ورجاوند، پرويز.“چهلستونهاي پر شكوه بناب،شاهكاري از معماري چوبي آغاز دوران صفويه در آذربايجان”. دوره 14، ش 162(فروردين 55 ):5ـ9،تصوير.

 

خلاصه :شهرك بناب و مسجد معتبرآن: شرح مختصري از معماري مسجد مهر آباد بناب و مسجد ميدان بناب شامل شرح نقشه ، نحوه ساختماني و شكل فضايي شبستان .

چهلستون‌هاي پرشكوه بناب

شاهكاري از معماري چوبي آغاز دوران صفويه در آذربايجان

 

بررسي و نوشته: دكتر پرويز ورجاوند

استاد دانشگاه تهران و مشاور سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران

 

بناب كه در فاصله شانزده كيلومتري مراغه و در مسير جاده تبريز- مراغه قرار دارد، بر رويهم شهرك جالبي است كه از جمله ويژگي چشمگيرش ميتوان از مجسمه دخترك انگور چين آن ياد كرد كه در وسط ميدان اصلي شهر قرار دارد و نظر هر تازه‌واردي را بخود جلب ميسازد. زيرا كه كمتر كسي طبق معمول انتظار ديدن چنين اثري را در آنجا دارد. اين مجسمه به گونه‌اي خاص انسان را متوجه آن ميسازد، كه در يك منطقه كشاورزي با باغهاي ميوه و تاكستانهاي سرسبز قرار دارد.

از بناب در تاريخ صحبت زيادي نشده است شايد كه دليل آن نزديكي و پيوستگي‌اش با مراغه بوده است. مراغه شهري معتبر در آذربايجان. با اينهمه بناب شهري است كه از گذشته اين سرزمين نشانه‌هائي در خود محفوظ دارد. مهمترين اين نشانه‌ها عبارتند از «مسجد ميدان» و «مسجد مهرآباد» بناب، آثاري مربوط به آغاز دوران صفويه.

اين دو مسجد تنها نه از آنجهت كه به حدود شش سده پيش تعلق دارند داراي ارزش و اعتبار ميباشند، بلكه بدليل كاري كه بر روي آنها شده و هنري كه در خلقشان بكار رفته، داراي اهميت هستند و در ميان آثار معماري چوبي ايران جايگاهي بلند دارند و جا دارد كه در حفظ و نگهداري آنها صميمانه كوشش شود. درباره ارزش اين دو اثر جا دارد يادآور شويم كه چهل‌ستونهاي چوبي آن با تزئينات ارزنده و شكوهمندشان جزء نخستين سرمشق‌هاي ستاوندهاي چوبي مشهور دوران صفويه در اصفهان، يعني «چهل‌ستون» و «عالي‌قاپو» بشمار ميروند.

در اينجا بدون آنكه به تجزيه و تحليل امر بپردازيم جا دارد يادآور شويم كه شبستانهاي چهل‌ستون مانند بناب آثاري هستند كه در دنبال چهل‌ستونهاي با عظمت مسجدهاي معروف مراغه چون «مسجد معزالدينظ و «مسجد ملا رستم» بنا شده‌اند.

اينك با توجه بآنچه كه بيان گرديد در زير به معرفي و توصيف دو مسجد معتبر «مهرآباد» و «مسجد ميدان» بناب ميپردازيم.

مسجد مهرآباد بناب

اينكه چرا اين مسجد را مهرآباد ناميده‌اند بر كسي روشن نيست ولي جا دارد كه درباره آن بررسي شود و چون و چرائي اين نامگذاري مشخص شود. همانقدر كه در نخستين برخورد نبايد بين اين محل و ايزد مهر پيوندي استوار قائل شد، همانطور نيز نبايد نسبت بآن بي‌اعتنا بود و برايش مفهوميجستجو نكرد. در اين باره بهمين ناچيز بسنده ميكنيم چرا كه قصد ما بر اين نيست تا در اين نوشته ارتباط ميان اين محل و واژه «مهر» را مورد گفتگو قرار دهيم.

مسجد مهرآباد در كنار ميداني بهمين نام بنا شده است.ميداني كه در ميان آن و نزديك ورودي مسجد يك درخت تناور نارون قرار دارد، درختي كه انبوهي شاخه‌هاي سرسبز آن نگاه را بسوي خود ميكشد.

منظره‌اي از فضاي داخلي شبستان پرشكوه مسجد مهرآباد بناب «عكس از نگارنده».

نماي خارجي مسجد در كنار ميدان از شمال به جنوب عبارتست از يك سر در متوسط و ساده ورودي با قوس تيزدار يك مناره با روكشي از نره كاشي و بالاخره پنج پنجره نورگير در بالا و پنج در كوتاه ورودي در زير آنها .

تمامي شبستان مسجد مهرآباد بر روي سكوئي بارتفاع حدود 40/1 متر بنا شده است. امري كه در مسجد «گزاوشت» نيز شاهد آن هستيم. بنابراين وروديهاي كم‌ارتفاع پنج‌گانه كه در زير پنجره‌ها قرار دارند از كف ميدان بالاتر واقع شده‌اند. با عبور از ورودي مسجد به صحن شاد و باصفاي مسجد وارد ميشويم. صحن مزبور با حوض آب ميان آن و باغچه‌هاي اطرافش صفا و جلوه‌اي خاص دارد. تمامي اضلاع جنوبي صحن را ديوار شبستان اصلي مسجد فرا گرفته كه براي ورود بآن بايد از چند پلكان بالا رفت.

 

شبستان مسجد:

شبستان وسيع ستوندار مسجد داراي طرحي است نزديك به چهار گوش. در دو جانب شرقي و غربي شبستان دو بالكون سراسري براي استفاده بانوان بنا كرده‌اند. سقف شبستان بر روي 20 ستون فضاي مياني و ده ستون متعلق به بالكون‌ها استوار شده است. در ديوار جنوبي شبستان در وسط مهرابي به نسبت ساده و در دو سوي آن دو پنجره بزرگ قرار دارد. در ديوارهاي شرقي و غربي در قسمت بالكونهاي زنانه هر طرف پنج پنجره و در زير آنها در پائين پنجره در ورودي قرار دارد. در جانب غربي شبستان فضاي زير بالكون به پستوهاي كوچك وگاه راهروهاي كم ‌عرض و كم ارتفاع تقسيم گرديده كه از يكسو توسط درهاي ورودي زير بالكون با محوطه اصل شبستان در ارتباط هستند و از سوي ديگر توسط درهاي مقابل اين وروديها به فضاي آزاد واقع در غرب شبستان راه مييابند.

ستونهاي 20 گانه بلند محوطه شبستان همگي بر روي پايه‌هاي ساده سنگي استوار شده‌اند و سر ستونهايشان شبيه سر ستونهاي مسجد ملا رستم مراغه و مسجد گزاوشت بناب با كمك قابسازي مقرنس مانند بگونه‌اي  بلند و كشيده ساخته‌اند. سر ستونهاي مربوط به بالكونهاي دو طرف نيز با همين شيوه ساخته شده ‌اند با اين تفاوت كه ارتفاع آنها كمتر است و بصورت يك مكعب كامل درآمده‌اند و از كشيدگي سر ستونهاي مياني در آنها نشانه‌اي نيست و اين بآن دليل است كه از كف بالكن تا سقف شبستان فاصله كم است و به هنرمند اجازه نميداده است تا همان شيوه را بكار گيرد.

شيوه پوشش تيرهاي حمال و نحوه تيرريزي و چوبكاري زير سقف بهمان گونه است كه در توضيح مسجد گزاوشت بناب خواهد آمد. در مورد نقاشيهاي روي سر ستونها، صندوقه روي  تيرهاي حمال و «پردو»‌هاي زير سقف بايد گفت كه دقت و جلوه‌كاري كه در اين محل با آن برخورد ميگردد چشم‌گيرتر از آنست كه در مسجد گزاوشت شاهد آنيم و طرحهائي كه در اينجا ميبينيم عبارتند از: نگاره‌هاي گياهي تزئيني و طرخهاي جالب ترنج مانند كه با رنگ‌هائي چون: قرمز- زرد- سبز- آبي و نارنجي اجراءؤ شده‌اند.

مسجد مهرآباد بناب از يك نظر در بين مسجدهاي منطقه داراي اهميت خاص و استثنائي ميباشد و آن مربوط است به وجود كتيبه‌تاريخ‌دار آن كه در ديوار شمال نصب شده است. سنگ كتيبه مرمر است و بخط ثلث نوشته شده است.

متن كتيبه چنين است: «بني هذا المسجد المبارك في ايام الدوله السلطان العادل و المرشد الكامل، السلطان بن السلطان، ابي المظفر شاه طهماسب الصفوي الحسيني بهادر خان باشاره العاليته بيبي جان خانم بنت منصور بيك في شهور سنه احدي و خمسين و تسعمائه».

بر طبق اين كتيبه هزينه بهاي مسجد توسط بي بي جان خانم دختر منصور بيك پرداخت و مسجد در سال 951 ه.ق در زمان سلطنت شاه طهماسب بنا شده است. كتيبه روشن نمي‌سازد كه آيا در اينجا از قبل نيز مسجدي بوده يا خير و اينكه بناي مسجد در چه محلي صورت گرفته است. اين همه مربوط ميشود به بررسي‌ها و گمانه‌زنيهاي آينده در كف شبستان.

 

مسجد ميدان بناب

در كنار ميدان تره‌بار فروشي شهر بناب كه به ميدان «گزاوشت» معروف است مسجدي قرار دارد كه اهالي آن را به نام «مسجد ميدان» مي‌خوانند. در نماي خارجي اين مسجد چيز چشم‌گيري وجود ندارد و ديوارهاي گاهگلي آن كشش خاصي در هر بيننده عادي براي ديدن آن ايجاد نميكند. بهمين دليل هم در چند سال پيش (1251 شمسي) شهردار شهر براي امتداد خياباني كه اينك از كنار مسجد ميگذرد قصد داشت تا آن را ويران سازد. آخر بناهاي كهن هر چه باشد قديمي است و آثار قديم به نظر برخي با عمران و آباداني شهرها منافات دارد و جا دارد كه ويرانشان سازند!؟

مسجد ميدان گذشته از اندازه‌هاي جالب طول و عرض و محوطه‌اي كه فراگرفته است، از نظر ارتفاع و بلندي نيز شايد چشم‌گيرترين بناي مركز بناب باشد. در نماي شرقي وجود تعدادي دكان در زير مسجد با آن حالت يك بناي دو طبقه را بخشيده و به نظر ميرسد كه زير شبستان مسجد بايد خالي باشد. ولي چنين نيست و مسجد بر فراز پشته‌اي ساخته شده است. از اينرو براي ورود به شبستان ميبايد از هشت پله بالا رفت و پا به درون گذارد.

درباره اين پشته و اينكه به صورت طبيعي بوده يا به گونه‌صفه‌اي ساخته شده در هيچ جا مطلبي بيان نشده است و كسي بدان اشاره‌اي نكرده است. ولي تابستان امسال (1354) وقتي سرگرم بررسي بناي مسجد بودم با نكته جالبي برخورد گرديد كه چگونگي امر را روشن ساخت. چنانكه در بالا گفته شد از جانب ضلع شمال مسجد خياباني ميگذرد كه پلكان ورودي شبستان مسجد نيز در كنار آن قرار دارد. در طرف ديگر خيابان قطعه رميني است كه در آن براي ايجاد بنا در چند محل گودهاي چهارگوش به طول و عرض حدود يك متر كنده بودند. شكل كلي اين گودها بي‌شباهت به گمانه‌زنيهاي باستانشناسي نيست.

در برخورد با اين گودها حس كنجكاوي ما را بر آن داشت تا به خاكهاي بيرون آورده شده از داخل اين گودالها توجه كنيم. در اولين وارسي با سفالهائي برخورد گرديد كه به دوران اسلامي و حدود قرن هفتم و قبل از آن تعلق داشتند. وضع گمانه‌ها نشان ميداد كه هنوز به خاك بكر نرسيده‌اند. به دسن آمدن اين قطعه سفالها از يك سو و اختلاف سطح كف پياده‌رو نسبت به كف خيابان از سوي دير همه و همه معرف آن اسن كه مسجد بر روي تپه‌هاي بنا شده كه دامنه آن تا آنسوي پياده‌رو نيز امتداد دارد. براي روشن شدن پيشينه واقعي اي ن پشته ايجاب ميكند تا در كف شبستان كه بر روي مركز پشته قرار دارد گمانه‌اي زده شود و نتايج حاصل مورد بررسي قرار گيرد.

تصوير يكي از فرش اندازهاي شبستان مسجد مهرآباد بناب در قسمت راست تصوير بالكون خاص جايگاه بانوان قرار دارد. چنانكه مشاهده مي‌شود سر ستونهاي مقابل بالكون با ديگر سر ستونهاي شبستان از نظر حجم و شكل تفاوت دارد.

شرح طرح شبستان :

شبستان مسجد عبارتست از يك تالار مستطيل شكل كه سقف آن بر روي دوازده ستون در سه رديف چهارتائي حمل ميشود. ورودي شبستان در وسط ضلع شمالي و در امتداد خيابان قرار دارد. چنانكه گفته شد كف شبستان حدود 2 متر از خيابان بلندتر است و هشت پله اين سطح را بهم مربوط ميسازد. در تمامي ضلع شمالي مسجد بالكوني بعرض سه متر ايجاد كرده‌اند تا زنها بتوانند از آن محل ناظر مراسمي باشند كه در موقع عزاداري و يا ديگر آئين‌هاي مذهبي در داخل شبستان برگزار ميشود.

كف بالكون با تيرريزي و طوفال كوبي ساخته شده و بر روي شش ستون چوبي استوار شده است. در امتداد ستونهاي مزبور شش ستون چوبي با سر ستونهاي تزئيني تا زير سقف شبيتان بالا رفته‌اند. در فاصله ستونهاي سوم و چهارم و در واقع روي محور ورودي، ستون تزئيني ديگر قرار دارد كه در زير پايه نگهدارنده ندارد.

ارتفاع شبستان حدود پنج متر است و از پنجره‌هايي كه در دو ديوار شرقي و غربي جا گذارده شده‌اند نور مي‌گيرد.

آنچه كه در اين شبستان بيش از همه چشم‌گنر و جالب بنظر ميرسد عبارتست از ستونها و سر ستونهاي چوبي و تزئيني و همچنين صندوق روي تيرهاي حمال و پوشش زيباي سقف كاذب چوبي آن.

تصويري از سقف چوبي و چگونگي تيرريزي و كارهاي نجاري چهل‌ستون مسجد مهرآباد بناب «عكس از نگارنده».

ستونهاي چوبي همگي هشت ضلعي هستند كه عرض هر ضلع ده سانتيمتر مي‌باشد. ستونها تمامي بر روي يك پايه كوتاه و ساده سنگي به صورت هشت ضلعي و يا دايره مانند استوار شده‌اند. ستونها تا ارتفاع 5/3 متري ساده هستند و از آنجا به بالا به گونه‌اي هنرمندانه در نه رديف تخته‌كوبي شده و سر ستون كشيده‌اي كه از پائين به بالا بر حجمش افزوده شده بوجود آمده و در مجموع چهار سطح تزئين شبيه مقرنس‌بندي را در چهار طرف عرضه مي‌دارد. بر روي سر ستونها در جهت عرض شبستان يك تير حمال سراسري قرا ردارد. اين تيرهاي حمال كه اكنون در زير صندوقه تزئيني مخفي هستند به احنمال هر يك از چند قطعه تشكيل شده و جائي كه سر ستونها زير آنها قرار مي‌گيرند تيرهاي حمال كه به گونه «فارسي» بريده شده‌اند با هم قفل و بست شده‌اند. قطر تيرهاي حمال در حدود 30  سانتيمتر است. در مرحله پوشاندن زير سقف و ايجاد سقف كاذب هر يك از اين تيرهاي حمال را با قرار دادن سه قطعه تخته در زير و دو طرف آن داخل صندوقه‌اي سراسري قرا رداده‌اند و در نتيجه روي تيرهاي حمال را مستطيل برجسته‌اي به عرض حدود نيم متر و ارتفاع 40 سانتيمتر پوشانده است. فاصله بين تيرهاي حمال در جهت طول با استفاده از تنه‌هاي متوسط درخت تيرريزي شده و سپس با طوفال‌كوبي به كمك چوبهاي خراطي شده كه آنها را «پردو» گويند تمامي سطح زير سقف با چوپ پوشش شده است. نكته جالب در اين بنا چون ديگر بناهاي هم‌سبك آن نقش‌هاي زيباي گياهي و ترنجهايي است كه تمامي سطح صندوقه‌هاي روي تيرهاي حمال، تخته‌كوبي‌هاي سر ستونها و طوفال‌كوبي زير سقف را پوشانده است. با اينكه به دليل گذشت زمان نقاشي‌هاي مزبور جلوه نخستين خود را از دست داده‌اند با اين حال نقاشي‌هاي زير سقف و روي سر ستونها با همه كهنگي و غباري كه بر رويشان نشسته، چشم‌نواز است و فضايي پراحساس را عرضه ميدارد.

       در مسجد ميدان بناب با هيچ گونه تاريخ و كتيبه‌اي برخورد نمي‌شود و بنابراين بايد تاريخ بناي آنرا در مقايسه با مسجدي كه از هر نظر با آن شباهت دارد يعني مسجد مهرآباد بناب مشخص ساخت. بر اين اساس بايد آن را نيز مسجدي مربوط به اواسط قرن دهم هجري قمري دانست.