” پاورقي ها ”
1
–
باغ توحيد خانه در قسمت غربي عمارت عالي
قاپو قرار داشته است ، گنبد توحيد –
خانه كه هم اكنون از داخل عمارت عالي قاپو
ديده ميشود محل زندان فعلي شهرباني اصفهان
است و در آينده خيلي نزديك از اين مكان
تغيير محل خواهد يافت در جاي باغ توحيد
خانه دوره شاه عباس اول است .
2
–
لغت مادي اصطلاح اصفهاني است و به نهر بزرگ
آب اطلاق ميشود ، ظاهرا” اين اصزلاح در
هيچيك از نقاط ديگر ايران متداول نيست ولي
ريشه اي بسيار قديمي دارد ، بهر حال از
زاينده رود اصفهان تعدادي مادي مانند مادي
فرشادي و مادي فدين و مادي شاه و مادي
تيران و مادي قميش منشعب ميشود كه باغات و
مزارع داخل و خارج شهر اصفهان را آبياري
ميكنند و بزرگترين آنها مادي نياصرم است .
3
–
خيابان فعلي شيخ بهائي و اطراف آن در محل
باغ تخت دوران صفويه قرار دارد .
4
–
قسمتي از اين باغ كاج هنوز در دور نماي
تالار چهلستون بسمت مشرق ديده ميشود .
-
مؤلف كتاب نصف جهان في تعريف الاصفهان نام
اين باغ را فراخان ضبط كرده است . ( رجوع شود
به كتاب مزبور چاپ تهران صفحه 56 ) .
–
كارخانه فعلي صنايع پشم اصفهان و اطراف آن
در محل باغ زرشك دوران شاه عباس قراردارد .
–
قرچقاي خان يكي از سرداران بزرگ و بنام شاه
عباس كبير بوده است .
-
كلعنايت نام دلقك و مسخره شاه عباس اول
بوده است و باغ او را كه امروز قسمتي از آن
هنوز وجود دارد و در نواحي طوقچي اصفهان
واقع باغ كلعنا هم ميگويند ، جابري انصاري
در تاريخ اصفهان و ري متذكر شده است كه
تصوير مردي كه لباس قرمز و شكم بزرگ دارد و
بلافاصله پشت سر شاه عباس اول در تابلوي
نقاشي مشهور چهلستون مشاهده ميشود همان
كلعنايت مسخره شاه عباس كبير است . ( رجوع
به تاريخ اصفهان و ري تأليف جابري انصاري
صفحه 373 ) .
-
عمارت دمورقاپي در كوشه جنوب شرقي نقش
جهان داشته و زندان بزرگ دورة صفويه بوده
است ، در سلطنت ناصرالدين شاه قاجار هنوز
ديواري از آن ديده ميشده است ( رجوع شود به
كتاب نصف جهان في تعريف الاصفهان آقا محمد
مهدي ارباب صفحه 38 ) .
-
باغ قوشخانه يكي از باغات بسيار معتبر
دوران است كه در شمال شرقي اصفهان قرار
داشته و امروز طوقچي و ميدان طوقچي و مزار
علي بن سهل و مناره باغ قوشخانه در محل آن
مشاهده ميشود ، در اين باغ مراسم خلعت بخشي
و خلعت پوشي انجام ميگرفته است و شاه به
مهمانان خود و سرداران و افراد لايق خلعت
ميداده ضمنا” اين باغ اولين منزل ورودي
شهر بوده است و پادشاه از مهمانان شخصي خود
و مهمانان مملكت در همين محل استقبال
ميكرده و يا آنها را بدرقه مينموده است .
-
رجوع شود به كتاب تاريخ اصفهان و ري تأليف
جابري انصاري صفحه 354 تا 363 . مؤلف كتاب
مزبور از باغات ديگري نيز نام برده است .
-
مقصود عمارت عالي قاپو يا قصر سلطنتي شاه
عباس اول است كه در ضلع غربي ميدان نقش
جهان بنا شده است .
–
Pietro Della Valle .
–
Jean Chardin
15-
Andre Dulier – Deslandes .
16
– Engelbert Kampher .
17
– Corneelius de Bruyn
18
–
رجوع شود به مقاله (( چهار باغ اصفهان ))
بقلم نگارنده شماره 96 و 97 مجله هنر و مردم .
19
–
مقصود از رودخانه ، زاينده رود و منظور از
خيابان ، چهار باغ است .
20
– Holburn
21
–
مزار رستم وجود ندارد و آنچه در خط الراس
اين كوه در جنوب اصفهان مشاهده ميشود محلي
است كه آنرا تخت رستم مينامند .
22
–
تاريخ سياسي و اجتماعي ايران تأليف
ابوالقاسم چاپ تهران صفحه 323 .
23
–
سفر نامه شواليه شلردن فرانسوي ترجمه حسين
عريضي صفحه 120 .
24
–
در دربار شاهنشاه ايران تأليف انگلبرت
كمپفر ترجمه كيكاوس جهانداري صفحه 215 .
25
–
رجوع شود به سفرنامه انگلبرت كمپفر تحت
عنوان (( در دربار شاهنشاه ايران )) ترجمه
كيكاووس جهانداري صفحه 234 .
26-
سفرنامه جملي كارري ، ترجمه فارسي ، چاپ
تبريز صفحه 67 و 68 .
27
–
تاريخ عمومي و ايران تأليف عباس اقبال چاپ
تهران 1319 صفحه 308 و 309 .
28
–
در باغ وسيع سعادت آباد بين پل
اللهورديخان و پل شاهي ( خواجو ) قصرهائي
وجود داشته كه معروفترين آنها هفت دست و
عمارت آينه خانه و عمارت نمكدان بوده است .
عمارت آينه خانه مشتمل بر تالاري شگرف و
عالي در ساحل جنوبي زايندهرود بين پل
خواجو و پل جويي قرار داشته است و هيجده
ستون مزين آينه كاري طاق مجلل آينه آنرا
نگاه ميداشته است و عمارتي شبيه به چهل
ستون بوده كه درآب رودخانه منعكس ميشده ،
ديوارها و سقف آن از آينههائي تزيين
ميشده كه يكپارچه بوده و طول آنها از يك
متر و نيم تا دومتر و عرض آنها كمتر از يك
متر نبوده است و انعكاس زايندهرود و بيشههاي
ساحل شمالي آن در آينهها منظرهاي جالب
و دلكش بوجود ميآورده است . از اين كاخ در
كتب سياحان دوران قاجار مانند اوژن فلاندن
Eugene Flandin و
كست Cost و
ديولافوآ Dieulafoy
تصاويري
موجود است و عموما” از اين كاخ مشهور دورة
صفوي بنام Palais
de Miroire ياد
كردهاند . كاخ آينه خانه و هفت دست
بطوريكه نويسندگان يك قرن اخير تاريخ
اصفهان نوشتهاند در دورة حكومت مسعود
ميرزا ظل السلطان منهدم شده است .
29
–
جنب عمارت عالي قاپو باقي بوده و در وسط آن
تالاري با حوض مرمر و فوارههاي متعدد
وجود داشته است كه آنرا ( تالار طويله )
ميناميدند و در خيابان وسط كه مقابل عمارت
بوده است از هر طرف نه آخور بوده كه روزهاي
رسمي مانند پذيرائي سفرا ، زيباترين
اسبهاي سلطنتي را با زنجيرهاي طلا به
ميخهاي طلا ميبستند ، يراق و زين و برگ
اسبها از طلا و مرصع به جواهرات بوده است و
نيز كليه لوازم طويله را از قبيل ميخ و چكش
و غيره از زرناب ساخته بودند . سفرا و اشخاص
مهمي را كه بحضور شاه ميرسيدهاند از اين
راه عبور ميدادهاند تا اين دستگاه مجلل
را مشاهده كنند . كتابخانه سلطنتي و (( جامه
خانه )) يا (( خلعت خانه )) نيز در همين قسمت
بوده است . ديگر از توابع باغ و عمارت ((
قهوه خانه )) و (( قليان خانه )) و (( پيه خانه ))
براي تأمين روشنائي و (( ميخانه )) بوده است .
سقف ميخانه گنبدي شكل بوده و در دو طرف دو
شاه نشين داشته است حوض بزرگ تالار از سنگ
سماق ساخته شده ، ديوارها از سنگ يشم بوده
و بقيه آن تا سقف ، مقرنسها ورفههائي
بوده است كه به هزاران اشكال و الوان مختلف
در آنها انواع و اقسام ظروف و لوازم ديگر
جاي داشته است .
شاردن
ضمن توصيف اين بنا نوشته است كه هيچ چيز
فرح انگيزتر و شگفت آورتر از اين عده
بيشمار ظروف و قدحها و ساغرهاي مي نيست كه
از مينا و عقيق و يشم و طلا و نقره و چيني و
غيره ساخته شده و چنين بنظر ميآيد كه در
ديوار جاي گرفته و از سقف آويزان است كه
گوئي هم اكنون از آن فرو ميريزد و انبارهاي
اطراف اين تالار زيبا پر از صندوقهائي است
كه در آنها شراب را يا در ظرفهاي بزرگ و يا
در قرابههائي گردن دراز ريخته بودند كه
از جنس بلورهاي ونيزي و باشكال مختلف ،
شستي ، تراش و شبكه و غيره است . چون
شرابهاي خوب آسيا بسيار رنگين است از اين
رو ميپسنديدند كه آنرا در ظروف بلورين
نگاهدارند ، اين شرابها از گرجستان و يا از
كاراماني و شيراز به اصفهان حمل ميشده است
. سر ظروف شراب را با موم بسته و روي آنرا با
تافته سرخ و نخ ميبندند و همه بايد مهر
حاكم محل را داشته باشند بطوريكه هيچوقت
ظروف بي مهر تقديم نميگردد . از بين كتيبههاي
متعددي كه زينت بخش اين بنا شده است من اين
كتيبه را يادداشت كردم :
((
حيات مستي متناوبي است )) (( شادي سپري ميشود
)) (( اما درد سر ميماند )) .
شاردن
در توصيف مفصلي كه از حرم شاهي و عمارتهاي
مختلف ديگر داده نوشته است كه از اين قبيل
بناها تقريبا” 150 تا 180 دستگاه وجود دارد و
در آنها هشتصد تا نهصد نفر اقامت دارند .
شاه
صفي نوروز سال 1051 هجري را در عمارت تالار
طويله جشن گرفت و بارعام داد .
جابري
انصاري نوشته است : وجه تسميه اين تالار را
كه امروز وجود ندارد به (( تالار تحويلخانه
)) گفتهاند كه در ساعت تحويل آفتاب به برج
حمل ، سلاطين صفويه در آنجا بسلام مينشستهاند
. بعيد هم نيست كه برسم سلاطين ، اسبهاي
نوبتي زين كرده شبانهروز در جنب عمارت
پادشاهي عالي قاپو آماده بودند كه اگر
ناگهان حاجتافتر منتظر زين و برگ كردن
نشوند و اين محل مخصوص اسبهاي نوبتي بوده
است .
30
–
رجوع شود به كتاب (( نصف جهان في تعريف
الاصفهان )) تأليف آقا محمد مهدي ارباب چاپ
تهران 246 تا 252 .
31
–
جغرافياي اصفهان تأليف ميرزا حسين خان
فرزند محمد ابراهيم خان تحويلدار چاپ
تهران 1342 صفحه صفحه 27 .
32
–
فدين نام نهري است كه از و از باغ چهلستون و
شمال ميدان نقش جهان عبور كرده و به مدرسه
ملاعبدالله وارد ميشود و پس از خروج از آن
مدرسه نقاط ديگري از شهر اصفهان را مشروب
ميكند .
33
–
اين مدرسه را شاه عباس كبير در بازار بزرگ
اصفهان براي اقامت و تدريس عالم معروف عهد
او ملا عبدالله شوشتري بنا كرده است .
34
–
نصف جهان في تعريف الاصفهان چاپ تهران 41 و
42 .
35
– Dieulafoy .
36
–
سفرنامه مادام ديولافوآ ترجمه فارسي چاپ
تهران صفحه 318 .
37
–
استاد سعيد نفيسي در يكي از تأليفات خود
بنام (( ماه نخشب )) آنجا كه از مرداويج
زياري و جشن مشهور سده سال 323 هجري قمري كه
به فرمان او در ساحل زايندهرود ترتيب
داده شده سخن ميگويد از اين كوه نزديك بشهر
اصفهان بنام (( گرم كوه )) نام برده و توضيح
داده شده كه اين كوه در آنزمان باين نام
موسوم بوده است ( ماه نخشب چاپ تهران صفحه 64
) .
38
–
Hesperiden در
اساطير يونان دخترهاي اطلس هستند كه از
سيبهاي طلائي در باغ خدايان مراقبت
ميكنند ( صفحه 219 كتاب (( در دربار شاهنشاه
ايران )) ترجمه كيكاووس جهانداري ) .
39
–
رجوع شود به كتاب (( در دربار شاهنشاه ايران
)) ترجمه كيكاووس جهانداري صفحه 218 و 219 .
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)