بهنام

6 – راگ مالايا ترجمة هزار دهربد دانشمندي از درباريان شاه جهان (1037 – 1068) كه به دستور او راگهاي هندي «بكشوا» يانايك يخشوارا به فارسي برگردانده است.

شد جلوه گر آفتاب تابان	چون گشت سپيده دم نمايان
بربسته به فرق عقدة موي	هندو پسري جوان و خوش روي
شد صبر و قرار دل بيكبار	انجام: ناگه يك شير شد نمودار

* نسخة ش 368/385 محمد شفيع (ص 335 فهرست) داراي چهل نمونه صحنة نقاشي با ترانه هاي فارسي در شرح آنها و با نام و هنگام سرودن راگها، تصويرها از مسجد و معبد و مردم مسلمان و هندو و سيگه و ديگران است و آخرين آنها پيكرة اكبرشاه (963 – 1014) است، نستعليق سدة 11 براي عبدالرحمان 41 گ 4 و 5 س.

7 - رساله در موسقيي هندي، در آن ياد مي شود از شاه جهان نامه و از سلطان حسين شرقي فرمانرواي جونپور و از «ست ادهيا يعني هفت ركن ايزدي، سراادهيا، راگ ادهيا … هست ادهيا» مؤلف آن مريد فرقة ناجية صوفية اسلاميه است.

آغاز : باب بيستم (يا هشتم) در بيان موجزي از علم سنگيت و آن موسيقيه هنديه بوده باشد مبني بر يك ذكر.

انجام: هفدهم بحر هزج بوده باشد و السلام علي من اتبع الهدي.

ش 6361 شيراني (3 : 556 ش 3012) نستعليق هندي 1 ع 2/1233 در 29 گ 15 س رقعي آغاز افتاده .

8 – فريد الزمان في معرفه الالحان: در موسيقي و رقص وسروده هندي، با عبارتهاي هندي به خط فارسي و با ترجمه فارسي ، ساخته براي فيروزشاه بهمني در دو بخش: 1 – موسيقي 2 – رقص.

* موزه ملي كراچي، تعليق سدة 8، عنوان شنگرف، 140 گ 13 س، ربعي، جلد مقوا، از نسخه نام كتاب بدست نميآيد چه آغاز و انجام آن افتاده است، كسي در ص ع نشانه هاي آنرا نوشته و آنرا چنين شناسانده و شايد با نسخه ديگري سنجيده باشد. از اين نسخه در فهرست مخطوطات سرفراز علي (ص 66) ياد شده است بي آنكه نشاني درستي از آن داده باشد (منزوي 3901) .

فصل چهارم – كهن مزمار و اين هفت نوع را شامل است.

باب هفتم – در بيان معرفت سرس ادهيا يعني شناختن اطوار رقاصه و اين باب مشتمل است براي حركات بعضي اعضاء بر سبيل مفردات و پاي كوبي نمودن پاتن بر ضرب مزمار و اصناف پرده واصوات كه مؤسس است بر چهل و هفت فصل برحسب مقالات و آن رقص مذكور بر سه نوع است:

فصل چهاردهم – در بيان سده كرده، در 108 موره.

پس در اين نسخه فصلهاي 4 و 5 باب 6 و 16 فصل باب 7 است.

كتاب ديگري مي شناسم بنام فرائد الزمان في علم الالحان از شرف الدين العلاء علوي حسيني بغدادي كه از آن در الميزان في علم الاوزان (ش 5/992 B خاورشناسي لنينگراد) ياد شده است شايد او همان شرف الدين محمد علوي سرخسي حكيم سلطان مترجم ذخيرة اسكندري باشد كه عبدالحسين شيرازي در بهجت القلوب از او نام برده است. ترجمة ذخيره كه در فهرست منزوي (621) آمده مترجم آن شناخته نيست.

اين كتاب گويا همان فريدالزمان في علم الالحان باشد كه مؤلف غنيت المنيت آن را به دستور ملك شمس الدين ابراهيم حسن ابورجا فرمان رواي گجرات از عربي به فارسي درآورده است. از نسخة آن در فهرست سرافراز علي رضوي (ص 66) ياد شده است (گفتار من در هنر و مردم ش 12 و 13) .

Indian history congress proceedings of twenty forth session. Delhi 1961 Calcutta 1963.

مقاله اي دارد به انگليسي به عنوان «غنيت المنيت كهن ترين نسخة خطي فارسي در موسيقي هندي» (ص 77 – 179) و از تنها نسخة آن به شمارة 1863 ديوان هند (ش 2008 اته) كه عكس آن در گروه تاريخ دانشگاه اسلامي علي گره هست ياد مي كند و مي نويسد كه آن به نسخ كهني و گويا اندكي پس از تأليف نوشته شده است و در آن تصوير افزارها موسيقي است (44 – 51) اين كتاب پس از ترجمة فريد الزمان و اندكي پس از 776 در زمان فيروزشاه (752 – 790) براي همان ملك شمس الدين كه وزير او بوده است ساخته شده است. از آغاز نسخه چند برگي و از انجام آن چهار فصلي افتاده و مؤلف آن شناخته نيست.

در آن موسيقي ايراني سخني به ميان نيامده بلكه از موسيقي هندي كاوش شده است.

شمس الدين ابورجا با كارهاي سياسي و ديني كه داشته بود به شنيدن سماع ايراني و سُراد S orad هندي مي پرداخته و گاهي هم براي كساني در پيرامون او مي بوده اند و از موسيقي هيچ آگاهي نداشته اند مطالبي را روشن ميكرده است اين بود كه به مؤلف دستور داده است تا كتابي در موسيقي هندي بنويسد و او هم در تأليف اين كتاب از موسيقي شناسان و نوازندگاني كه ابورجا به دربار خويش آورده بهره مي برده و از آثار هندي كه در دسترس داشته است مانند: براهاتا، سانگيت راتناكار، سانگيت داتناولي، سانگيت بينود، سانگيت مودرا، ساتاناك ، داكا آرانو، برميداشته است.³

9 – قاعده مقامات در اصطلاحات موسيقي ازمقامات و شعب وآوازه و هفده بحر اصول

آغاز : بدانكه مقام و شعبه چون درخت و شاخها باشد … در اين نظم ياد كرده اند شعر : نمايم دو شعبه بر هريك مقام …. شعب رومبرقع دگر چارگاه.

* در جنگ كتابخانه حكيم محمد نبي خان جمال سويداء در شهر لاهور داراي ترجمة كهني از برءالساعه رازي و متن آن و رساله هاي ديگر، به اندازه ربعي، به نظم است در 14 سطر چليپا، در صفحة روبرو هم چند بند فارسي است در موسيقي.

10 – مجموعه، نسخة محمد سليم دانشمند گياه شناس در شهر پيشاور، نستعليق روز دوشنبه 14 ع 1/1208 ، عنوان شنگرف، رقعي، داراي:

5 – رساله في استخراج حبيب الرجه الواحده : همو

بدينگونه: «غذه (هذه؟) الرسالة من تصانيف مولانا الاعظم صفي الله عبده عبدالمؤمن طاب ثراه، بداكه علم موسيقي بر دوازده پرده نهاده است و در هشت فصل زياده شرح ندارد.

فصل اول چنان دان كه اين علم داوزده پرده نيست وسيصد و شصت آوازه است …. فصل هشتم حكمي كه زدن پرده ها كرده اند …. و شنونده را ذوقي حاصل شود»

7 – رساله في الهندسه يا اشكال التأسيس في مقدمه و عده اشكال.

11 – نغمة وحدت يا رساله در علم موسيقيه : ميرزا بيگ پسر سيدعلي حسيني اصفهاني كه گويا آنرا براي پادشاهي ساخته است. او جز ميرزا بيك بن حسن حسيني گونابادي فيض آبادي محولاتي مؤلف الروضه الصفويه (تا تاريخ 1023) و نويسندة اخلاق محتشمي طوسي در 20 ع 2/1009 (فهرست فيلمها 7 و 111) ميباشد، داراي ديباچه است و مقدمه و فصل در بيان طرز و ساختن و خواندن تصنيف فارسي و فصل و در بيان نغمه سرايي كه هر نسخة فارسي او را چه وقتي بايد خواند و فصل بدانكه انسان را سه چيز است كه كسبي نيست.

در متن آمده است كه «مرتب به مقدمه و زمزمه و خاتمه گردانيد».

در آن برخي از راگها و آهنگي كه به فارسي مطابق دارد به نظم و نثر درآمده است و آميخته ايست از دو موسيقي ايراني و هندي.

آغاز: سرود سرايان عشرت گه قال و نغمه سنجان سرابستان حال به شهد ثناي صانعي غذب البيان اند كه چاشين نغمه هاي شكربن در رگ و پي و ني دوانيده … سبب از تأليف اين نسخه احقر خلق الله صانع الغني ابن سيدعلي ميرزا بيگ الحسيني الاصفهاني شبي از ليالي زمان در باغ دلگشاي جهان آراي.

(در آغاز موسيقي روحاني (منزوي 3910) نزديك است).

انجام: كه اين حظ نفس است وآن حظ روح . شكر لله كه توفيق اتمام نسخه يافت. اميد كه به نظر كيميا اثر صرافان دارالعيار نغمه طرازي و جوهر شناسان راسته بازار عشاق نوازي آنكه اگر سهوي در آن رفته باشد بي شايبة تعصب در صورت تحقيق به خلعت عفو پوشانند و منظور ندارند.

اين نغمة وحدت شد و خوش يافت خطاب	از زمزم وحدت تو نوشيدم آب
رب اغفرلي انت كريم الوهاب	نوميد نيم ز رحمت فضل الله
به بزم مردم دانا اشاره اي كافي است	سخن كشيدن مزيد علتها است

* جنگ ومجموعة شمارة 2/6262 (فهرست شيراني 3 : 3013) كه نيمة دوم نسخه بايد باشد و اين رساله ش 1 آن و در برگ 96 پ – 100 پ 21 س، نستعليق سدة 11، عنوان شنگرف، جدول شنگرف و لاجورد، ربعي،

هردو گويا از همان اصفهاني است، اين سه شماره به يك خط است.

ش 4 – لمعة اول در احوال حضرت خاتم الانبياء (به قلم ديگر).

* كتابخانه دانا گنج بخش، ش 586/71، نستعليق و شكستة اردو و فارسي خواناي روشن پختة سدة 12، عنوانها و سرفصلها و نشانها شنگرف ، جدول و ستون بندي مشكي و شنگرف، كاغذ خاكي رنگ نازك سيالكوتي آب ديده وصالي شده، جلد تيكاج سياه عطف و گوشه سرخ، 98 گ 196 ص 10 تا 20 بيت چليپا، اندازه 7 * 16 و 9*18، بيرون 5/1 * 5/12 * 5/23 .

از يادداشت آقاي محمد حسين تسبيحي مؤلف فهرست اين كتابخانه:

مؤلف : يا (شاعر) و تاريخ تأليف معلوم نشد، نام تأليف را در صفحة 3 :«مجموعة دلگشا و مسرت افزا نوشته اند» : «فهرست اين مقامات مجموعة دلگشا و مسرت افزا اين است».

آغاز : «بسم الله الرحمن الرحيم رب بَّسروتم بالخير، مقام اصفهان چارگاه شعبه زنگوله وقت سرود اول ساعت روز،

بدعت برگرفت از خاك ره افتاده خوارانرا	بحمدالله كه سحت دارد ايزد دلفكارانرا
آن لاله ز خون شهرياري بوده است	در هر دشتي كه لاله زاري بوده است
در درنادر تن تنه تاني	جانم در درتناتلي تنانادر
تن ناتن ني افتاده خواريرا	تنه نادرتان تن تمه تن

انجام : افتادگي دارد و اينگونه پايان مييابد:

خمار آلوده چشم كافرش بين	شكنج وپيچش و جعد ترش بين
درونم پاره كن خاكسترش بين	دلم را سوختي و باورت نيست
قبول خاطر موسي نگاهان كن بيانم را	الهي شوخي برق تجلي ده زبانم را
در آن ساعت كه از كف مي برد شوقش عنانم را»	به كويش مي روم چون برق در آغوش بي تابي

چگونگي: اين نسخه مجموعه اي از اشعار برگزيده از شاعران مختلف است كه به منظور اجرا در مقامات و آهنگ ها و لحن هاي گوناگون موسيقي گردآوري شده است. فهرست مقامات در صفحه 3 در يك جدول آمده است كه شامل 50 مقام است. اول «مقام چارگاه» و آخر «مقام پرچ» هر مقام خود تقسيماتي ديگر دارد كه بنامهاي «يكه، دويكه، حجز، دورنيم دور، تاله، دوتاله ،سه تاله، رواني، رويه، دورويه» عنوان شده است. در هرمقام شرح ميدهد كه برداشت آن از «طوطي» يا «بلبل» و يا ديگر پرندگان برآمده است و ساعات اجراي مقامات در شب و روز يادآور ميگردد. از موسيقي پارسي و هندي وكشميري گفت وگو مي كند . علاوه بر اينكه اشعار مختلف در اوزان متنوع دارد، اين نسخه حامل بسياري از اصطلاحات فارسي و هندي علم موسيقي است. در آغاز و انجام و كنارة صفحات اشعاري و يادداشتهاي موسيقي افزوده اند. نشان چند مهر دارد كه همه از يك تن است: «محمد يعقوب عبدالله …»)

13 – مرآت آفتاب نما: عبدالرحمان شاه نوازخان هاشمي دهلوي (منزوي 3905 و 4196 تاريخ تذكره هاي فارسي 2:774 – تاريخي مقالات محمد اسلم ص 100) .

14 – مرآت خيال : شيرخان پسر احمد خان لودي، ساختة 1102 ، در آن رساله ايست در بيان موسيقي (تاريخ تذكره هاي فارسي 2 : 242) .

* ش Apli 19 A كتابخانة دنشگاه پنجاب در لاهور، نستعليق سدة 12 .

3 – در اين مقاله آمده كه سرگذشت ابورجا در تاريخ فيروز شاهي عفيف (491 و 497) و تاريخ مبارك شاهي (130 و 146) و طبقات اكبري و تاريخ گجرات كميساريات (1 : 45) هست.


	دانش‌پژوه، محمدعلي. “موسيقي نامه‌ها در چهارزبان“. دوره12-14، ش159و160 (دي وبهمن54): 100-104.

	خلاصه : مولف و گردآوردندة اين مجموعه مقالات پس ازمدتي مطالعه و جستجو در كتابخانه‌هاي شوروي، اروپا، امريكاو هند و سند وآشنايي با نسخ خطي به زبانهاي فارسي و عربي و تركي مربوط به فرهنگ ايراني و اسلامي، به چندين نسخه در موسيقي سودمند يافته است و يادداشتهايي دراين‌باره برداشته كه در پانزده شمارة اين مجله عرضه نموده است، اين مجموعه به چهار زبان (فارسي، عربي و تركي و روسي) است.