غروي، علي. “قلمروخاندان رستم، تحقيقي درباره برخي از سرزمين‌هاي مرزي ايران و هندبرمبناي شاهنامه فردوسي“. دوره14، ش158 (آذر54): 18-26، نقشه.

خلاصه : بررسي تحقيقي برقلمروخاندان رستم در شاهنامه ـ شهرهاي ذكرشده درشاهناامه زابل، نيمروز، قندهار، بست، فتوح، ... كه درخطوط مرزي ايران وهند قرارگرفته‌اند  تحقيقي پيرامون اين شهرها برمبناي مدارك مستند و نقشه‌هاي تاريخي هند.

قلمرو خاندان رستم

تحقيق دربارة برخي از سرزمين‌هاي مرزي ايران و هند بر مبناي شاهنامه فردوسي

دكتر مهدي غروي    بنياد شاهنامه فردوسي

{ در قرن اول ميلادي ، هنگام پادشاهي (( كانيكشا )) در هند كه معاصر با اشكانيان بود ، در مرزهاي ايران و هند ساتراپهاي محلي كوچك سكائي حكومت داشتند كه با فرهنگ و نظامات ايراني اداره مي‌شدند ، يكي از مظاهر اين فرهنگ تقويم ملي هند است بنام ويكراساموات ياشاكا ، كه هم اكنون نيز رايج مي‌باشد ، اين تقويم را مغان برهمن ايراني كه درين عصر به وفور در شهر اوجين اقامت داشتند و مهاجران ايراني محسوب مي‌گرديدند ارائه كردند ، از اين روست كه در متون قديم زابلستان يا سيستان ( سرزمين سكاها ) شاكادويپا كه آنهم بمعناي سرزمين سكاهاست خوانده مي‌شود }

زابلستان ، زابل ، نيمروز ، سيستان ، كابلستان ، قندهار ، بست و ….. در شاهنامه نخستين جائي كه در شاهنامه از زابلستان سخن به ميان مي‌آيد ، هنگام سلطنت منوچهر است كه داستان سام و تولد زال آغاز مي‌شود ، مي‌دانيم كه سام زال را طرد مي‌كند و زال را سيمرغ در البرز كوه پرورش مي‌دهد . پس از بزرگ شدن زال و آمدن وي به نزد پدر ، منوچهر نوذر را به زابلستان مي‌فرستد كه به وي آفرين كياني بفرستد : بيت 170 ، ص 141 .

وزين جا سوي زابلستان شود

بر آيين خسرو پرستان شود

اما مصححان شاهنامه اين بيت و بيت پيش از آن را در قلاب گذاشته‌اند و اگر اين هردو بيت را نيز حذف كنيم لطمه‌اي به تداوم داستان نخواهد خورد . سپس مي‌رسيم به نخستين جائي كه فردوسي از زابل نام برده است : منوچهر به سام كه بدربار وي آمده است محبت بسيار روا مي‌دارد و دستور مي‌دهد كه عهد نامه‌اي بنويسد و در آن قلمرو سام را تعيين كنند : بيت 226 – 224 ص 151 ج 1 :

وزان پس منوچهر عهدي نوشت

                                                                        سراسر ستايش بسان بهشت

همه كابل و زابل و ماي و هند

                                                                        ز درياي چين تا به درياي سند

ز زابلستان تا بدان روي بست

                                                                        بنوي نوشتند عهده‌ي درست

صورت‌هاي ديگر بيت دوم اينست :

همه كابل و دنبرو ماي و هند

                                                                        ز درياي چين تا بدرياي سند

همه كابلستان و كشمير و هند

                                                                        ز درياي چين تا بدرياي سند

البته ماي هند ، شكل قابل توجيه تري است كه چون موضوع بحث ما نيست مي‌گذريم درباره كشمير و حدود قلمرو سام كه از درياي چين تا به درياي هند است بايد تأمل داشت كه ظاهرا” اغراق است .

اين مصرع در زابلستان تا بدان روي بست بخوبي قلمرو خاندان سام را مشخص مي‌سازد با دقت در نقشه عصر اشكاني نيز ملاحظه مي‌شود كه درين دوران زرنك به حوالي بست رفته است و در حقيقت قندهار ابتداي قلمرو و مهراب پادشاه كابلستان است كه تا مرزهاي هند ادامه دارد ، درين فرمان پادشاه كياني قلمرو خاندان مهراب را به قلمرو خاندان سام نمي‌افزايد . در همين داستان كمي پائين تر ، شاعر هر سه نام سرزمين پهلوانان خاندان نيرم را ذكر مي‌كند :

پس از صدور فرمان حكمراني سام وي به پاي مي‌خيزد و سپاسگزاري مي‌كند و سپس :

سوي زابلستان نهادند روي

                                                                        نظاره برو برد همه شهرو كوي

چو آمد به نزديكي نيمروز

                                                                        خبر شد ز سالار گيتي فروز

بياراسته سيستان چون بهشت

                                                                        گلش مشگ سارا بدو زر خشت

بيت هاي 236 / 233

و نخستين جائي كه نام سيستان برده مي‌شود و معلوم مي‌دارد كه سيستان از نقطه نظر فردوسي يك نام تشريفاتي درجه دوم درين حدود بوده است و هنوز سيستان و زابلستان مشخص نشده بوده است .

هنگامي كه سام به فرمان منوچهر مأمور لشگركشي به گرگساران و مازندران مي‌شود زال را در زابلستان مي‌گذارد و خطاب به وي گويد ، ص 153 ج 1 بيت 258 :

چنان دان كه زابلستان خان تست

                                                                        جهان سر بسر زير فرمان تست

در آغاز داستان زال و رودابه ، زال به فكر مي‌افتد (( كه در پادشاهي بجنبد ز جاي )) و سپس : ص 155 ج 1 بيت 291 .

سوي كشور هندوان كرد راي

                                                                        سوي كابل و دنبر و مرغ و ماي

از آنچه گفته شده و از آنچه كه ذكر خواهد شد ، استنباط ما اينست كه زابلستان درين اعصار بعنوان قلمرو اختصاصي خاندان رستم داراي استقلال بوده است و خارج از ايران اصلي شمرده مي‌شده به اين بيت كه در ص 207 ( سطر هفدهم ) جلد اول به حاشيه برده شده است ( مربوط است به دوران سلطنت منوچهر هنگامي كه زال عازم دربار مي‌باشد ) توجيه كنيم :

ز زابلستان رخ به ايران نهاد

                                                                        دلي پر ز انده سري پر ز باد

پس از عروسي رودابه و زال ، نخست خود سام و سپس مهراب و خانواده‌اش به سيستان عزيمت مي‌كنند و در سيستان به شهر نيمروز مي‌رسند ص 234 ج 1 بيت 1456 :

رسيدند پيروز تا نيمروز

                                                                        چنان شاد و خندان و گيتي فروز

كه نيمروز به عنوان مركز سيستان ارائه مي‌شود .

مدت كوتاهي بعد سام پادشاهي سيستان را به زال مي‌سپرد و خود به گرگساران و باختر مازندران براي سركوبي ديوان مي‌رود .

مدتي بعد از تولد رستم و آگاه شدن سام از تولد كودك ( كه نمونة عروسكي آنرا فرستاده بودند ) سام به زاولستان عزيمت مي‌كند ( ص 242 ج 1 بيت 1559 ) و يك ماه بعد دوباره سام به باختر مي‌رود ( بيت 1613 ) و دو فرزند او ( زال و رستم ) به سيستان برمي‌گردند ( ص 246 ج 1 بيت 1615 ) هنگامي كه ستاره‌شناسان به فرمان زال دربارة فرزند زال و رودابه سخن مي‌گويند از تولد فرزند ايشان اين چنين ياد مي‌كنند : ص 181 ج 1 709 و 708 :

ببرد پي بدسگالان ز خاك

                                                                        بروي زمين برنماند مغاك

نه سگسار ماند نه مازندران

                                                                        زمين را بشويد بگرز گران

كه در بيت دوم سكسار ذكر شده كه شكل ديگر سكستان يا سيستان است

نقشه شماره (1) سرزمين مورد بحث در عصر مادها و پيش ازان

در شاهنامه نخستين كس كه زابلي خوانده مي‌شود سام است : ص 234 ج 1 بيت 1319

نزابوية دخت مهراب خاست

                                                                        دلت راهش سام زابل كجاست

و لقب زال زابل خداي بوده است : ص 157 ج 1 بيت 325 : برون رفت مهراب كابل خداي – سوي خيمة زال زابل خداي و در بيت 507 ص 169 ج 1 زال شاه زابل خطاب مي‌شود و تاجگذاري وي در ابياتي كه به حاشيه برده شده است مي‌آيد : ص 235 ج 1 سطر 13- 7 و ص 235 ج 1 بيت بعد از 1463 كه به حاشيه برده شده است و منوچهر خطاب به زال مي‌گويد :

ترا دادم اي زال اين تختگاه

                                                                        همين پادشاهي و فرخ كلاه

هنگام سلطنت كيقباد ، منشور سلطنت را بنام رستم مي‌نويسد و پادشاه كياني خطاب به رستم مي‌گويد : ص 72 ج 2 بيت‌هاي 161 – 159 كه محتوي تسليم كردن كابل به مهراب نيز است :

ز زاولستان تا بدرياي سند

                                                                        نوشتيم عهدي ترا بر پرند

سر تخت با افسر نيم روز

                                                                        بدارو همي باش گيتي فروز

وزين روي كابل به مهراب ده

                                                                        سراسر سنانت بزهراب ده

و چون باين ترتيب زال بدون قلمرو مي‌ماند ، پادشاه دستور داد كه جامه زرين شهرياري و تاج مرصع به ياقوت و پيروزه و كمر بند و مهدي با روپوش زربفت همراه با گنج و خلعت بر پشت پيل نهاده براي زال بفرستد

ص 72 ج 2 بيت هاي 170 – 165 .

بار ديگر كيقباد هنگام بازگشت از سفر پر خطر مازندران ، از رستم تجليل مي‌كند و منشور پادشاهي نيمروز را به وي مي‌دهد ص 125 ج 2 بيت هاي 905 – 897 .

هنگام واقعة سياوش نيز نام مملكت رستم نيمروز بود ص 170 ج 3 بيت 2600 و نيز ص 403 و ص 417 ج 5 بيت 2850 و بيت 3089 و شهر زابل مركز حكومت رستم بود ، هنگام لشكركشي سهراب به ايران ، ص 194 ج 2 بيت 315 .

بران بر نهادند يكسر كه گيو

                                                                        بزابل شود نزد سالار نيو

 و نيز ص 199 ج 2 بيت 371 .

ولي گاهي نيز زابل بر سراسر زابلستان اطلاق مي‌گرديد ص 345 ج 6 بيت 40 هنگامي كه بهمن عازم انتقامجوئي است :

ز دل كين ديرينه بيرون كنيم

                                                                        همه بوم زابل پر از خون كنيم

و گاهي هم بر سراسر اين ايالت سيستان گفته مي شد : در داستان خاقان چنين ص 227 ج 4 بيت 282 .

در داستان رستم و اسفند يار گشتاسپ حدود قلمرو رستم را چنين توصيف مي كند ، ص 224 ج 6 بيت 106 . كه او راست تا هست زاولستان

همان بست و غزنين و كاولستان كه معلوم است غزنين را فردو سي خود اضافه كرده و كاولستان مطيع و فرمانبردار رستم بوده و گاهي به رستم باج مي داده است ( در داستان رستم و شغاد : ص 328 ج 6 بيت 106 ) و نيز ص 325 ج 6 بيت 58 .

رستم هميشه از سرزمين مادري خود بعنوان سرزمين دست نشانده متحد بهره يابي داشته اما احترام خاندان مهراب را هم رعايت مي كرده است ، از جمله هنگام لشگر گشيها كه از سراسر اين نواحي تا داخله هند نيروي جنگي فراهم مي ساخته است : ص 43 ج 3 بيت 641 در داستان سياوش :

سپاهي برفتند با پهلوان

                                                                        ز زابل هم از كابل و هندوان

هنگام تهيه مقدمات جنگ نخست كيخسرو با افراسياب ، پادشاه به فرامرز فرزند رستم مي گويد ص 3 ج 4 بيت 351 .

كنون سربسر هندوان مرتر است

                                                                        ز قنوج تا سيستان مر تراست

كه البته اغراق است و اين مطلب را فردوسي ازين لحاظ ادا كرده كه فرامرز طبق بعضي روايات به هند لشكركشي كرده و بخش بزرگي ازين سرزمين را تصرف كرده بوده است .

از قندهار كه در زمان ساسانيان نامش در نقشه ظاهر مي شود ، فقط دوبار ياد مي شود ، يكي هنگامي كه سيندخت از زال سخن مي گويد و ويرا مي ستايد كه يك اغراق شاعرانه است كه شاعر ساخته : ص 189 ج 1 بيت 835 .

كه باشد كه پيوند سام سوار

                                                                        نخواهد ز اهواز تا قندهار

و ديگر بار در داستان دوازده رخ است كه كيخسرو هنگام تدارك مقدمات جنگ با افراسياب در نامه خود به رستم كه كشمير و كابل و قندهار را با هم ذكر مي كند ص 150 ج 5 بيت 1134 .

از بست نيز كه مهمترين شهر سيستان در اعصار اسلامي است ، چندبار در شاهنامه ياد كرده مي شود ، ظاهرا” بست آخر خاك زابلستان بوده است و مرز قلمرو سام : ص 150 ج 1 بيت 226 و ص 28 ج 2 بيت 338 و گاهي ابتداي خاك ايران شمرده مي شود ، در داستان دوازده رخ : ص 149 ج 5 بيت 1126 :

از ايران بكوه اندر آيد نخست

                                                                        در غرچگان از بر بوم بست

هنگام لشكر كشي بهمن به زابلستان كلمه مرز با بست ذكر مي شود : ص 347 ج 6 بيت 79 .

( 2 ) در عصر هخامنشينان و سلوكيها

غمي شد فرامرز در مرز بست

                                                                        ز درد نيا دست كين را بشست

در داستان رستم و اسفنديار گشتاسپ بست را يكي از شهرهاي قلمرو رستم معرفي مي كند : ص 224 ج 6 بيت 106 .

كه اوراست تا هست زاولستان

                                                                        همان بست و غزنين و كاولستان

و در داستان شغاد زابلستان و بست مانند و ايالت مجزا با هم ذكر مي شود : ص 339 ج 6 بيت 311 .

خروشان هم زابلستان و بست

                                                                        يكي را نبد جامه برتن درست

در زمان هخامنشيان درين نقطه شهري وجود نداشته است ، اسكندر هنگام عزيمت به هند درين حدود شهري بنام خود ساخت ، اززمان اشكانيان به بعد نام اين شهر يعني اسكندريه را در نقشه ها نمي بينيم ولي در جنوب آن شهر بست ظاهر شده است ، تا عصر جانشينان شاهرخ بست معروفترين شهر سيستان است . از زمان شاه عباس تغيير محل مي دهد و بشمال مي رود . به ملتقاي دو شعبه رود هيرمند . از زمان نادر ببعد بست از نقشه ها حذف مي شود . در شاهنامه يك بار نيز از گوش سخن مي رود و آن هنگامي است كه فريدون پس از غلبه بر ضحاك گرد جهان مي گردد و از آمل به تيشه مي رود كه در سرزمين گوش واقع شده اند : ص 81 ج 1 بيت 48 .

كجا كز جهان گوش خواني همي

                                                                        جزين نامش نداني همي

درين گفتار به نام كابل و كابلستان بسيار برخورده ايم كه بطور غير مستقيم بخشي بوده است از قلمرو رستم يا دست نشاندگان وي افراد خاندان مهراب ، اين سرزمين در تريخ هندوستان بسيار با اهميت است و ما به آنچه درباره اش بر مبناي شاهنامه گفته ايم اكتفا كرده به بررسي اين سرزمين و نواحي مجاور آن بر طبق مدارك هندي مي پردازيم و از نام بسيار قديمي و مهم گند را آغاز مي كنيم ، Gandhara   ، گندارا سرزميني بوده است در دو طرف رودخانه سند و سطا شامل دو ايالت پيشاور و راولپندي كنوني و دو شهر باستاني تاكسيلا و پوشكار . . . . در آن قرار داشته است و به ساكنان آن گندهري مي گفتند ( در كتيبه هاي داريوش از جمله كتيبه بيستون مورخ 518 – 520 ق . م كه در آن نام اين سرزمين براي نخستين بار ذكر مي شود ) .

اما در تاريخ اساطيري هند هنگام سلطنت سلسله منسوب به ماه ( 2550 – 2750 ق . م ) مي خوانيم كه قوم در وهيوس از سرزمين راچوتانا به ناحيه شمال غربي هند رانده مي شوند و آنرا تصرف مي كنند و اين سرزمين بنام يكي از جانشينان فرمانده مهاجمان به گنارا موسوم مي شود سپس مي رسيم به قرن پانزده پيش از ميلاد هنگام جنگهاي بهارات كه ماية اصلي حماسه مهابهارات است پادشاه گنارا نيز درين جنگها شركت مي كند و شكست مي خورد .

استان گندارا در عصر اشكانيان شامل پنجاب ، ماتهورا و كاتياور بود و يك مهاساتراپ از طرف دولت هندو پارتي و بعدها كوشاني به اداره آن سرگرم بود ، هنديان به سكاها و كوشانيها نيز كه خارجي بودند ياواما مي گفتند سكاها به تدريج در هند و فلسفه و آئين هندو مضمحل شدند ، ساتيراپيهاي سكائي در شمال غربي هند ، در عصر كانيكشا و جانشينش ( 101 – 78 ميلادي ) دولت هاي كوچك محلي بودند كه تقويم سكائي پارتي را بكار مي بردند ، اين تقويم در زرنك ( درانكيانا ) ترتيب داده شده بود و در هند به ويكراساموات شهرت دارد كه هنوز هم رايج است . سكاها وقتي به شهر اوجين در ملوا رسيدند گروهي از موبدان ( مغان ) ايراني را نيز به همراه داشتند كه در تاريخ هند باستان بنام مغان برهمن شهرت دارند ، شايد علت اين مهاجرتها هجوم يا كوچ هاي دسته جمعي يوئه چي ها به ايران شرقي بوده است . اين مردم وطن اصلي خود را هرگز فراموش نكردند و كلمه سكادويپا يادگار آنست ، سكادويپا از دو بخش سكا و دويپا تركيب شده دويپا در اصل سانسكريت دو آب بوده است و دو آب يادآور سيستان است كه وطن اصلي مهاجران سكائي پارتي مورد بحث ماست . در متن هاي باستاني هند همه جا از شاكادويپا و درياي شيري كه ميان هند و آن سرزمين قرار دارد نام برده مي شود و اين نيز خود دليل ديگري است بر آن كه سكاها از نواحي درياچه اي سيستان به هند رفته اند .

كابل نيز كه نامش در ريگ ودا كوبهاست Kubha  از باستاني ترين شهرهاي اين ناحيه است . پليني به نام قديمي آن كايپا اشاره كرده است كه توسط كوروش به قلمرو هخامنشيان افزوده شد و آريان در جلد اول اينديكا بند اول تا سوم مي نويسد كه هنديهاي ساكن ميان دو رود سند و كابل ( كافن Cophen  ) تابع آسوريها ، مادها و هخامنشيان ( از عصر كوروش به بعد ) بوده اند و بايشان خراج مي داده اند . در شمال كابل شهرك قديمي ديگري نيز بنام بگرام وجود داشته است كه در اطلس تاريخي آنرا با كابل يكي دانسته اند كه البته درست نيست .

از كركويه ، شهري در شمال زرنك و كنار درياچة هامون ، در شاهنامه يادي نميشود فقط هنگامي كه سام از نبردهاي خود در سگساران و مازندران سخن مي گويد در يكي از نسخ از كركوي كه پهلواني است از سپاه دشمن نام مي برد كه شايد ارتباطي ميان اين نام و نام شهر كركويه باشد ، ص 196 ج 1 بيت 919 .

در شاهنامه سه بار از قنوج ( در هند ) نام مي برد كه بيشتر هنگام ذكر قلمرو اميران و شاهان از جمله خود سلطان محمود است ( ص 26 ج 1 بيت 196 و ص 161 ج 1 بيت 390 و ص 28 ج 2 بيت 338 ) به احتمال ذكر قنوج توسط سلطان محمود در اثر شهرتي بوده است كه قنوج در طي لشكركشيهاي سلطان محمود به هند كسب كرده بوده است : از رود هيرمند دوبار ، هر دو هنگام ذكر پادشاهي نوذر و لشكركشي افراسياب بايران است كه دو سردار افراسياب بسوي هيرمند پيش مي آيند ( ص 30 ج 2 بيت 353 و ص 31 ج 2 ص 375 ) ، در جاهاي ديگر نيز هر جا هيرمند ذكر شده فقط همان رودخانه كنوني كه در عهد باستان هيتومنت خوانده مي شده افاده مي    گردد .

زره نيز در شاهنامه چند بار ذكر شده است از جمله در ص 126 ج 4 بيت 167 كه زره نام پدر ارژنگ پهلوان است و در صفحات 335 و 336 و 2 و 351 ج 5 ابيات شماره 1705 – 1690 و 1710 و 1968 و 1980 كه به ترتيب عبور افراسياب ، عبور ارتش ايران از آب زره و مدت عبور از آب زره را ذكر مي كند .

اكنون با توجه به نقشه هاي پيوست بر مبناي مدارك مستند از جمله نقشه هاي تاريخي سر گذشت اين سرزمين را كه يا نامهاي گوناگون و خواص تمدني مختلف در حول محور زرنگ ( در كنار درياچة هامون ) تاكسيلا ( در حوزة علياي رود سند ) از مغرب به مشرق گسترده شده و سه شهر معروف كابل ، قنندهار و بست را نيز در بر مي گيرد مرور مي كنيم  :

در هزارة سوم پيش از ميلاد درين ناحيه فقط كابل كه نام قديمي اش كاپيسا بوده است وجود داشته ، همانند هارپا در پنجاب مركزي ، موهنجودار و در سند سفلا ، بمپور در بلوچستان و شهر سوخته در سيستان . در همين دوران است كه اقوام هند و ايراني از حوزة وسطاي سير دريا به جنوب مهاجرت مي كنند ، ايرانيان در اين مسير شمالي جنوبي به مغرب و هنديان بسوي مشرق تمايل دارند ، نبودي اثري از آباديهاي چشم گير درين ناحيه دليل بر آن نيست كه تمدني در سرزمين مورد بحث ما از سده هاي پيش از تاريخ ، به ويژه پيش از ورود آريائيها وجود نداشته باشد علت اين فقدان آنست كه هنوز درين نواحي بررسيهاي باستانشناسي گسترده اي صورت پذير نشده است .

در هزارة اول پيش از ميلاد درين نواحي تغييراتي حاصل مي شود ، آريائيها در پنجاب و سند و برخي از نواحي افغانستان كنوني و خراسان استقرار مي يابند و نواحي رودخانه اي پر آب واقعه در شمال غربي شبه قاره هند را كه مسير هفت رودخانه معروف است سپتاسندو مي نامند و نام آبادي قديمي كابل ( كاپيسا ) را به همة نواحي در شمال غربي پنجاب كنوني تعميم مي دهند و سرزمين هاي واقعه در اطراف درياچه هامون كسويه خوانده مي شود . دولت ماد حدود قلمرو خود را در قرن هشتم پيش از ميلاد به محور جنوبي شمالي : بلوچستان شرقي سيستان ، مرو  و خوارزم مي رساند ، تا اينكه قرن ششم فرا مي رسد و دولت هخامنشي گسترش فرق العاده مي يابد و در مشرق ايرانيان به سپتاسندو مي رسند و آنرا هپتاهندو تلفظ مي كنند و مدتي بعد به همه سرزمين هاي خاوري امپراتوري خود از حوزه سند به بعد هند خطاب مي كنند اما رودخانه سند را همانند گويش اصيل سانسكريتي اش سند مي نامند .

درين دوران براي نخستين بار نام زرنك ( در انگيانا ) را در نقشه مي بيتنيم كه در حوزة وسطاي هيرمند ( هيتومنت ) كوجوديت يافته ، ايالت كابل اين بار گنداره نام گرفته و استان ثثه گوش در حد فاصل ميان اين ايالت و هر خواتيش و در انگيانا تشكيل شده است ، هر خواتيش كه در دوران پيش از اعتلاي هخامنشيان شامل اراضي واقعه در شمال درياچه هامون بود اكنون به سوي خاور كش داده شده است .

پس از قوام حكومت سلوكيها ، باز تغييراتي در نقشة جغرافيائي اين سرزمين به چشم مي خورد ، اين بار زرنك به جاي اصلي خود كه حوزه درياچه هامون است منتقل شده ، در مشرق آن ، ايالت هورخواتي كه همان خواتيش اعصار قبل است و يونانيان آنرا آراخوزيامينامند موجوديت يافته و آبادي كابل ( كابور ) در قلمرو استان بزرگ هندي گنداره رونق و شكوه بسيار كسب كرده است شهر جديدي نيز در كنار رودخانه هيرمند ( اتيماندورس ) در حوالي بست عصر اسلامي بنا شده و همانند ده ها شهر تازه ديگر اسكندريه نام گرفته است ، سكاها به حدود حوزة رود سيحون رسيده و در آن نواحي ساكن شده اند .

در عصر پارتيها شهر زرنك  در كنار درياچه هامون بنا شده و اسكندريه جاي خود را به بست داده است . سكستان در شمال درياچه هامون تولد يافته و زرنك ( درانگيانا ) به جنوب بست رفته است .

” پاورقي ها ”

اقتباس از كتاب تكوين امپراتوري ، بخش دوم از تاريخ فرهنگ و مردم هند ص 144 .

1 – كليه ابيات از شاهنامة چاپ مسكو نقل شده .

2 – زابلستان ذيا زاولستان نام ولايت آباه وادادي رستم  است           شرفنامة مينوي

غزنين و آن ناحيت ها كه بدو پيوسته است همه بزابلستان باز خوانند      حدود العالم

مجمل التواريخ ص 39 در پادشاخهي جمشيد : . . . . و بزابلستان شد تا او را از دختر شاه زابل فرزند آمد ص 422 اندر لقب پادشاهان مشرق : . . . و پادشاه غور رستم زال بعهد خويش از رتبيل جدا كرد و پادشاهش را زمين راغور لقب نهادند و پادشاه غرجستان را شار خوانند و پادشاه باميان را شين { در آثار الباقيه : شيرباميان } گويند و اين ولايتها رستم را بود در جملة زابلستان و اين لقبها وي نهادست و اكنون همان رستم بجاست .

ياقوت : همان زابل است كه عجمان آنرا زابلستان گويند و آن ناحيت بزرگيست در جنوب بلخ و طخارستان مركز اين ناحيه شهر بزرگ غزنه است . زابلستان منسوب است به زابل جد رستم بن دستان معجم البلدان ج 4 .

قاموس الاعلام تركي : نام زاولستان درين عصر مهجور بدو قسمت افغانستان و بلوچستان قسمت شده است ج 4 نقل از لغت نامه ص 12 .

3 – زابل : نام ولايت سيستان است – برهان قاطع – نام ولايتي است كه آنرا نيمروز خوانند – جهانگيري – نام شهري است از ولايت سيستان – غياث الغات = مملكتي است كه از شرق به كابلستان از غرب به سيستان از جنوب به درياي سند و از شمال به جبال هزاره محدود است ، شامل قندهار ، بست غزني هزاره ) =  انندراج .

در زمان كيانيان ؛ سيستان و سند در تصرف گرشاسب بود ، رستم و سلطان محمود را فردوسي زابلي خوانده است نگاه كنيد به لغت نامه حرف ز ص 12 .

4 – و شكل ديگر آن :

سوي كشور (( هند )) وان كرد راي

كه دركابل و شهر كشمير و ماي

و شكل سوم آن :

سوي كشور هندوان كرد روي

سوي كابل و دنبرو مرغ و موي

معلوم مي شود كه فردوسي كابل و مرغ و ماي در كشور هندوان مي داند ، مرغ باحتمال همان كشمير است ، زيرا قسمت دوم نام كشمير مر همان مرغ است و امروز بسيار جاها با تركيب مرغ در كشمير است ( بمعناي مرغزار ) از جمله گل مرغ و يوس مرغ در جوار شهر سري نگر ، بطوري كه ملاحظه مي شود در شكل ديگر بيت بالا به جاي مرغ ، شهر كشمير ذكر شده است . در جاي ديگر نيز به كابل و كشمير به عنوان دو كشور كه در جوار هم قرار دارند اشاره شده است : در نبرد دوازده رخ كه رستم با سي هزار سوار متوجه مرز هند مي شود ص 92 ج 5 بيت 114 :

بزن كوس رويين و شيپور و ناي

به كشمير و كابل فزون زين مپاي

هنگامي كه منوچهر سام را مامور تسخير كابل و گوشمال دادن مهراب مي كند كابل بخشي است از هندوستان : ص 197 ج 1 بيت 941 :

به هندوستان آتش اندر فروز

همه كاخ مهراب و كابل بسوز

5 – و نيز ص 300 ج 4 بيت 1418 :

ورا كرد پدرود وز ايران برفت

سوي زابلستان خراميد تفت

و نيز ص 386 ج 5 بيت 2540 :

همه سوي دستان نهادند روي

ز زابل بايران نهادند روي

و ص 267 ج 6 بيت 815 :

چو از شهر اول بايران شوم

بنزديك شاه و دليران شوم

و ص 351 ج 6 بيت 160 .

6 – ص 235 ج 1 بيت هاي 64 – 1461

 سوي گرگساران شد و باختر

درفش خجسته ير افراخت سر

شوم گفت كان پادشاهي مراست

دل و ديده با ما ندارند راست

بترسم ز آشوب بدگوهران

به ويژه ز گردان مازندران

كه معلوم مي دارد

گرگساران و باختر و مازندران در كنار هم و نزديك به زابلستان و كابلستان بوده است و به احتمال اشاره است به مزاحمت هاي سكائيها و يوئه چي ها كه در عصر اشكانيان بسوي قلمرو اين پادشاهان محلي هجوم مي كردند ، فردوسي درين داستانها كمتر نام سيستان را مي برد و بيشتر زابلستان و نيمروز بكار مي برد در حاليكه در بيت 1469 ص 310 ج 6 سيستان و نيمروز يك سرزمين واحد است در داستان رستم و اسفنديار :

مرا گفت رو سيستانرا بسوز

نخواهدم كزين پس بود نيمروز

7 – سيستان : سكه + ستان =  سكستان – سجستان – سگزستان ، سرزمين قوم : سكه =- سكا – سيكث – سكوت = سيست .

ناحيتي است به حدود خراسان قصبه اور   ازرنك خوانند     ( حدود العالم ) .

در زمان ساسانيان ، بهرام را سكانشاه خواندند    نگاه كنيد به لغت نامه حرف س ص 763 .

سگسار : شكل ديگر سيستان يا سكستان ، سگ ( قوم سكا) + سار ( سر ، پسوند ) =   سكسار سرزمين سكه ها ، در شاهنامه اغلب با مازندران ذكر مي شود ؛ نگاه كنيد به حاشيه برهان قاطع و لغت نامه حرف س ( ص 571 ) .

سگسان : شكل ديگر آن است كه در شاهنامه ديده نمي شود : لغت نامه ص 571 و نيز ص 195 ج 1 بيت 908 :

سپاهي كه سگسار خوانندشان

پلنگان جنگي نمايندشان

( داخل قلاب )

و ص 7 ج 2 بيت 10 :

بسگسار مازندران بود سام

فرستاد نوذر بر او پيام

كه معلوم مي دارد سگسار ناحيه اي بوده است در مازندران ( آسياي مركزي ) .

8 – نگاه كنيد به حماسه سرائي در ايران دكتر صفا ص 295 .

9 – نام شهري است خراسان كه اكنون در تصرف افغانهاست ، ناظم الاطباء . بعضي گويند از تركستان و بعضي ديگر از هندوستان برهان . از شهرهاي هند يا سند است ، معجم البلدان . نام معبدي است در گنگ بهشت ، نظامي گويد :

دگر باره بر مرز هندوستان

گذر كرد چون باد بر بوستان

از آنجا به مشرق علم برفراخت

يكي ماه بر دشت و بر كوه ساخت

درآمد به آن شهر مينوسرشت

كه تركانش خوانند گنگ بهشت

هوايي در آن ديد چون نوبهار

پرستش گهي نام آن قندهار

اينندراج لغت نامه ص 945 .

قندهار طبق ثبت نقشه شماره 2 در كتاب تكوين امپراتوري در قرن پنجم پيش از ميلاد هنگام حكومت هخامنشيان تأسيس شد و بنا بر روايت ديگر اسكندر هنگام لشكر كشي بهند درين نقطه كه در وسط سرزمين آراخوزيها قرار داشت شهري بنام اسكندريه ( الكساندريا ) ساخت و اين قندهار شكل بهم ريخته و خرابشده همان الكساندرياست و هيچ ارتباطي هم با گندارا ، استاني در شمال غربي هند ندارد . قندهار از شهرهاي مهم امپراتوري آشوكا بود و كتيبه اي از وي در نزديكي آن پيدا شد كه به خط خاراشتي است ، نام اين استان در اوستائي هاراخويتي Haraxvaiti  و در پارسي باستان هارااوواتي Harauvati  است يونانيان آنرا اراخوزيا مي گفتند .

در ميان شهرهاي هند باستان كه از لحاظ روابط ايران و هند اهميت فراوان دارد اما از حوزة اطلاع فردوسي خارج بوده تاكسيلا را بايد نام برد كه نام سانسكريتي آن تاكساشيلاست در ميان رود سند و جيلم  و جنوب شرقي پيشاور كنوني كه چون به كشمير نزديك است شايد فردوسي جاهائي كه از كشمير نام مي برد قصدش معرفي اين شهر بوده باشد ، تاكسيلا قرنها مركز مهم علمي و فرهنگي هند ( هخامنشي ، سلوكي ، باختري ، كوشاني ، سكائي و پارتي ) بوده است .

10 = بست يا آبست نام ولايتي است ، برهان . نام ولايتي است از خراسان ، آنندراج . نام شهري است ، شرفنامة مينوي . شهري است از ايران ، غياث اللغات . شهري است بزرگ در حدود خراسان بر لب رود هيذمند با ناحيتي بسيار و در هندوستان است و جاي بازرگانان و مردم آن جنگي و دلاورند          حدود العالم .

شهري است ميان سجستان و غزنين و هرات به گمان  من از اعمال كابل است و اكنون خرابست ، معجم البلدان .

از شهرهاي سيستان در دويست و بيست هزار ذرعي قندهار ، مسافت تا غزنين سيصد ميل است مرآت البلدان . بست به معناي زمين ناهموار است .              لغت نامه ص 18 .

11 – به احتمال همان ثثه گوش است كه در كتيبه هاي داريوش ذكر شده و محلي بوده است ميان زرنك و كابل با كشفياتي كه دانشمندان شوروي در آسياي مركزي صورت مي دهند اهميت اين سرزمين ها از لحاظ حماسه ملي ما روز بيشتر مي شود ، از جمله در ميان نقشيهاي ديواري يافته شده در پنج كند ( حوالي سمرقند كنوني ) كه اكنون در موزه ارميتاژ لنينگراد حفظ مي شوند ، صحنه هاي رزمي و بزمي جالبي ديده مي شود كه يادآور شاهنامه و از جمله عروسي پسران فريدون و دختران پادشاه يمن و جنگ ميان پهلوان نامي ايران رستم و هيولاهاي اهريمني است . اين نقاشيها از قرن ششم ميلادي برجاي مانده اند و در حكم قديم ترين نقاشي حماسي شرقي است . در برخي از نقاشيهاي پنج كند هنرمند كوشش داشته است كه صحنه هائي از سرگذشت پرماجراي رستم پهلوان سكائي ايذان قديم را مجسم سازد . از كتاب تمدن باستاني سرزمين هاي آسياي مركزي نوشتة الكساندر بلني تكي ص 138 / 137 و تصاوير جالب آن ، در تصوير شماره 136 پهلوان سوار بر اسب است و با وقار حركت مي كند در حاليكه دو پهلوان ديگر در پشت سرش درفش حمل مي كنند ، صحنه هاي بعدي هم جنگ است از جمله تيراندازي با تير و كمان ، صحنه ديگر در چهار مجلس مبارزه پهلوان فيل سوار است با حيوانات وحشي و هيولاي افسانه اي كه يادآور هفت خوان در شاهنامه است .

12 – گندارا در زمان كوروش و سندهو در زمان داريوش به ايران ملحق شد ، تاريخ فرهنگ و مردم هند جلد دوم ص 41 .

13- نام يكي از ملكه هاي هند درين عصر نيز گندارا بوده است . همان كتاب ص 283 .

14 – اصل كلمه از يون ( يونان ) گرفته شده كه خطاب ايرانيان به يونانيهاي مقيم آسياي صغير بوده و در هند بهر خارجي گفته مي شد ، هنديان ايرانيان را نيز ياوانا مي ناميدند .

15 – نگاه كنيد به نقشه شماره 2 در كتاب تاريخ فرهنگ و مردم هند جلد دوم .

16 – زره : نام ولايتي است از سيستان ، برهان . ولايتي است كه تعلق به سيستان دارد ، فرهنگ جهانگيري . شهر و قصبه سيستان است گرشاسب ساخت چون سبب حفظ تن و جان متعرضين آن مي گرديده به زره تشبيه كرده اند و زرنك نيز گفته اند . . . . . و از جنوب آن درياچه را آب زره خوانند ، لغت نامه حرلف ز ص 363 .

زرنك : نام شهري كه حاكم نشين سيستان بوده ، برهان . شهري از سيستان بنا كرده گرشاسب ، رشيدي . و آن را زره نيز گويند ، انجمن آرا

گمان مي كنم اصل اين كلمه زيرك است و به تركي رفته و بزرگ شده سپس به فارسي برگشته و به آن صورت جديدي از فارسي داده و زرنك گفته اند ، شامل حوزه سفلاي رود هيرمند ، خرابه هاي آن نزديك زاهدان كنوني است           لغت نامه ص 258 .

از ولايت زرنك يا زره ( گاهي آب زره ) در كتب مقدس زرتشتي ذكر بسيار بميان آمده است در اوستا به ناحيه هامون و سيستان كاسااويا Kasaoya   و ادبيات زرتشتي فارسي مانند روايات كانفسه خطاب مي شده است در بندهشن درياچه هامون كيان سه نام دارد كه ابتدا آبش شيرين بوده و در اثر وزش باد گنديده شده و با ظهور سوشيانت دوباره شيرين خواهد شد ، داريوش به اين ولايت زرنگيانا خطاب مي كند ريشة همه اين نامها : زره ، آب زره ، گود زره و زرنك كلمه اوستائي زريا Zaryah  و پارسي باستان درياه Daryah  است ( نگاه كنيد به كتاب پارسي باستان كنت ص 211 كه ريشه اصلي را Zraka   يا Zranka   مي داند و اين هنگامي است كه درباره اصل كلمه در انگيانا توضيح مي دهد ) بديهي است كلمه دريا كه امروز به معناي درياست و در گذشته بمعناي رود هم بوده است از همين ريشه مي باشد .

زرنك و زره هر دو ازين كلمه مشتق شده و نام درياچه هامون هم در قديم زره كيان سه بوده است . گودزره نيز كه در جنوب غربي افغانستان كنوني واقع است از همين كلمه افاده شده ، زرنك يا سيستان يا نيمروز در جنوب خراسان بوده و نيمروز به معناي جنوبي است و تا عصر سلجوقيان نيز اين ايالت نيمروز نام داشته است . كلمه كيانسه نيز كه در دنبال زرنك ذكر مي شود بمبناي محل سكناي خاندان كياني است ، سرزمين فر يا فركياني نيز كه از سرچشمه هيرمند آغاز مي شده به مصب خود درين درياچه خاتمه مي يافته است ، پورداود پشت ها ج 1 – ص 241 .

17 – رود هيرمند از سلسله كوههاي نزديك كابل ، هندوكش سرچشمه مي گيرد و همانند گنگ كه از ابتدا تا انتها براي هندوان مقدس بود ، براي ايرانيان مقدس شمرده مي شد ، طول اين رود 100 كيلومتر است : گيگر ، نقل از يشت هاي پورداود جلد دوم ص 297 .

در فصل دهم بندهشن هيرمند زري مند ناميده شده است همان كتاب بالا ص 296 نام اوستائي هيرمند هتومنت Haetumant   است كه به خود سيستان نيز اطلاق مي شده نگاه كنيد فرگرد اول و نديداد فقره 13 – كتاب بالا ص 298