همايونفرخ، ركن‌الدين. “كارنامه هنري هنرمندان همنام، رضاعباسي، رضامصور كاشي، آقارضا مصورهروي، نكاتي تازه درباره اين سه هنرمند كه روشنگر زندگي و آثار آنان است“. دوره 14، ش158 (آذر54): 27-30.

خلاصه : ذكر مشخصات اين سه هنرمند همنام تميز آنان از يكديگر.

كارنامه هنري هنرمندان همنام

رضا عباسي ، رضا مصور كاشي ، آقا رضا مصور هروي

نكاتي تازه دربارة اين سه هنرمند كه روشنگر زندگي و آثار آنان است

ركن الدين همايونفرخ

مدير عامل سازمان كتابخانه هاي عمومي تهران

درباره اين مقاله :

در شماره 149 آن مجله ارزنده مقاله اي بقلم آقاي دكتر خواجه عبد الرشيد به ترجمه دوست دانشور آقاي بيژن سمندر تحت عنوان (( معرفي سه اثر منتشر نشده از رضا عباسي نقاش هنرمند دربار شاه عباس بزرگ )) و تفكيك آثار سه هنرمند هم نام و هم زمان اقا رضا ، عليرضا و رضا عباسي نشر يافته بود كه با توجه به مطالب سودمندي كه داشت در مورد باز شناخت اين سه هنرمند آنچنانكه بايد صحبت نشده بود . نخست اينكه عليرضا عباسي يا عليرضا تبريزي اساسا” نقاش نبوده ، بلكه خوشنويس است و بنابراين گذشته از اينكه در نام نيز با رضا عباسي اختلاف دارد در هنر نيز با او همكار نبوده است ، ديگر اينكه در زمان  و عصر شاه عباس سه رضا نام بوده اند كه نقاشي ميكرده اند و شخصيت اين سه هنرمند با هم در هم آميخته و موجب گمراهي بسيار شده و آثار رضا هراتي و يا رضا كاشاني را با آثار رضاي عباسي اشتباه ميگيرند كمااينكه آثار نشريافته در هنر و مردم هيچيك كار رضاي عباسي نيست . يك اثر آن كار آقا رضا هراتي يا رضاي جهانگير پادشاهي است و دو اثر آن كه رقم دارد (( رقم كار رضا عباسي )) بايد دانست  كه رقم جعلي است هيچگاه رضا عباسي نمي نوشته رقم كار رضا عباسيي و خط نيز خط رضا عباسي  نيست . رضا عباسي رقم ميكرده است (( رقم كمينه رضا عباسي )) يا (( رقم كمترين رضا عباسي )) و ضمنا” خط خوش داشته است . اين بنده در سال 1345 تحقيقي درباره باز شناخت سه شخصيت هنري هم نام بنام هاي آقا رضا – آقا رضا مصور هروي – آقا رضا جهانگيري انجام داده كه نكات مبهم و مجهول شخصيت اين تن را بازگو مي كند براي آنكه علاقه مندان به شناخت اين سه هنرمند هم نام و هم زمان توفيق يابند و ضمنا” مكتب و نحوه كار اين سه تن و امتياز كار هر يك از ديگري شناسانده شده باشد به تقديم اين تحقيق مبادرت گرديد .

ركن الدين همايونفرخ

رضاي عباسي ، رضا مصور كاشي ، آقا رضا مصور هروي

شهرت و معروفيت رضاي عباسي و وجود نقاشاني بنام رضا همزمان با او موجب شده است كه نقاشي هاي ديگران را بنام رضاي عباسي رقم كنند و سبك رضاي عباسي را نا شناخته سبك نقاشان ديگر را باو منسوب دارند .

براي اينكه هم رضاي عباسي و هم سبك خاصش شناخته شود ناگزيريم كساني را كه با او هم نام هستند معرفي كنيم و شرح حال هريك را بياوريم تا پس از اين منقدان دچار اشتباه نشوند .

آقا رضا ، آقا رضا مصور هروي ، آقا رضا جهانگيري

آقا رضا هنرمندي است از مردم هرات كه در مكتب هنري ان سامان كار ميكرده و نقاشي چيره دست بوده است او در سال 970 چنانكه خواهيم گفت تولد يافته و در اوان سلطنت شاه عباس بزرگ ( 1000 . ه ) باصفهان رفته و مدت هفت سال در اصفهان گذرانده چون از او استقبالي نشده ناچار مانند چندتن ديگر از نقاشان كه معرفي خواهيم كرد از طريق مشهد – قندهار راه هندوستان در پيش گرفته و در راه هند هنگام توقف در مشهد مقدس در منزل ( حاجي ميرزا خواجگي ) صورتي كشيده كه خوشبختانه موجود است .

در كنار آن شرحي نوشته و رقم كرده است ( راقمه رضا سنه 1007 ) اين آقا رضا عادت داشته آنچه را مي كشيده در آنهم شرحي مينوشته ، خطش شكسته نستعليق است و خوش خط نيست و يكي از موارد باز شناخت اثر او از آثار دو آقا رضاي ديگر خط اوست او تك صورت هم بشيوه هرات مي ساخته . در سال 1007 بهندوستان و در دربار شاه سليم پذيرفته شده و در مرقع گلشن كه در كتابخانه سلطنتي محفوظ است حواشي برخي از خطوط را حاشيه سازي و رقم كرده است ( غلام با اخلاص شاه سليم آقا رضاي مصور في تاريخ رمضان 1008 ) .

در همان مرقع مجلس ديگري هست كه چنين رقم زده است ( در سن شصت سالگي ساخته شده سنه 1030 عمل مريد با اخلاص آقا رضا جهانگير پادشاهي ) .

بايد توجه داشت كه به تقليد رضا عباسي او هم خود را جهانگير پادشاهي خوانده . هم چنانكه آقاي دكتر بياني متذكر شده اند . بر طبق اين نوشته آقا رضا مصور هروي بايد در 970 تولد يافته باشد .

آقا رضا مصور كاشي

آقا علي اصغر از جمله چهره نگاراني بود كه در دستگاه سلطان ابراهيم ميرزا فرزند بهرام ميرزا برادر شاه طهماسب ميزيست و مورد عنايت و توجه ابراهيم ميرزا بود . فرزند او بنام رضا نيز نزد پدر به تعليم نقاشي پرداخت و در اين فن سر آمد اقران گشت و در عنفوان جواني بدربار شاه عباس راه يافت و هنر او مورد عنايت و توجه قرار گرفت و بموجب فرمان از مصوران خاصه گرديد و به همين مناسبت رضا مصور خاصه رقم ميكرد . براي انكه از خصوصيات و خلقيات اين نقاش آگاه شويم شرحي را كه عالم آراي عباسي درباره او نوشته عينا” نقل مي كنيم .

( آقا رضا مصور در فن تصوير و نكته صورت و چهره گشائي ترقي عظيم كرده اعجوبه زمان گشت و در اين عصر و زمان مسلم الثبوت است . از جهالت نفس با ان نزاكت قلم هميشه زور آزمائي و روش كشتي گيري كرده ، از آن شيوه محظوظ بودي و در اين عهد في الجمله از آن هرزه درائي باز آمده (( زمان تحرير عالم آرا )) اما متوجه كار كمتر شده بدمزاج و بي حوصله و سرد اختلاط است در خدمت حضرت اعلي شاهي ظل الهي مورد عواطف والطاف گرديده و رعايت هاي كلي يافت اما از اطوار ناهنجار صاحب اعتبار نشد و هميشه مفلس و پريشان حال است ) .

اينك متن فرمان شاه عباس درباره عنوان مصور خاصه كه براي رضا مصور كاشاني صادر شده بوده است .

(( چون مصور كارخانه انه مصور الاشياء و قادر علي مايشاء بمحض قدرت ازلي بقلم لم يزلي نقش نواب فلك جناب ما را بمقتضاي ايه احسن صوركم در صحيفه جهان و لوح خواطر بني نوع انسان كالنقش في الحجر تحرير و تصوير فرمود پرگاروار كره خاك و دوائر افلاك را در تحت تصرف اسكان ما آورد لاجرم نقش مردي كه در صفحه حل كاري خورشيد پر زينت و زيب بر وفق مقاصد و مطالب ما چره گشائي و بشكر اين مواهب عظمي همواره ما را نيز در صفحه خاطر خطير اين صورت نقش تدبير گشته كه جمعي از هنرمندان نادره كار و نقاشان بدايع نگاه كه در زمان دولت روزافزون در ظل عواطف تربيت ما نشوونما يافته اند بروجهي رعايت و تربيت فرمائيم كه پيكر فراغت و رفاهيت ايشان برنگ حصول اماني و آمال مصور بوده مرفه الحال و فارغ الاحوال روزگار گذرانند .

لهذا شمه اي از مراحم بي عنايت شاهانه را درباره سعادت آثار نادره الزماني وحيد دوراني آقا رضا مصور خاصه كه از عنفوان شباب آثار قلم معجزنگارش دستور العمل نقاشان نادره كار و مورد تربيت نواب ماست فرموديم . )

كارهاي آقا رضا مصور خاصه كاشاني اغلب تك صورت است و بيشتر سياه قلم كار ميكرده و روش او دنباله مكتب تبريز است و در طرح و خطوط قلمي بسيار محكم دارد . رنگ كمتر بكار مي برده و بيشتر با خطوط كار خود را نشان ميداده و بهترين نمونه كار او صورت حكيم شفائي شاعر است . داماد آقا رضا مصور كاشي نيز بنام مصور كاشي معروف است و نقاش بوده و در دستگاه سار و تقي وزير مازندران بسر مي برده است و او هم امضا مي كند مصور كاشي .

رضا عباسي

براي بحث در شرح حال و احوال رضاي عباسي نخست بشرحي كه گلستان هنر درباره آقا رضا كاشي نوشته است  توجه مي كنيم : . . . . . . . ( آقا رضا ولد مولانا علي اصغر كاشاني است ) ( زمانه اگر بوجود او افتخار نمايد مي شايد چه در تصوير و چهره گشائي و شبيه كشي نظير و عديل ندارد و گر ماني زنده بودي و استاد بهزاد حيات يافتي روزي يكي صد افرين بر وي نمودي و ديگري بوسه بر دست او نهادي همگي استادان و مصوران نادر زمان او را باستادي مسلم دارند . هنوز ايام ترقي و جواني او باقي است وي در خدمت اشرف شاه كامياب مالك رقاب سپهر انتساب سلطان شاه عباس خلد الله ملكه مي باشد . يك مرتبه صورتي ساخته و پرداخته بود كه شاه عالميان بجايزه آن ، بوسه بر دست او نهاد ) .

دانستيم كه رضا مصور هروي در سال 1007 به هند رفت و هم چنين رضا مصور كاشي كه مصور خاصه بوده است . بطوريكه عالم آراي عباسي نوشته و ديگران هم متذكر شده اند ، دلباخته و شيفته فن كشتي بوده و از اوان سلطنت شاه عباس نقاشي ميكرده و در دستگاه شاه نام و عنواني داشته است .

رضا مصور كاشاني بزعم ماجز رضاي عباسي است و اينك دلائل ما .

1 – معين مصور شاگرد رضا عباسي بوده و در اين هيچگونه شك و ترديد نميتوان كرد . معين مصور از استادش رضاي عباسي صورتي كشيده و در حاشيه آن نوشته است ( شبيه غفران و رضوان آرامگاهي مرحومي مغفوري استادم . رضاء مصور عباسي مشهور برضاء عباسي بتاريخ شهر شوال با اقبال سنه 1044 آبرنگ گرديده بود كه در شهر ذوالقعده الحرام سال مذكور از دارفنا بعالم بقا رحلت نمود و اين شبيه را بعد از چهل سال در چهاردهم شهر رمضان المبارك 1084 حسب الفرموده فرزندي محمد نصيرا با تمام رسانيد معين مصور غفرالله ذنوبه ) .

2 – در گلستان هنر و عالم آراي عباسي صحبت و سخن از آقا رضا كاشاني و آقا رضا مصور خاصه است در فرمانيكه براي او صادر گرديده بنام رضا مصور خاصه ناميده شده است  نامي از رضاي عباسي در ميان نيست بنابراين نميتوان آقا رضا كاشي و رضا هروي را رضاي عباسي دانست بخصوص با توجه به نكاتي كه ياد خواهيم كرد .

اينك بجاست يكي ديگر از كساني را كه با رضاي عباسي هم نام است و مانند او بداشتن عنوان انتسابي عباسي مفتخر بوده بشناسيم ، عليرضا تبريزي كه شاگرد مولانا علي بيك تبريزي است كه در خط استاد بوده و چندي در قزوين كتابت ميكرده و سپس در سلك خاصان و ندماي فرهاد خان در آمده و چون صيت شهرتش در هنر خط نويسي بالا گرفته شاه عباس او را باصفهان خواسته . تاريخ عباسي در اين مورد مينويسد : ( روز پنجشنبه غره شوال 1001 نادر العصر و الزمان آنكه اسمش با خوشنويس عهد به عدد موافق است يعني عليرضاي تبريزي بشرف ملازمت اختصاص يافته فاخر سرافراز شد و انيس مجلس گرديد ) و از طرف ديگر گلستان هنر در شرح حال عليرضا تبريزي خطاط مينويسد ( اكنون ده دوازده سال شد كه در ملازمت ركاب ظفر انتساب شاه كام بخش كامياب  در جمع يورش ها و ساق ها اقدام دارند . )

با اين توصيف ميتوان گفت سال تأليف گلستان هنر بايد بين سالهاي 1018 – 1020 باشد و از طرفي در آثاريكه رقم رضاي عباسي را دارد تاكنون تاريخ كمتر از 1025 ديده نشده است ميتوان گفت رضاي عباسي در زمان تأليف گلستان هنر هنوز هنرش معرفي و شناخته نشده بوده است .

ديگر اينكه : با توجه به شبيه او كه معين مصور رسم كرده و اينك در دست است و و صفي كه از آقا رضا مصور كاشي عالم اراي عباسي كرده است نميتوان كوچكترين و كمترين تشابهي يافت .

تصوير موجود از رضاي عباسي او را مردي بسيار متين و سنگين وموقر و نجيب و نحيف اندام نشان ميدهد . در حاليكه براساس وصف عالم آراي عباسي درباره آقا رضا مصور كاشي بايد مردي پهلوان و كشتي گير ولوند و شوريده حال را در عكس ديد !!

نكته ديگر آنكه اين تصوير در سال 1044 ترسيم يافته و در اين تاريخ او مردي چهل و پنجساله بنظر ميرسد و بنابراين نظر بايد در حدود هزار هجري متولد شده باشد . در آثاري كه رقم رضاي عباسي را دارد تاريخ هاي از 1025 – 1044  ديده ميشود و هيچ تصويري در دست نيست كه با رقم رضاي عباسي مثلا” سال 1010 يا 1015 داشته باشد و اينهم معقول نيست زيرا در اين تاريخها رضاي عباسي واقعي طفلي ده ساله بوده است . كارهاي اصيل رضا عباسي كه با مشخصات كار او تطبيق ميكند همه با خطي بسيار خوش نستعليق كه با يك موي گرده گربه است نوشته ( و اينهم خود هنري است ) شده و آثار آقا رضا مصور كاشي كه رقم رضا مصور را دارد خط تحرير شكسته آنهم بسيار معمولي است .

مكتب رضا عباسي توجه كامل به طبيعت است ، طبيعت آنچنانكه هست عينا” در آثار رضا عباسي منعكس ميگردد . او در زمان خود سبكي نو و مكتبي تازه ابداع كرده و سنت هاي مكتب هرات و تبريز را شكسته است . يكي از خصوصيات سبك رضا عباسي اينست كه در چهره سازي كاملا” حركات و وجنات چهره ها را ضبط ميكرده است . رضا عباسي در تك صورت سازي مهارت داشت و مجلس هائي كه مي كشيد بيشتر توجهش به پروراندن صورتها معطوف بود . شخصيت هاي مجلس هائي كه كشيده است بزرگتر و برجسته تر از مكتب تبريز است . در مجلس هائي كه براي داستانها رسم ميكرد بجاي آنكه قهرمان و اشخاص داستان را از صورت هاي خيالي بكشد شخصيت هاي زمان خود را بجاي آنها ميگذاشت . رنگها در آثار رضا عباسي نقش عمده اي را در تجسم ايفاء ميكند . از ريزه كاريهاي مكتب هرات و تبريز پرهيز دارد . كارهاي او با چند خط و رنگ مشخص ميگردد و تنها در صورت سازي پرداز و سايه بكار مي برد در نقاشي ديواري با اندازه هاي بزرگ سبك او مشخص و متمايز است . در نقش صورت سازي روي كاشي پس از دوران سلجوقي مكتب تازه اي ابداع كرده است و براي نمونه يك مجلس از اين كاشي ها را در اينجا يادآور مي شويم و ان صحنه ايست كه در عمارت چهل ستون موجود است .

در چهل ستون و سر در قيصريه اصفهان آثار قلمي رضا عباسي را در تزئين ديواري ميتوان ديد براي آنكه مكتب رضا عباسي را از مكتب ديگرا تميز دهيم و آثار او را بهتر بشناسيم يك معيار و سنجش اطمينان بخش در اختيار ماست و آن آثار شاگرد ممتازش معين مصور است . معين مصور بدون هيچگونه ابداع و ابتكاري مكتب استادش را تقليد و پيروي ميكرده است . آثاري كه از رضا عباسي با آثار معين مصور مانند باشد از رضا عباسي است لاغير . . . ( عكسهاي شماره 78 – 79 – 80 – 81 – 82 – 83 در كتاب تاريخ كتاب از كارهاي رضا عباسي و عكس شماره 140 از معين مصور است ) . ملاحظه عكس شماره 83 با شماره 140 از معين مصور اين حقيقت را گوياست .

رضا عباسي شاگردان هنرمندي تربيت كرد كه از مشهورترين آنها ميتوان از شفيع عباسي – افضل مصور حسيني – شيخ محمود – جبيب اله مشهدي – شاه قاسم ( عكسهاي شماره 88 – 89 – 90 – 92 ) ياد كرد .