رياض، محمد. “سيري درادبيات فارسي هندو پاكستان“. دوره13-14، ش157 (آبان54): 66-72.

 

خلاصه :  (عنوان مقاله ازاين شماره به “ادبيات فارسي درشبه قاره هندوپاكستان“ تغيير يافت)، معرفي ادبا، شعرا، نويسندگان پارسي گوي شبه قاره و نمونه‌اي از آثار آنان درعهد سلاطين دهلي درقرون هفتم و هشتم هجري ـ ادب متصوفه، ادب فارسي كشمير دردوره پيش ازتيموريان.

ادبيات فارسي در شبه قارة هند و پاكستان

                         (2 )

دكتر محمد رياض   استاديار دانشگاه تهران

در عهد نسبتا” طولاني سلاطين دهلي ، ادبا ، شعرا و نويسندگان پارسي گوي فراواني از گوشه و كنار شبه قاره بر خاسته اند از آنجمله خواجه عميد الدين عميد ستامي است كه القاب وي ، فخر الملك و ملك الكلام مي باشد . او نديدم شاهزارده محمد ، فرزند سلطان بلبن مملوكي بوده و به كار مستوفي گري هم اشتغال داشته است . وي ، اصلا” از ايالت پتپاله پنجاب بوده و بسياري از كلام وي را در منتخب التواريخ بديواني مي توان مشاهده كرد . از اوست :

روي تو پيرايه صحن چمن                                            موي تو سرماية مشك ختن

بسته گيسوي تو صد دين و دل                                       خسته بادام تو صد جان و تن

طرة طرار تو عاشق فريب                                             غمزة خونخوار تو شكر شكن

فتنة رخسار تو كبك دري                                            والة رخسار تو هر مرد و زن

درگة خنده ، لب لعلت شكست                                    رونق بيجاده و در عدن

زلف تو بر روي تو گرهي كه هست                               سنبل پر خم زده بر نسترن چ

نرگس جادوي تو هنگام ناز                                        آفت جان و دل مجروح من

شرف الدين بو علي قلندرياني پتي ( م 724 ه ) قلندر از شاعران صاحب دل و مردان خدا بوده و از تخلص وي پيداست كه خود را جزوي از صوفيان آزاده مي پتداشت . او به مسافرت ممالك اسلامي پرداخته و شهر قونيه با مولوي ( م 672 ه ) و صدر الدين قونوي ( م 673 ه ) ملاقات كرده بود . قلندر مثنوي معروف دارد كه بدين بيت آغاز ميگردد :

مرحبا اي بلبل باغ كهن                                               از گل رعنا بگو با ما سخن

از غزليات عارفانه وي اشعاري چند يكي را ملاحظه ميكنيد :

گر عشق نبودي و غم عشق نبودي                                 چندين سخن نغز كه گفتي كه شنودي ؟

گر عشق نبودي به خدا كس نرسيدي                             حسن ازلي پرده ز رخ بر نگشودي

من مست خرابات نمازي كه گزارم                                در وي نه قيامي نه ركوعي نه سجودي

اي بو علي اين هر دو جهان پاك بسوزي                         آندم كه بر آري ز دل سوخته دودي

جالب است كه شاعر سوخته دل پاني پتي سه گانه تخلص داشته و احيانا” بو علي ، (( شرف )) يا (( قلندر )) را استعمال نموده است .

امير خسرو دهلوي ( 651 725 ه ) امير يمين الدوله ابوالحسن خسرو يكي از بزرگترين شعراي شبه قاره مي باشد و پدرش امير سيف الدين محمود در غائلة خانمان سوز مغولان از تركستان به شبه قاره كوچيده و در ناحيه پتيالي بخشي از فرمانداري ايته در آگره اقامت گزيده و هم در اين ناحيه خسرو بوجود آمد خسرو زبانهاي عربي ، فارسي و سانسكريت را نيكو ياد گرفته و در فنون موسيقي و شاهسواري و چوگان بازي نيز دست قوي داشته است . او يك سوي جزو مريدان سرگرم خواجه نظام الدين اولياي دهلي از صوفيه بزرگ ، و سوي ديگر مشير و نديم و مستشار بسياري از پادشاهان و شاهزادگان وقت بوده است . امير كتكوخان برادرزاده بلبن ، شاهزاده بغراخان و شاهزاده محمد از فرزندان سلطان بلبن و سلطان قطب الدين مبارك شاه از خلجي ها همه از قدر شناسان خسرو بوده اند و شاعر آنان را نيكو ستوده است . مزار خسرو در دهلي موجود مي باشد .

خسرو مثنوي هاي خمسه نظامي گنجوي را بدين شرح جواب داده است :

مطلع الانوار در جواب مخزن الاسراسر ، شيرين و خسرو بجواب خسرو و شيرين ، مجنون و ليلي بجواب ليلي و مجنون ، آيينه سكندري در مقابل اسكندر نامه و هفت بهشت در جواب هفت پيكر .

او در چندين مثنوي هاي خود مانند قران السعدين ، مفتاح الفتوح ، عشق خضرخان و دول راني ، نه سپهر ، خزائن الفتوح ، و تغلق نامه وقايع مهم تاريخي را برشته نظم در كشيده است . خسرو در نوع شهر آشوب 67 رباعي نوشته است . رسائل متعدد وي را در فن انشاء و زبان شناسي و اشعار عربي و هندي نيز در دست داريم ديووان اشعار وي شامل پنج قسمت و مقدمه شاعر  است به نثر و قسمت هاي پنجگانه آن عبارتست از تحفه الصغر ، وسط الحيات ، غره الكمال ، بقيه النقيه و نهايت الكمال تقسيم مذكور در كبر سني شاعر انجام گرفته و اسم هاي جداگانه بخش ها ، دقت تقسيم شاعر را آشكار مي سازد . آثار و ديوان خسرو چندين بار چاپ شده ولي نقل غزل وي در لابلاي اين بيان ، از تحفه الصغر مذكور ، مناسب به نظر ميرسد :

ابر ميبارد و من ميشوم از يار جدا                                       چون كنم دل بچنين روز ز دلدار جدا

ابر باران و من و يار ستاده بو داع                                       من جدا گريه كنان ابر جدا يار جدا

سبزه نوخيزه و هوا خرم و بستان سر سبز                             بلبل روي سيه مانده ز گلزار جدا

نعمت نخواهم كه بماند پس از اين                                    مانده چون ديده از آن نعمت  ديدار جدا

حسن تو دير نماند چو ز خسرو رفتي                              گل بسي دير نماند چو شد از خار جدا

خواجه حسن سجزي دهلوي ( م 737 ه ) .

حسن در ايام جواني از سيستان به دهلي آمده بود . او معاصر و دوست امير خسرو بوده و هر دو در خدمت شيخ نظام الدين اوليا و در دربار بعضي از پادشاهان و شاهزادگان مملوك و خلجي و تغلقي بسر برده اند عبد الرحمان جامي در بهارستان حسن را طوطي هند مينامد و شبلي نعماني در شعر العجم خود سوز و گداز و جذب و تأثير شعر حسن را بر كلام خسرو ترجيح ميدهد .

ديوان حسن حاپ گرديده و داراي سائر اصناف شعر مي باشد . او كتابي نيز به نثر فارسي دارد بنام فوائدالفواد كه در آن گفتار و اقوال مرشدش نظام الدين اولياي دهلي را با شيوه بسيار عالي جمع كرد و كتاب مزبور و ترجمه بزبان اردوي آن در لاهر چاپ گرديده است . سلطان محمد تغلق دارالحكومت دهلي را به ديو گري در حيدر آباد دكن انتقال داده و آن را دولت آباد ناميده بود حسن دهلوي هم به دولت آباد منتقل گرديده و همانجا فوت كرده است . يكي از غزليات معروف حسن را در زير نقل كرده ايم كه نمونه كلام وي باشد :

هر قوم راست ، راهي ديني و قبله گاهي                                  ما قبله راست كرديم بر سمت كج كلاهي

خيز اي طبيب بر خوان هر خطبه اي كه داري                           رويش نگر چو عبدي ابرو نماز گاهي

گر سرو و مه نديدي بايد گر موافق                                       بالاش بين چو سروي بالاي سرو ماهي

با آنكه كرد توبه فسق از دلم فراموش                                    هر گه لبش ببينم ياد آيدم گناهي

بندي اگر گشايد از زلف ظالم او                                         از هر خمي بر آيد فرياد داد خواهي

عقل حسن چه باشد ، اندر حضور عشقت                             طفل جهان نديده در پيش پادشاهي

ضياء الدين بدايواني ( م 751 ه ) .

ضياء از سر و صداي در بارهاي پادشاهان دور مانده و در زاويه تنهائي زندگاني بسر برده است . از آثار وي يكي طوطي نامه ترجمه از سانسكريت به فارسي است كه در آن از زبان طوطي ها حكاياتي دلپذير بيان گرديده است و اين كتاب به زبان هاي اردو و تركي و آلماني و انگليسي ترجمه شده است . سلك السلوك ، گل ريز ، چهل ناموس ، و كليات و جزئيات ( در فن طب ) اسمهاي كتب ديگر وي ميباشد كه همه بچاپ رسيده است . از رباعيات وي يكي اينطور نقل گرديده است :

در اين دوران كه دور بي وفائي است                               مرا با بي وفائي ، آشنائي است

اگر گويم ببين در من بگويد                                        ضياء نخشبي اين خود نمائي است

مطهر ( م 791 ه تقريبا” )

او از مردان صاحب دل بوده و در قريه كرا در نواحي اله آباد زندگاني ميكرد . اشعاري چند از غزل وي را ملاحظه ميفرماييد :

صبح شد سر از خواب بر گيريد                                      دور جام شراب بر گيريد

مجلس از خلد خوب تر سازيد                                       ساقي از حور خوب تر گيريد

وز كف ساقيان سيمين ساي                                           لعل نوشين به جام زر گيريد

مطربان در سماع بنشانيد                                               شاهدان را برقص در گيريد

اي عزيزان غنيمت است لقاء                                          ذوق ديدار يكدگر گيريد

دوستان در عزيمت سفرند                                            يك زمان لذت نظر گيريد

غم دنيا درازي يي دارد                                                هر چه گيريد مختصر گيريد

شير خان مسعود بيك ( م 800 ه ) .

از خويشان فيروز تغلق بوده و جزو از شعراي مصوفه ديوان وي بچاپ رسيده است . او مسعود و گاهي مسعود بك را بعنوان تخلص بكار برده است . اشعار زير انتخابي است از غزل مستانه شاعر :

دل خون نشدي تو خنجر نشدي گر                                           ره گم نشدي زلف تو ابتر نشدي گر

از قبله عام اين دل گمراه نگشتي                                               محراب دو ابروي تو رهبر نشدي گر

رندان خرابات به ميخانه نرفتند                                                 از خاك شهيدان تو ساغر نشدي گر

از نقش جهان لوح ضميرم نشدي پاك                                       نقش تو در اين ديده مصور نشدي گر

در معركه عشق ، شهيدم كه بخواندي ؟                                     از خون شهيدانت زمين تر نشدي گر

در جنت فردوس كسي پا ننهادي                                            از چاه زنخدان تو كوثر نشدي گر

مسعود بك از باده چنين مست نگشتي                                      آن لعل دلاويز تو ساغر نشدي گر

ابو الفتح سيد محمد معروف به گيسو دراز ( م 825 ه ) .

از متصوف هاي معروف حيدر آباد دكن است و مزار وي زياتگاه خاص و عام در ناحيه گلبرگه آنسامان وجود دارد . ديوان وي چاپ شده است . از آثار مهم ديگرش يكي اسماء الاسراسر است . تخلص وي (( محمد )) و گاهي (( ابو الفتح )) بوده است . اين چند شعر از وست :

بيا تا يك دمي فارغ نشينيم                                              گلي چندي از اين گلزار چينيم

چه دانم تا چه فردا پيش آيد                                           بيا تا روي يكديگر به بينيم

ترا ما كمترين حبشي غلاميم                                           اگر مير خطا يا شاه چينيم

كجا بينيم روي يار محرم                                               كه سايم بر كف پايش جبينم

چه داني تا چه اذت دارد اي يار                                      حكايت ، دوستان همنشينم

جلال الدين جمالي ( م 942 ه / 1535 م ) .

او معاصر سلطان اسكندر سوري بود و مورد نوازش هاي سلطان مذكور قرار ميگرفته است به علت درويش سيرتي خود به عنوان (( درويش )) شهرت داشته است . تذكره سير العارفين و مثنوي مهر ماه وي بسيار معروف است . جمالي به مسافرت كشورهاي اسلامي پرداخته و در ايران با عبد الرحمان جامي ( م 898 ه ) ملا جلال الدين محمد دواني شيرازي ( م 908 ه ) و ملاواعظ حسين كاشفي سبزواري ( م 910 ه ) ملاقات كرده بود . انتخابي از غزل جمالي دهلوي را در زير ملاحظه بفرماييد :

جانا مپرس بي تو شب ما چسان گذشت                            با روز بد چنين برسيد و چنان گذشت

تير غمت كه بر سپر سينه ام رسيد                                   دل را شكافت بر چگر آمد ز جان گذشت

گفتي گذر جان و جهان از براي من                                 چون جان توئي ز جان و جهان ميتوان گذشت

از چشم مردمان همه خونابه شد روان                              در مجلسي كه ذكر (( جمالي )) روان گذشت

سيد عثمان مروندي هراتي ثم سندي ( م در حدود 973 ه ) .

مروند يا ميمند قريه از ناحيه هرات بوده كه اصل عثمان مي باشد . در سال 949 ه به ناحيه سيوان در سند آمده و در همينجا به ارشاد و اصلاح خلق خداوند پرداخته اند . بعضي از تذكره نويسان ايشان را بصوفيه ملامتيه نسبت داده اند . در عرف عامه ايشان بنام (( لعل شاهباز قلندر )) شهرت دارند . ايشان معمولا” لباس قرمز را زيب تن مي ساختند . مزار ايشان در ناحيه تته ( سند ) كه بوسيله بسياري از ارادتمندان بنا و تعمير شده ، زياتگاه بسيار مهم مردم خاص و عام تلقي ميشود . اشعار متعدد منسوب به وي در تذكره و تاريخ ها ديده مي شود و از آن جمله است :

رسيدم من به دريائي كه موجش آدمي خوار است

                                                                        نه كشتي اندر آن دريا نه ملاحي عجب كار است

شريعت كشتي اي باشد ، طريقت بادبان او

                                                                        حقيقت لنگري باشد كه راه فقر دشوار است

چو آبش جمله خون ديدم بترسيدم ازين دريا

                                                                        بدل گفتم : چرا ترسي گذر بايد كه ناچار است

ندا از حق چنين آمد مگر ترسي ز جان خود

                                                                        هزاران جان مشتاقان در اين دريا نگونسار است

سيد حميد الدين حاكم متوفي 737 ه بعمر 167 سال .

از حاكمان سند بود و در اواخر عمر تاج و تخت را ترك گفته بحلقه در اويش در امده بود . حاكم داماد شيخ بهاء الدين ذكريا ملتاني مذكور بوده است . او داراي آثار زياد و ديوان شعر است كه تاكنون بصورت نسخ موجود مي باشد . غزليات حاكم زياد در تتبع عراقي همداني و سعدي شيرازي و خسرو دهلوي نوشته شده و حاكي استادي و مهارت شاعر ميباشد . خسرو دهلوي گفته بود :

دلم در عاشقي آواره شد آواره تر بادا                                         تنم از بيدلي بيچاره شد بيچاره تر بادا

حاكم نيز گفته است :

دلم از عشق ديوانه شد ديوانه تر بادا                                      بجان بازي خود مردانه شد مردانه تر بادا

دو شعر ديگر حاكم بدين قرار است :

من عاشقم و مستم از دار نينديشم                                       پروانه جان بازم از نار نينديشم

من داربلايت را چون تخت شهي دانم                                 حلاج و شم عاشق از دار نينديشم

ادب متصوفه

در اين مدت صوفيه و عرفاي بزرگ از گوشه و كنار شبه قاره برخاسته به تعليم و تلقين مردم پرداخته و كتب نظم و نثر زياد را در پيرامون عقايد و افكار خود برشته تحرير در آورده اند از آنجمله فوائد السالكين خواجه بختيار كاكي مؤلفة شيخ مسعود گنج شكر ( م 664 ه ) راحت القلوب مرتبه نظام الدين اولياء به عنوان گفتار مرادش شيخ گنج شكر كتاب الاوراد مرتبه شيخ بهاء الدين زكريا مولتاني و سه مجموعه در گفتار سيد جلال الدين بخاري معروف به مخدوم جهانيان جهانگشت ( م 785 ه ) را ميتوان جزو كتب اهم شمرد . لطايف اشرفي سيد اشرف جهانگير سمناني مقيم بنگاله ( م 808 ه تقريبا” ) هم جزو كتب اهم متصوفه بشمار ميرود . در ناحيه بهار شيخ شرف الدين منيري ( م 782 ه ) كتب زياد عرفاني را نوشته و به هدايت مردم پرداخته است متصوفه مذكور غالبا” شاعر هم بوده اند ولي احاصه و احاطه آثار و ملفوظات شان كاري است بس مطول و در حوصله مقاله كوچك نمي گنجد .

ادب فارسي كشمير در دوره پيش از تيموريان :

ورود زبان و ادبيات فارسي بدروه وسيع جامون و كشمير كه كانون بزرگ ادب فارسي مي باشد مقارن به توسعه دين مبين اسلام در آن نواحي در ربع اول قرن هشتم هجري بطور خاص شروع شده و لو از قرن اول هجري به بعد عده اي از مسلمانان در اين ناحيه بسر برده اند . در قرن مزبور صوفيه بزرگ ايران مانند سيد شرف الدين بلبل شاه تركستاني ( م 727 ه ) و مير سيد علي همداني ( م 786 ه ) و بسياري از همراهان آنان موجب توسعه اسلام و زبان فارسي در آن سامان بوده اند . در سال 725 ه نخستين مسلمان كشمير صدر الدين بر روي كار آمد . از سال 743 ه شاهان شاهميري سلطه بدست آوردند ( 743 962 ه ) و سپس چك ها اقتدار را دارا شدند ( 962 994 ه ) و از آن به بعد ناحيه كشمير در عهد اكبر شاه تيموري جزوي از امپراطوري تيموريان تلقي شده است دوره پيش از تيموريان را در كشمير (( عهد سلاطين كشمير )) مي نامند .

مير سيد علي همداني كه به القاب علي ثاني ، شاه همدان ، امير كبير و حواري كشمير شهرت دارد و داراي آثار زيادي است ، شاعر هم ميباشد . مجموعه 41 غزل وي بانضمام نه رباعي تا كنون سه بار بچاپ رسيده است . اينك دو رباعي وي :

دلتنگم و ديدار تو درمان من است                               بي رنگ رخت زمانه زندان من است

بر هيچ دلي مباد و بر هيچ تني                                   آنك از غم هجران تو بر جان من است

*

شاها ز كرم بر من درويش نگر                                 بر جان من خسته دل ريش نگر

هر چند نيم لايق بخشايش تو                                 برمن منگر بر كرم خويش نگر

سيد علي همداني و فرزندش مير سيد علي همداني ( م 854 ه ) در حدود 1300 سادات ايراني را به كشمير كشانده و باعث گسترش زبان و ادب فارسي و هنر ايراني در آن ناحيه گرديده اند . سيد علي همداني كه مدفون ناحيه ختلان ( كولاب ) تاجيكستان است ده سال در كشمير و نواحي آن گذرانده است . سلطان زين العابدين شاهميري ( 827 878 ه ) از پادشاهان مشوقان بزرگ ادب است خود هم شاعر بوده با تخلص قطب سه ابيات وي را ملاحظه بفرماييد :

اي بگرد شمع رويت عالمي پروانه اي                            وز لب شيرين تو شوري است در هر خانه اي

من به چندي آشنائي ميخورم خون جگر                       آشنا را حال اين است واي بر بيگانه اي

قطب مسكين گر گناهي ميكند عيبش مكن                    عيب نبود گر گناهي ميكند ديوانه اي

ملا احمد در عهد پادشاه مذكور سمت ملك الشعرائي داشت نمونه اي از اشعار وي بدين قرار است :

از كوي كه شد موج خيالم كه كز آنجا                           هر كاوش دل بكنار است در اين باغ

مرهون رگ گل شده ناله بلبل                                     زان سان كه صدا در پي خار است در اين باغ

سيد محمد ابن منطقي بيهقي ( م 889 ه ) يكي از شعراي ديگر عهد وي است كه (( به بابا ويسي )) شهرت دارد . او بشيوه مولوي شعر ميگفت . انتخابي از غزل وي را در زير نقل ميكنيم :

به عاشقانه فراق و وصال يكسان است                           نه شادماني وصل و نه بيم هجران است

ز پيش مردم عارف چه مسجد و چه كنشت                    به چشم اهل نظر خوب و زشت يكسان است

جهان و اهل جهان پر ز معني ازلي است                       به چشم سر بنگر كان همه در انسان است

اگر ز مذهب و ملت بپرسي از ويسي                           بدين و عشق سر خيل حق پرستان است

ميرزا حيدر دو غلت ( م 957 ه ) .

صاحب تاريخ رشيدي معروف شاعر هم بوده است مثلا” دو بيت زير وي در وصف كشمير و بي وفائي ياران :

يك لاله رخي كه مهر افزايد نيست                             در مهر و وفا چنانكه مي بايد نيست

در گلشن كشمير بسي جوش گل است                      آن گل كه ازش وفا آيد نيست

در دوره مختصر چك ها بسياري از شعرا و ادبا برخاستند مانند ملانامي ، محمد امين مستغني ، ملا عيني ، شيخ حمزه ( م 981 ه )، بابا داود خاكي گنائي ( م 994 ه ) خواجه حسن قاري ، خواجه مير بزاز و سلطان يوسف شاه چك ( 987 989 ه ) چند شعر از شعرهاي نامبردگان را در زير نقل ميكنيم :

هرگز دلم به غير تو مايل نمي شود                     وز ديده نقش روي زايل نمي شود

دستم بريده باد چه كار آيدم بگور                      در گردن بتان چو حمايل نميشود

( ملانامي ، مداح حسن شاه چك )

در اين چمن همه بيگانة همند ولي                     ز بلبلم سخن آشنا بگوش آيد

( مستغني )

هنوز آن ابر رحمت در فشان است                    مي و ميخانه با مهر و نشان است

( ملاعيني )

كه به مسجد روم و گاه به ميخانه شوم               من بيچاره ترا مي طلبم از هر سو

نتوانم كه شمارم كرم و نعمت تو                      گر زبانم شود اندر تن و من از هر سو

( بابا داود خاكي )

عشق آمد شد ز خونم اندر رگ و پوست             تا ساخت مرا تهي و پر كرد ز دوست

اجزاي وجودم را همگي دوست گرفت               نامي است ز من با من و باقي همه اوست

( خواجه حسن قاري )

بهار و باغ و شب وصل خوش بود ساقي              بيار باده گل رنگ خوش گوار امشب

بچشم و گيسوي زلفت قسم كه مجنون را             نه خواب بود بچشم و نه دل قرار امشب

بكوي تو همه شب داشت زاري مبرم                  فتاد عاقبت آنجا هلاك و زار امشب

( خواجه ميرم بزاز )

كاسه سر شد قدح از گردش دوران مرا                 دارد اين زير خراب آباد سر گردان مرا

دل پر درد من جانا بسان غنچه پر خون است          چه بيرحمي نپرسيدي كه احوال دلت چون است

( يوسف شاه چك )

دره جاه ون و كشمير را به علت شباهت هوا و زمين و محيط آنسامان به ايران ، ايران صغير ناميده اند . در بسياري از بناها و باغات و قالي كشمير تأثير هنر ايران مشهود ميباشد . از لحاظ نثر نويسي هم دوره ي پيش از تيموريان در كشمير بسيار غني است .

مير سيد علي همداني بعضي از رسائل و كتب خود را در همين منطقه تأليف نموده است .

رساله عقبات يا قدوسيه وي بنام پادشاه كشمير سلطان قطب الدين ( 775 795 ه ) نوشته شده است و همچنين چندين مكتوب وي هم بنام همان پادشاه نگارش يافته است . طبيبي در عهد قطب الدين نام شهاب الدين شهرت داشته و كتاب شفاء الدين الامراض را بفارسي نوشته است .

مير سيد محمد همداني مذكور در دوران اقامت وي در كشمير ( 796 817 ه ) رساله اي در تصوف و شرح شمسيه در منطق را تأليف نموده است . سيد حسين بيهقي در عهد سلطنت سلطان زين العابدين رساله (( هدايت الاعماء )) نوشته كه شامل بيان عقايد دين اسلام ميباشد . بعضي از تواريخ كشمير بزبان فارسي در دوره مذكور تأليف گرديده و چه بسا كتب سانسكريت كه بفارسي برگردانده شده است ولي عده زياد كتب فارسي اين دوره منوط به تبيين عقايد و افكار دين و تصوف است ، چه براي ياد دادن نو مسلمانان اين كار لازم بوده است . در دوره ي طلائي تيموريان شبه قاره البته دره جامون و كشمير جزو مهمترين نقاط زبان و ادبيات و هنر و فرهنگ ايران در آمد كه بيان آن به بعد موكول ميگردد .

” پاورقي ها ”

1 ارمغان پاك ص 102 .

2 ايضا” ذكر قلندر .

3 امير خسرو دهلوي تأليف قويم الدوله ، تهران .

4 بئسيله سازمان اوقاف پنجاب لاهور ، ترجمه پروفسور محمد سرور .

5 ر = ك توزك جهانگيري دربارة بحث پيرامون اين غزل كه اشتباها” بنام خسرو منسوب

6 ارمغان پاك ص 44 .

7 ايضا” ص 149 .

8 تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند ج 1 ص 236 .

9 ادب فارسي در پاكستان ج 1 ص 212 به بعد كتابچه بزبان انگليسي طبع دبير خانه آر سي

10 ايضا” ( ادب فارسي در پاكستان ) .

11 تذكره علماي هند مؤلفه رحمان علي : ذكر شيخ شرف الدين منيري بهاري .

12 كثير ( ج 2 ) تأليف دكتر صوفي مرحوم ، لاهور 1949 صفحه 480 به بعد .

13 در واقعات كشمير مؤلفه محمو اعظم البته به سد لحان قطب الدين 775 5766 منسوب مي باشد .