعات مذكور در صفحه 251 كتاب (( مطبوعات ايران نوين )) توسط شادروان پروفسور براون در دانشگاه كمبريج در 1914 ميلادي ( مطابق 1293 هجري خورشيدي ) بطبع رسيد و با ترجمه آن بانگليسي منتشر شده است .

البته استحضار داريد كه در اثر پيش آمدن قواي روسي و قضاياي غم انگيز آذربايجان ( قتل ثقه الاسلام و مشروطه خواهان در روز عاشوراي 1330 ) دولت ناگزير شد مجلس شورايملي را منحل و اتمام حجت را قبول و شوستر امريكائي خزانه ار ايران را مرخص كند . . . .