اسلامي، الله‌قلي. “آثار باستاني برازجان“. دوره 13، ش 156 (مهر 54):‌ 29-33، نقشه، تصوير.

خلاصه :كشف بازار مانده كاخ شاهنشاهان هخامنشي، موقعيت جغرافيائي آن. گمانه‌زني درمحل، مقايسه آثار مكشوفه با آثار پاسارگارد، قدمت آثار مكشوفه.

آثار باستاني برازجان

الله قلي اسلامي

آثار باستاني هيجان انگيزي كه از اعماق خاكهاي شهر كوچك و دور افتاده (( برازجان )) سر برداشته است . ميتواند گوشه هاي تاريك و تازه اي از تاريخ كهن را روشن كند . كشف اين آثار به باستان – شناسان و اهل تاريخ ميدان داده است تا پندارها و گمانها و آگاهي هاي جديدي را درباره تمدن و هنر هخامنشي در جنوب عنوان كنند و بر  اساس همين پندارها و بررسي هاست كه گفته ميشود آنچه از زير خاك بدر آمده است ، يكي از كاخهاي شاهنشاهان هخامنشي در سواحل خليج فارس است كه در خود نمونه هاي شگفتي آوري از حجاري ها و گچ بري هاي هنرمندان عهد هخامنشي جاي داده است . اين پندارها و تحقيقات اوليه لزوم يك حفاري وسيع را در آن منطقه تأكيد ميكند ، چرا بي گمان پرتو نيرومندي از تمدن هخامنشي از زير خاكهاي اين شهر دور كوچك به تاريخ كهن خواهد تابيد .

***

كشف باز مانده كاخ شاهنشاهان هخامنشي در برازجان بطور نا منتظره اي اتفاق افتاد ، ماجرا بيشتر جنبه اتفاقي داشت :

سازمان آب منطقه اي فارس و بنادر طرحي داشت كه آب رودخانه شاپور را به بوشهر و برازجان برساند . هنگام پياده كردن اين طرح ، در مسير خاك برداري لوله اي كه از شهر برازجان عبور ميكند ، حفاران به يك مثال ستون سنگي برخورد كردند كه ماشين خاكبرداري آنرا از محل اصلي خود خارج كرده بود . سنگ سياه فرسوده از آغاز حكايت از كشف خارق العاده ميكرد . آنرا به فرمانداري برازجان انتقال دادند و جريان به آگاهي مقامات مسئول محلي عبد و با يك بررسي دقيق برنامه اي براي گمان در محل تنظيم شد .

***

شهر كوچك و نسبتا” زيباي برازجان در 70 كيلومتري بوشهر و در فاصله 223 كيلومتري شيراز قرار دارد . جاده شيراز به كازرون تا تنگ ابوالحيات بسيار همواره و از تنگ مزبور تا كازرون در دست اسفالت است . از كازرون به برازجان جاده دشوار ميشود و از چند گردنه و كتل مانند كتل ملو ، كتل فلفلي و تنگ تركان عبور ميكند كه در فصلهاي بارندگي عبور از آن بسختي صورت ميگيرد .

شهر برازجان بوسيله يك جادة هموار به بندر بوشهر مربوط ميشود . در مسير راه كازرون به برازجان كاروانسراهاي شاه عباسي متعدد و بازمانده پلهاي عهد ساساني و صفويه بچشم ميخورد .

در اطراف شهر برازجان تپه ها و آثار تاريخ ارزنده اي ادوار مختلف تاريخ مشاهده ميشود ، در قسمت غربي شهر – در فاصله يك كليومتر – تپه نسبتا” بزرگي از دوره ايلامي و هخامنشي بنام تل (( مرو )) وجود دارد كه با آثار باستاني مكشوفه در حدود سيصد متر فاصله دارد . تپه هاي ديگري از قيبل تل خندق چون نگين هاي برجسته اي شهر را در بر گرفته اند كه نشانه ها و آثاري از ازمنه هاي گذشته بر چهره و در درون خويش دارند .

آثار مكشوفه در يم كيلومتري غربي شهرازجان – در داخل نخلستانها و در سمت جنوبي جاده اسفالته (( برازجان بوشهر )) قرار دارد . جاده فرعي ديگري يموازات جاده اسفالته در جلو تل مر برازجان ، از روي آثار مزبور ميگذرد .

گمانه زني در محل

گماني زني ابتدائي در اطراف ته ستون باندازه 3 * 3 نتر آغاز شد و بعد از رسيدن به كف دو ترانشه يك متر در جهات اصلي ته ستون در سمت شمال و غرب آن زده شد . ترانشه شمالي بطول 10 متر از سمت شمال ادامه داده شد ، اما به آثاري برنخورد . براي تحقيق بيشتر نرانشه اصلي بصورت 10 * 10 متر مربع وسعت داده شد و در عمق 1 متري و در فاصله 155 سانتيمتري جنوبي ته ستون مكشوفه اولي به ته ستون دوم برخورد شد و با همين فاصله كار ادامه يافت  و ته ستون سومي از زير خاك بيرون آمد . در گوشه شمال شرقي ترانشه تخته سنگ بزرگي بصورت پلكان مدخل ورودي كه طول آن در حدود 240 سانتيمتر و پهناي آن در حدود 120 سانتيمتر است از زير خاك خارج شد و چون ادامه كار و گمانه زني احتياج به اعتبارات كافي داشت و از طرفي با ادامه آن به نخلستانها و كشت هاي توتون اطراف صدمه ميخورد ، خاكبرداري متوقف و آثار مكشوفه مجددا” از خاك انباشته شد تا در فرصت مناسب نسبت به خاكبرداري و حفاري آن اقدام شود .

مقايسه آثار مكشوفه با آثارپارسارگاد

سه پايه ستون مكشوفه بر روي شالوده اي از سنگ و گل قرار داده شده است . پايه ستونها ازچهار قسمت تشكيل ميشود . پايه اولي كه از سنگ سياهرنگ صيقلي شده تهيه شده ، بر روي شفته سنگ و گل قرار دارد . اندازه آن 110 * 110 سانتيمتر و بصورت يك مكعب مستطيل سياهرنگ 18 سانتيمتر ارتفاع دارد .  بر روي قطعه سفيد رنگ مرمر ياندازه 18 * 110 * 110 سانتيمتر قرار داده شده و باندازه اي درزگيري قطعات مذكور بدقت انجام شده كه در بدو امر دو تكه بودن آنها دشوار بنظر ميرسد . بر روي اين دو پايه ، يك پايه ديگر باندازه 25 * 85 * 85 سانتيمتر قرار داده شده است و با پايه هاي زيري از هر طرف 5 و 12 سانتيمتر فاصله دارد . برفراز پايه ، شال ستون از يك قطعه سنگ سياهرنگ بقطر 85 سانتيمتر خودنمائي ميكند . بر روي لبه فوقاني شال ته ستون يك بر آمدگي بصورت شال باريكتر حجاري شده است . درز سنگها بوسيله يك ملاط قرمز رنگ نظير آنچه در پاسارگاد و تخت جمشيد ديده ميشود پوشانده شده است . بر روي سنگهاي مرمر سفيد رنگ پايه ستون ، ته رنگ قرمزي بچشم ميخورد و بنظر ميرسد همانطور كه در تخت جمشيد و پاسارگاد ، نقش برجسته ها را با رنگ قرمز اندود كرده اند ، در آثار برازجان نيز پايه سنگي ستونها بوسيله رنگ قرمز رنگ اندود شده و بقاياي رنگ قرمز بر روي ته ستونها بوضوح باقي است . ستونها از ديدگاه مقايسه قابل قياس با آثار مكشوفه در پاسارگاد است . در زير ستونها ي كاخ اختصاصي كوروش كبير در پاسارگاد نيز قطعات سنگ سفيد و سياه بكار گرفته شده است كه سنگ اولي زير سنگ سياه صيقلي شده و در سنگ كف بنا فرو رفته و از چهل سانتيمتر قطر آن فقط سانتيمتر خارج از سنگ فرش كف ساختمان ديده ميشود . طول و عرض پايه ستونهاي كاخ اختصاصي كوروش كبير در پاسارگاد 23 ر 1 * 23 ر 1 متر است . روي قطعه سنگ مذكور قطعه سنگ سفيد ديگري شبيه مرمر بهمان ابعاد نصب شده است . بر روي آن سنگ سفيد ديگري بارتفاع 23 سانتيمتر و طول و عرض 88 سانتيمتر قرار دارد و باين ترتيب با كمي اختلاف بيك فرم تهيه شده اند . اندازه پايه سفيد مرمر پاسارگاد 88 سانتيمتر و برازجان 85 سانتيمتر است . ارتفاع پايه مرمر رو در پاسارگاد 23 سانتيمتر و در برازجان 25 سانتيمتر است و باين ترتيب پايه ستونهاي برازجان خوش فرم تر و بمراتب زيباتر از پايه ستونهاي پاسارگاد تهيه و نصب شده است . شال ستون آثار مكشوفه برازجان با شال ستون پاسارگاد قابل مقايسه نيست . شال ستون هاي كاخ اختصاصي بند بندي است كه ستون و زير ستون را از حالت سادگي و يكنواختي خارج ساخته ، ولي شال پايه ستونهاي برازجان طرح بيضوي دارد و با لبه هاي پايه ستون بيك اندازه ساخته شده است . آثار مكشوفه پاسارگاد بعلت يخ بندان محل ، قبل از حفاري صدمه بسيار ديده بود ولي آثار مكشوفه برازجان بعلت گرم سير بودن محل كمترين آسيبي نديده و چون خاك آن نيز از نوع رس بدون سنگ است ، آثار را در زير خود كاملا” سالم نگهداشته است . آثار هخامنشي مكشوفه در برازجان را بايد از بهترين و ارزنده ترين آثار دوره هخامنشي دانست . در امتداد كف اطراف ته ستونها خاكبرداري ادامه يافت . كف بنا از يك ملاط سبز رنگ اندود شده است . در خاكبرداري چهار كف متمايز وجود دارد كه معلوم ميدارد در چهار دوره كف تجديد شده است . هر چهار كف از يك اندود سبز رنگ پوشيده شده است . قطعه شال سياهرنگ ستون اول به فرمانداري برازجان منتقل و در آنجا نگهداري ميشود . شال ته ستون دوم اندكي از جاي اصلي خود تكان خورده و در تيجه كمي از لبه پايه سومي را شكسته است . قطعات شكسته و پوسته شده از لابلاي خاكها جمع آوري شد تا مجددا” در محل اصلي خود قرار داده شود . ته ستون اولي متأسفانه وضع بدي دارد ، چرا كه ماشين حفاري از سمت غربي آن قطعه بزرگي از پايه سنگ مرمر سفيدفوقاني را شكسته است . در خاكبرداري مسير كانال قطعه مزبور بدست آمد و در محل اصلي خود با چسب نصب شد . در قسمت شرقي همين ته ستون دو شيار عميق ايجاد شده است كه با وجود كاوش بسيار قطعات آن بدست نيامد ، ولي دربين قطعات سنگي كه در خاكهاي حفاري شده جمع آوري شد ، امكان دارد قطعات مذكور موجود باشد و به محل اصلي خود انتقال يابد . شال ته ستون سوم با آنكه كمي از جاي اصلي خود جابجا شده است ، معهذا ته ستون كاملا” سالم مانده و با گذشت چند هزار سال صورت نخستين خود را حفظ كرده است . در فاصله 170 سانتيمتري ته ستون اوليه و بفاصله 170 سانتيمتري شمالي آن تخته سنگ بزرگي باندازه 120 * 240 * 120 سانتيمتر در امتداد كف اصلي از زير خاك شده كه بصورت يك پله در مدخل ورودي ساختمان قرار دارد . پهناي پله در حدود 15 سانتيمتر و در گوشه غربي ان يك بريدگي باندازه 20 * 15 سانتيمتر به چشم ميخورد .

محدوديت زمان گمانه زني بررسي بيشتر را ناممكن ساخت . آنچه بنظر ميرسد اينكه بفاصله معين از همين مدخل ورودي در سمت شرقي ته ستونهاي مكشوفه ، ته ستونهاي ديگري وجود دارد و آثار مكشوفه بايد مربوط به مدخل يك تالار عظيم باشد . تالار و ساختمانهاي اصلي در سمت جنوبي مدخل قرار دارند . حفاريهاي بعدي نقشه ساختمانها را براي ما مشخص خواهند كرد . در سمت غربي تخته سنگ پايه مدخل ، در فاصله هاي معين ، سه قطعه بزرگ آجر در زير كف اصلي ديده شده است . باين ترتيب وجود ديواري در همين مسير در گذشته محتمل است . آجرها شبيه آجرهاي ايلامي و بهمان اندازه اند . آجرها را با ملاط قير بر روي هم قرار داده اند و معلوم ميشود كه در دوره هخامنشي ديوارهاي كاخ را با ملاط قير و آجر ساخته اند .

قدمت آثار مكشوفه

نوع معماري تقريبا” شبيه معماري كاخهاي پاسارگاد است ، منتهي در پاسارگاد پايه ستونها و ستونها همه از سنگ است ، ولي در آثار برازجان پايه و شال ستون از سنگ تهيه شده و ستونها چوبي است . در گمانه زنيآثاري از ستونهاي سنگي بدست نيامد و بهمين دليل گمان ميرود كه ستونها چوبي بوده اند . دو قطعه بسيار كوچك گچ بري بصورت شاخ يك مجسمه در خاكبرداري كشف شد كه بايد مربوط به يك كجسمه گچي از گچ بريهاي كاخ باشد . يك قطعه گچ بري ديگر نيز بدست آمده است كه احتمال ميرود مربوط به يك مجسمه گچي كاخ باشد . گچ بري ديگري هم بصورت كنگره با قوسهاي منظم ، شبيه آنچه در حجاريهاي هخامنشي ديده ميشود ، در خاكبرداري بئست آمد و چون گچ بري مزبور بصورت قوسي است ، بايد گمان برد كه ستونها چوبي بوده اند كه بر روي آن گچ بريهاي بعلت گرمي هواي منطقه ،زيبائي نصب شده بود . از نظر مقايسه آثار مكشوفه نظير آثار پاسارگاد است و خوشبختانه بعلت گروهي هواي منطقه ، آثار يافته شده است بعلت بخ بندان و سردي هواي منطقه است ، در حاليكه پس از حفاري برازجان ، آثار بدست آمده با همان جلاي اوليه در محل باقي خواهند ماند . ظرافت و زيبائي خيره كننده اي كه در حجاريهاي ته ستونهاي كاخ برازجان ديده ميشود ، در آثار پاسارگاد بچشم نمي خورد . از طرفي آثاري از گچ بري تا كنون در كاخهاي پاسارگادبدست نيامده است . وجود گچ بريهاي هنرمندانه كاخ لار ، معماري دوره هخامنشي را به شكوه و اعتبار تازه اي نايل ميسازد و بهمين  جهت لزوم ضروري بنظر ميرسد . . .