شهريارتقوي، باحيدر. "ادبيات فارسي درشبه قاره هند و پاكستان". دوره14، ش164 (خرداد 55): 73-83.

 

خلاصه: شرحي برحدود وثغور سرزمينهاي پادشاهي ايران درعهد ساسانيان، مرزهاي خاوري ايران ـ ساساني، حملات ساسانيان به نواحي قلمرو خويش ـ مسافرت ايرانيان به هندوستان و يا بالعكس: رفتن برزويه طبيب به هندو آوردن كتاب كليله و دمنه، رفتن ماني به پاكستان ـ نفوذ فرهنگ هندوستان درايران ساساني ـ بررسي نفوذ فرهنگ ساساني درآئين كشورداري و فرهنگ وهنر هندي و پاكستان ـ تاج و تختهاي سلطنتي.

ادبيات فارسي در شبه قاره هند و پاكستان(1)

 

نگارش: دكتر سيدحيدر شهريار نقوي     

سرپرست گروه پاكستان‌شناسي و زبان اردو

دانشگاه اصفهان                 

 

            سرزمين پهناور شبه قاره كه همواره از نظر ثروت و حاصلخيز بودن شهرت عظيمي در جهان داشته داراي تمدن عالي و فرهنگ درخشاني بوده و در پيشرفت تمدن و فرهنگ بشري نقش مهمي را ايفا نموده است. سهم هندوستان در توسعه برخي از علوم و فنون از جمله رياضيات، پزشكي، داروسازي، هيئت و نجوم، فلسفه، داستان‌سرائي و غيره بسيار چشمگير و بويژه خدمات آن در زمينه تصوف و عرفان كم‌نظير بوده است و بودائيان قرنها پيش از ميلاد مسيح، عرفان هند را به نقاط مختلف جهان آنروز بهمراه بردند و در معرفي انديشه‌هاي فيلسوفانه متفكران آن كشور به جهانيان كوشيدند. بلخ هم از مراكز مهم نشر افكار آنان بود و آن توانست ديارهائي را كه در شعاع نفوذش وجود داشتند تحت تأثير خود قرار دهد. ايران، بدين ترتيب از فلسفه عرفاني هندوستان بهره برد ولي در عين حال ايران، در اغلب ادوار تاريخش در زمينه‌هاي گوناگون فرهنگ و هنر براي هندوستان سرچشمه الهام و رهبر فكر و نظر بشمار مي‌رفته است.

            هنگاميكه دره سند (پاكستان) جزو قلمرد شاهنشاهي وسيع هخامنشيان واقع شد، دين و آئين كشورداري ايران تأثير قابل توجهي در آن نواحي از خود بجاي گذاشت. ادامه نفوذ سياسي و حكومتي ايران در هندوستان، پس از سقوط حكومت هخامنشيان متوقف گرديد ولي نفوذ فرهنگي اين كشور پس از استيلاي اسكندر و انقراض سلطنت هخامنشيان نيز در آن مملكت پابرجا ماند و مظاهر درخشان آن در كاخهاي سلطنتي موريائيها كه در شهر پاتلي پوترا بسبك كاخهاي آپادانا و صد ستون تخت جمشيد ساخته شد پديدار گشت. بعضي از مراسم درباري موريائيها (پادشاهان هندوستان) از مراسم دربار هخامنشيان اقتباس شده و همچنين كتيبه‌نگاري شاهنشاه اشوك موريا در صفحات مختلف شبه قاره نيز در پيروي از شاهنشاهان هخامنشي صورت گرفته بود.

            با اينكه تأسيس سلطنت ساسانيان، از چندين حيث، يك نوع تجديد حيات براي پادشاهي هخامنشيان محسوب مي‌شد در عين حال به علت دوام بيشتر آن و تأسيس حكومت‌هاي نسبتاً كم‌دوام راجگان خانواده‌هاي كشن، گوپتا، وردهن، چالوكيه و غيره در شبه قاره همزمان با ساسانيان پايه اعتبار آنان را در آنجا بالا برد و اهميت قوانين كشورداري و ارزش فرهنگ و هنر آنها در كشورهاي همسايه توجه حكمرانان و عموم مردم را به خود جلب نمود. بهمين دلايل نفوذ ايران ساساني در هندوستان در مقابل ايران هخامنشي به مراتب بيشتر و پايدارتر بود وريشه آن چنان در قلوب اهالي آن سرزمين پهناور جاي گرفت كه حتي امروز هم برخي از مظاهر آن پس از گذشتن زمان دراز در علوم و فنون و هنرهاي متعدد مردم هندوستان بچشم ميخورد و استمرار آن در ظرف مدت قرنها در خارج از ايران امري شگفت‌انگيز بشمار ميرود.

            نظر به اهميت موضوع فوق در سطور زير نخست بروابط ايران و هند و پاكستان در زمان حكومت ساسانيان و اثرگذاري متقابل آنان در يكديگر توجه ميكنيم و سپس استمرار آئين كشورداري و فرهنگ و هنر ساسانيان در شبه قاره را در طول زمان و ادوار مختلف تاريخ ان سرزمين مورد بررسي قرار ميدهيم.

***

            اگر بگفته سخنور نامدار ايران ابوالقاسم فردوسي طوسي كه مبتني به روايت كارنامك اردشير پاپكان مي‌باشد اعتماد كنيم ميتوانيم بگوئيم اردشير پاپكان، بنيانگذار سلطنت خانواده ساسانيان، پسر يكنفر پاكستاني يا هندي ايراني‌الاصل بنام ساسان بوده است به اين معنا كه يكي از فرزندان داريوش سوم بنام ساسان، پس از شكست ايران در مقابل هجوم يونانيان از ميهنش به شمال غربي هندوستان گريخت و در آنجا اقامت ورزيد. پس از مدتي يكي از نوادگانش كه او هم ساسان نام داشت به ايران برگشت و در استخدام پاپك امير استخر فارس درآمد. امير استخر هنگاميكه از اصل دودمان ساسان آگاهي يافت دخترش را به وي داد. حاصل چنين وصلتي پسري بنام اردشير بود.

            اشعاري از شاهنامه كه در همين زمينه گفته شده است در زير نقل مي‌شود:

                        چو دارا به رزم اندرون  كشته  شد

                                                همه دوده  را  روز  برگشته  شد

                        پسر  بد  مر  او  را يكي  شادكام

                                                خردمند  و جنگي  و ساسان  بنام

                        از آن لشكر روم  بگريخت  اوي

                                                به‌  دام    بلا  برنياويخت    اوي

                        به  هندوستان  در  بزاري  بمرد

                                                ز ساسان  يكي كودكي ماند  خرد

                       

برين  هم نشان  تا چهارم پسر

                                                همي نام  ساسانش  كردي  پدر

                        شبانان  بدندي  دگر   ساربان

                                                همه خسته از رنج  و  بار  گران

                        برون شد‌همي‌جست كاري‌برنج

                                                مگر  يابد از  رنج  پاداش   گنج

                                                ***

                        به بابك  چنين گفت از آن پس جوان

                                                كه  من   پور  ساسانم   اي    پهلوان

                        چو بشنيد  بابك  فرو  ريخت خواب

                                                از آن چشم ورشن كه او ديد خواب

                        بدو   داد   پس    دختر   خويش را

                                                پسنديده‌تر     افسر     خويش    را

                        چو  نه  ماه بگذشت  بر  ماه   چهر

                                                يكي   كوك  آمد  چو  تابنده   مهر

                        بماننده       نامدار          اردشير

                                                فزاينده    و    فرخ     و     دلپذير

                        همان  اردشيرش  پدر   كرد  نام

                                                كه  باشد   به   ديدار  او   شادكام

                        مر  او را  كنون   مردم  تيز و ير

                                                همي  خواندش    بابكان   اردشير

 

            پس از آنكه حكومت ساسانيان منقرض گرديد عده كثيري از ايرانيان از طبقات مختلف ملت ساساني به نواحي غربي هندوستان روي آوردند و آتش فروزان وراهرام ايرانشاه را نيز از آتشكده‌اي در خراسان به آن كشور به همراه خود بردند و از آن به بعد تا امروز در طول مدت سيزده قرن متوالي با روشن نگهداشتن آتش مزبور در محلي بنام اودوادا (در گجرات) در شهرهاي بمبئي، كراچي، سورت، احمدآباد، حيدرآباد دكن و شهرهاي ديگر هندوستان و پاكستان به حيات پرافتخار خود ادامه دادند. در حال حاضر هم بزرگترين جمعيت زردشتيان بنام پارسيان كه بقاياي اصيل ملت ساساني بشمار مي‌روند و پرچمدار نام بزرگ ايران و فرهنگ باعظمت ساسانيان مي‌باشند در شبه قاره زندگي مي‌كنند.

            بدين ترتيب هم از حيث نوشته داستان مانند فردوسي و هم از حيث سرگذشت‌هاي تاريخي، ساسانيان از آغاز تا پايان سلطنت خويش ارتباز وافري با هند و پاكستان داشته‌اند و حتي امروز هم يادگارهاي ملي و معنوي آنها در آن سرزمين و شئون مختلف زندگاني اهالي آن به افراط به چشم مي‌خورد. در سطور زير سعي مي‌شود با ايجاز و اختصار همبستگي‌هاي دامنه‌دار و عميق ايران ساساني را با هند و پاكستان بيان كنيم و استمرار فرهنگ و هنر ساسانيان در آن سرزمين پهناور را مورد بررسي قرار دهيم.

            همانگونه كه در آثار مكشوفه گوناگون باستاني و خرابه‌ها و كتيبه‌هاي ايراني استنباط مي‌شود فن كشورداري و فرهنگ و تمدن ايران‌زمين در زمان سلطنت هخامنشيان و اشكانيان با استفاده از اندوخته‌هاي تجربيات اقوام قديم چون آسوري، بابلي، كلداني و غيره بنحو بسيار شايسته‌اي تشكيل يافته و مدارج ترقي و تعالي را طي نموده بود ولي آن در زمان ساسانيان استواري و پايداري بيشتري يافت و بنابر توجه ويژه‌ايكه از طرف برخي از پادشاهان فرهنگ‌دوست و دانش‌پرور نظير اردشير، شاپور اعظم و انوشيروان عادل به گسترش علم و آگاهي و بسط معارف و هنر مبذول گرديد علوم و فنون مختلف و هنرهاي گوناگون رو به ترقي نهاد و به عظمت چشمگيري رسيد. بهمين علل دوره ساسانيان از درخشنده‌ترين ادوار تاريخي اين مرز و بوم بشمار ميرود و از نظر مملكت‌داري و سازمان‌هاي اداري و مراسم دربار و ترويج علوم و فنون و عمران كشور حايز اهميت فراواني مي‌باشد.

همانند هخامنشيان ساسانيان هم پس از كسب كمال و رسيدن به عروج و اقبال دچار اضمحلال و زوال سياسي گشتند و در قرن هفتم و هشتم ميلادي سيل مهيبي از لشكريان اقليم بي‌اب و علف به سوي ايران سرازير شد و مداين را فراگرفته و شكوه درفش كاوياني و عظمت فر كياني را بهمراه برد. در ميدان كارزار اردشيرزادگان هزيمت يافتند و با شكست روبرو شدند و جاه و جلال كاخ كسري فروريخت ولي طولي نكشيد ايرانيان پرچم پيروزي و برتري خويش را بر قله‌هاي علم و دانش به اهتزاز درآوردند و زير لواي خلافت عباسيان در بغداد آداب و رسوم دربار مداين را احيا نمودند. آثار علمي يونان و هندوستان را كه به زبان پهلوي انتقال يافته بود به عربي ترجمه كردند و بدن ترتيب علوم و دانش‌هاي ايراني از عصر ساساني در زمان عباسيان منشاء نهضت‌هاي علمي گشته و در واقع مايه و پايه معارف اسلامي گرديد و از حيث تأثير اقصي نقاط عالم اسلام را دربر گرفت.

            دربار خلافت عباسيان در بغداد كه از چندين جهت با دربار ساسانيان شبيه بود نمونه و سرمشق خوبي براي دربارهاي ساير حكومت‌هاي اسلامي محسوب ميشد از جمله پادشاهان اموي اسپانيا در اغلب امور از دربار بغداد پيروي ميكردند(2). به الفاظ ديگر دربار امويان اسپانيا هم تحت تأثير آئين دربار ساسانيان قرار گرفته و از اين راه اصول كشورداري و سنت‌هاي سياسي و مراسم دربارداري ايران در آن سرزمين دوردست هم متجلي گشته بود.

 

مرزهاي خاوري ايران ساساني

            قلمرو ساسانيان پس از شاهنشاهي هخامنشيان در زمان پيش از اسلام از پهناورترين امپراتوريهاي جهان محسوب مي‌شد. مشرق اين شاهنشاهي شامل قسمت مهمي از سند و پنجاب (پاكستان) تا دهلي و تا نزديكي بمبئي و سكستان و بلوچستان و كابل و قسمت اعظم كوشان تا شهر پيشاور (پاكستان) بود(3). ه. گوئتنر مستشرق انگليسي مينويسد: «در قرن سوم ميلادي ساسانيان تا قلب هندوستان پيش رانده و حتي «مالوه» در هندوستان مركزي را كه بعدها يكي از مراكز قدرت گپتا شد اشغال كردند»(4). در كتيبه شاپور اول دومين پادشاه ساساني كه در كعبه زرتشت (نقش رستم) به خط پهلوي نوشته شده ضمن اسامي كشورهاي تابع او حدود مشرق امپراتوري‌اش تا پيشاور (پاكستان) ياد شده است(5). حسن پيرنيا از قول پروفسور هرتسفلد آلماني در كتابش به عنوان «ايران باستاني» چاپ مجلس صفحه 373 مي‌نويسد: « . . . . بعضي از قطعات و قسمتهاي هندوستان يعني دره رود هند و سند و پنجاب تا دروازه (دربند) دهلي از يكطرف و تا نزديكي بمبئي از طرف ديگر در اوايل دوره ساساني جزو ايران بود ولي بواسطه هجوم مردمان صحراگرد شمالي، مثل هونها و غيره به فلات ايران و هند در زمان شاپور دوم ايران ممالك مزبوره را از دست داد و حدود ايران بدين وضع بود تا اينكه در زمان نوشيروان مجدداً به وسعت اوليه خود عود كرد».  

            مطابق نوشته سعيد نفيسي در تاريخ تمدن ايران ساساني جلد اول ص 317 در زمان ساسانيان همه سرزمين سند يعني تقريباً همه پاكستان امروز جزو خاك ايران بود و در اقصاي شرق ايران ايالت بزرگي بود كه قسمت جنوبي آنرا كه در ساحل اوقيانوس هند واقع شده بود مكران و قسمت شمالي آنرا سند مي‌گفتند و حكمران مستقل آنجا را مكران‌شاه مي‌ناميدند».

            پروفسور عباس شوشتري در ايران نامه چاپ مؤسسه آسيا تهران صفحه 314 درباره مرز شرقي قلمرو ساسانيان چنين نگاشته است: « . . . . كالي‌داس نمايشنامه‌نويس و شاعر بزرگ هند در يكي از نمايشنامه‌هائي كه نوشته اشاره كرده است كه حكومت پارسيك يعني ايران تا جنوب سند كه حدود شاهنشاهي گپتا بود مي‌رسيد و هون‌ها در شمال سند بودند. مختصر اين كه ساسانيها كم و بيش بر همه ايالت سند اگر نباشد بر يك بهره بزرگ آن كه جانب غربي رود سند باشد تا قرن هفتم (ميلادي) نفوذ و ارتباط داشتند…».

            در نواحي شمال شرقي ايران ساساني،؟ يلغارهائي از طرف قوم بنام هن يا هياطله صورت مي‌گرفته و ناراحتي‌ها براي اين كشور بوجود مي‌آمده است در نتيجه پادشاهان ساساني چندين بار در آن اطراف لشكركشي كردند. بويژه شاپور دوم و بهرام گور ضربت‌هاي سختي به آنها وارد ساختند در مرزهاي خاوري، با اينكه آن سرزمين هم دستخوش تحولات سياسي مي‌شد ولي رويهمرفته آرامش قابل توجهي در آنجاها حكمفرما بوده و راجگان در آن نواحي باجگزار شاهنشاهان ايران بودند. البته در بعضي از مواقع تأخير ممتد در پرداخت خراج از طرف راجگان موجب تنبيه آنها از طرف شهرياران ايران قرار گرفته است.

 

حملات ساسانيان به نواحي خاوري قلمرو خويش

            از همه پيش اردشير مؤسس سلطنت خانواده ساساني به نواحي غربي هندوستان كه امروز پاكستان ناميده ميشود حمله برد تا آن بخش مهمي از هندوستان را مانند هخامنشيان جزو امپراتوري خود سازد. حسن پيرنيا در اين باب در تأليفش ايران باستاني (جلد اول چاپ مجلس) در صفحه 281 چنين مرقوم ميدارد: «. . . بعضي از مورخين برخلاف اكثريت آنها عقيده داشتند كه اردشير بعد از تسخير خراسان و باختر و توران و مكران به هند رفته پنجاب را تسخير كرد. اخيراً اين عقيده تأييد شده زيرا سكه مسي در پنجاب پيدا شده كه يك طرف آن صورت آتشكده را دارد و شبيه به سكه‌هاي اردشير ساساني است و طرف ديگر مثل سكه‌هاي كوشان است …».

            در زمان سلطنت شاپور دوم پادشاهي از خانواده كوشان با لقب كيدار در نواحي غربي هندوستان (پاكستان) حكومت ميكرد. پايتخت او شهر پيشاور بود. كيدار پس از گرفتن كشمير و پنجاب اعلام استقلال كرد و سيادت شاهنشاه ايران را ناديده گرفته و در سكه تمام صورت خود را نقش نمود و اين روش مخصوص به شاهنشاه بود. شاپور دوم از اين جسارت كيدار خشمگين شد و بر پنجاب حمله برد. كيدار شكست خورد و پادشاه ايران را شاهنشاه خود شناخت و در ركاب شاپور دوم در جنگي كه در بين ايران و روم درگرفت بسود ايران شركت ورزيد ولي پس از مراجعت از ايران زير حمايت سمدراگپتا پادشاه مقتدر شمال هندوستان بازهم از اطاعت شاهنشاه ايران سر باززد و در سال 375 م. درگذشت.

            مطابق نوشته پروفسور شوشتري در تأليفش «همسائيگان ايران» چاپ مؤسسه مطبوعاتي عطائي تهران (صفحه 228) «شاپور سوم (88/383 م) بكين شكستي كه كيدار به سپاه ايران رسانده بود بر او لشكر كشيد و او را شكست داد و مجبور كرد مجدداً سيادت ايران را بشناسد و سكه‌اش را مانند پيش نيم‌رخ نقش كند …»

            در برخي از كتب تاريخ ذكر شده است كه بهرام پنجم (بهرام گور) به هند لشكر كشيد اما راجاي آن مملكت بنام شنكلت بنابر آن پادشاه ايران دشمنان مشترك ايران و هندوستان (قبايل هن يا هياطله) را به كيفرشان رسانيده و هندوستان را نيز از خطري بزرگ مصون ساخته بود نسبت به شاهنشاه ايران احساسات شديد تشكر و امتنان را داشت بهمين علت او از بهرام گور استقبالي بعمل آورد و بپاس خدمات اشاره شده او مكران و ديگر نواحي را نيز در نزديكي مرز ايران به وي هديه نمود. ثعلبي در شاهنامه‌اش در اين مورد بيان ميدارد كه شنكلت دخترش را هم به عقد بهرام در آورد و 12 هزار نفر رامشگران (كولي) را به ايران فرستاد.

            مقبول بيگ بدخشاني در تأليفش به نام تاريخ ايران (بزبان اردو)جلد اول چاپ لاهور صفحه 502 مينويسد: «در حدود سال 615 ميلادي خسرو پرويز به نواحي شمال غربي هندوستان حمله كرد و آن قسمت را مجدداً ضميمه قلمرو خود ساخت.

 

راجگان هندوستان معاصر ساسانيان

            راجگان خانواده‌هاي كشن يا كشان در نواخي پاكستان و گپتاها و متعاقب آنها وردهن‌ها در شمال و مركزي هندوستان و چالوكيه‌ها در قسمت جنوبي آن مملكت همزمان با پادشاهان ساساني حكومت ميكردند. كشان‌ها تا قرون چهارم ميلادي در پنجاب و كابل حكمفرما بودند ولي بطوريكه در تاريخ مسلمانان پاكستان و بهارت تأليف هاشمي (بزبان اردو) چاپ كراچي در صفحه 39 مذكور افتاده راجگان كشن خراج‌گزار ساسانيان بوده‌اند.

            در اواخر سده چهارم ميلادي بوسيله شخصي بنام چندراگپتا سلطنت بزرگي در شمال هندوستان تأسيس گرديد. بنيان‌گذار سلطنت گپتاها لقب «مهاراجا دهيراج» را به معناي شاهنشاه براي خود انتخاب نمود. در خانواده گپتا بويژه سه نفر چندراگپتا، سمدراگپتا و كرمادتيه از پادشاهان نامدار تاريخ هنداوسشتان به شمار ميروند و بعلت خدمات شاياني كه بوسيله تاجداران مزبور در رشته‌هاي گوناگون علم و دانش و فرهنگ و هنر آن كشور انجام پذيرفت دوره سلطنت آن خانواده را كه تا حدود دو قرن طول كشيد عمر طلائي تاريخ هندوستان ناميده‌اند. چندراگپتا و سمدراگپتا مغاصر شاپور دوم بودند. و كرماتيه جانشين سمدراگپتا مربي دانشمنداني بزرگ مانند آريا بهت عالم شهير هيئت و هندسه و كاليداس شاعر معروف جهان بوده است.

            همانگونه كه پادشاهان خانواده موريا در قرن چهارم پيش از ميلاد مسيح در شمال هندوستان حكومتي را تأسيس نمودند كه از چندين حيث از سلطنت هخامنشيان الهام گرفته بود، پادشاهان خانواده گپتا نيز در كشورداري و از نظر برخي از سنت‌هاي شاهان ساساني را سرمشق خويش قرار دادند. بطور مثال آنها لقب شاهنشاه را در تقليد از شهرياران ساساني براي خود اختصاص دادند. مانند ساسانيان كه به منظور ايجاد يك پارچگي در ملت خويش در ترويج و سرپرستي يك دين زرتشتي كوشيدند و امر فرمودند اوراق پراكنده اوستا جمع‌آوري و مرتب شود، پادشاهان گپتا نيز از دين هندو (برهمنائي) سرپرستي بعمل آوردند و مقرر داشتند كتاب ودا جمع‌آوري و مرتب و منظم گردد.

            گپتائيها مانند شاهان ايران از علما و فضلا و ارباب علم و دانش و صاحبان هنر قدرداني كردند و مربي دانشوراني چون كالي‌داس و آريابهت بودند. در سنگتراشي و نقاشي و هنرهاي ديگر هم گپتائيها از هنرمندان سرپرستي نمودند و در نتيجه شاهكارهائي در غارهاي اجنتا و الورا در هندوستان مركزي بوجود آمد. معبد سنگي هندوان در ديوگره (شهرستان جهانسي) و مناره پولادي در دهلي مي‌توانند بر اوج صنعت معماري و فلز كاري هند در آن زمان گواه باشند. همچنين گپتائيها نظير ساسانياني كه سعي داشتند عظمت شاهنشاهي هخامنشيان را بار دگر زنده كنند تا پادشاهي پرشكوه موريائيها را مجدداً زنده سازند و جانشين اشوكا معروفترين پادشاه تاريخ باستاني هندوستان بشوند. به الفاظ ديگر گپتائيها نيز مانند ساسانيان احياء كننده عظمت ديرينه سرزمين خود بودند.

گپتائيها مانند ساسانيان داراي دو پايتخت بودند يكي در شمال هند به نام پاتلي‌پترا و دومي در هند مركزي به اسم اجين و آنها دسته محافظين خويش را نيز گويا در تقليد پادشاهان ايران تشكيل داده بودند.

            پس از خانواده گپتاها وردهن‌ها در شمال هندوستان بر مسند حكومت نشستند. در بين آنها هرش وردهن منشاي كارهاي بزرگي شد و مقام ارجمندي در بين پادشاهان نامدار هندوستان بدست آورد. او از سال 606 تا 647 ميلادي حكمران بود. در همان زمان پادشاهي مقتدر به نام پولاكسن دوم در جنوب هندوستان فرمانروائي داشت. پولاكسن دوم از خانواده چالوكيه بود كه از نيمه قرن ششم تا نيمه قرن هشتم ميلادي در قسمت جنوبي آن كشور پادشاهي مي‌كرد وي هم مانند هرش وردهن با خسرو پرويز معاصر بود و پس از 34 سال حكومت بسال 642 ميلادي درگذشت.

            پولاكسن براي آنكه عليه هرشن وردهن موقعيت سياسي خويش را محكم‌تر سازد سفارتي بدربار خسرو پرويز فرستاد. در تاريخ طبري و فردوسي و كتب ديگر از زبان خسرو پرويز بيان شده است كه در سي و ششمين سال پادشاهي او از طرف راجاي هندي سفارتي همراه هدايا به دربارش فرستاده شد و سفير آن كشور براي فرزندانش نيز هدايائي آورد و نامه‌اي بنام شيرويه هم دريافت گرديد. در آن نامه راجاي هند نوشته بود كه در سي‌و هشتمين سال پادشاهي خسرو شيرويه بحكومت خواهد رسيد.

            پروفسور هادي حسن در مجموعه مقالاتش چاپ حيدرآباد دكن صفحه 35 گفته طبري را در اين باب چنين ترجمه كرده است:

            «فرميشا، ملك‌الهند سفيري به دربار ايران با هدايا و نامه‌ها براي شاه و هر يكي از پسرانش فرستاد. از ميان آن هدايا سهم شيرويه بن پرويز عبارت از يك زنجير فيل و باز سفيد و پارچه ديبا و مكتوب سري بود مشعر براينكه در سال سي و هشتم جلوس پدرت يعني در سال 628 ميلادي تاج و تخت ايران از آن تو خواهد شد.»

            طبق تحقيقات نولدكه فرميشا ملك‌الهند جز پولاكسن ثاني كسي ديگر نيست. فردوسي طوسي در شاهنامه ذكري از نامه هندوستان را كرده و هدايائي كه از آن كشور به ايران فرستاده شده برشمرده است(6).

            با در نظر گرفتن نقاشي در غار شماره يك اجانتا در نزديكي شهر اورنگ‌آباد (هند مركزي) كه تصويري از يك شاهزاده ايراني همراه عده‌اي ديگر در آن به چشم مي‌خورد برخي از محققين معتقد‌اند سفارتي از طرف خسرو پرويز به دربار راجا پولاكسن فرستاده شده است. پروفسور هادي حسن در مقالاتش در مورد نقاشي مزبور چنين مرقوم داشته است:

            « . . . بنابراين نقاشي‌اي كه در يكي از غارهاي اجنتا روي كچ كرده‌اند بايد شرحي از سفارتي كه بطور مبادله از خسرو پرويز به دربار پولاكسن رسيده بوده باشد، چه در نقاشي مزبور يك راجه زرد رنگ بر بالشي زربفت تكيه داده روي تخت نشسته است و سه چهار نفر ريش‌دار با لباس ايراني دربر و كلاه مخروطي بر سر، حامل هدايا از قبيل رشته مردواريد و شيشه شراب به خدمت راجه مي‌رسند. بيرون قصر راجه نيز چند نفر ايراني با اسب‌هاي پيشكشي ديده مي‌شوند. شكي نيست كه سفارت مزبور از راه دريا به دكن آمده و نفوذي كه ايرانيان در دريا حاصل كردند بعد از سقوط ساسانيان نيز ادامه داشت . . .».

 

مسافرتهاي ايرانيان به هندوستان و بالعكس

            حكيم برزويه طبيب دربار انوشيروان با كسب اجازه از شاهنشاه براي بدست آوردن گياهي كه مرده‌ها را زنده مي‌كند مسافرتي به هندوستان كرد و در آنجا كوشيد تا مطلوبش را پيدا كند ولي با عدم موفقيت مواجه شد اما دانشمندان هندي به او گفتند آن گياه كتاب كليلك و دمنك است و آن جاهلان و نابخردان را كه به مثابه مردگان‌اند عاقل مي‌سازد و بدين ترتيب به آنها زندگي مي‌بخشد. حكيم برزويه كه به رمز گياه زندگي‌بخش پي برد كتاب مزبور را به ايران آورد و آن را به پهلوي ترجمه كرد. در قرن هشتم ميلادي عبدالله ابن مقفع آن را زير عنوان كليله و دمنه از پهلوي به عربي منتقل ساخت و سپس آن كتاب به زبانهاي مختلف جهان راه يافت.

            حسن پيرنيا مؤلف ايران باستاني در كتابش چاپ مجلس در صفحه 313 مينويسد: «. . . موافق روايات بهرام پس از فتح خود نسبت به هياطله به هند رفت و پادشاه هند در ازاي جلوگيري از هياطله كه براي هند هم بسيار خطرناك بوده مملكت سند و مكران را به بهرام واگذار كرد و بهرام دوازده هزار نفر لوري براي رامشگري و خنياگري از هند به ايران آورد. حقيقت اين روايت معلوم نيست و همين قدر مي‌رساند كه ما بين ايران و هند در اين زمانه روابط زيادي بوده».

            فردوسي نيز مسافرت دوازده هزار نفر لوري را در شاهنامه‌اش زير عنوان «خواندن بهرام لوريان را از هندوستان» بيان داشته است. ابياتي چند از شاهنامه كه در اين مورد سروده شده در زير نگاشته مي‌شود:

                        به نزديك  شنكل  فرستاد  كس

                                                چنين گفت  كايشاه  فرياد  رس

                        از آن  لوريان  برگزين ده هزار

                                                نر  و  ماده بر زخم  بربط سوار

                        كه  استاد  بر زخم  دستان بود

                                                وز  آواز  او  رامش  جان   بود

                        هم آنگاه شنكل كزين كردزود

                                                ز  لوري كجا  شاه  فرموده  بود

                        زن و  مرد ايشان  ده و دو هزار

                                                كه بر زخم دستان  بدندي  سوار

                        براه    بيابان     برون    آمدند

                                                كه  داند  كزان  راه  چون  آمدند

                                                شاهنامه چاپ بمبئي 1866 م ص 836

            در نقش رستم سنگ نبشته‌اي وجود دارد كه مربوط به زمان حكومت نرسي است. در آن نقش به پايكوبي ناميده ميشود منظره تاجگذاري پادشاه مزبور كه بسال 293 ميلادي صورت گرفت نقاشي شده است. از سنگ نوشت پايكوبي پروفسور هرتسفلد استنباط كرده است كه فرماندهان ساكائي از بخش كاتياوار (در غرب هندوستان) در مراسم تاجگذاري نرسي شركت ورزيدند(7) اين موضوع مسافرت عده‌اي از هنديان رابه ايران در زمان آغاز حكومت نرسي تأئيد مي‌نمايد.

            در تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي نگارش دكتر ذبيح‌الله صفا چاپ دوم دانشگاه تهران ص 22 به استناد الفهرست اين‌النديم چنين به چشم ميخورد: «. . . در بيمارستان گندشاپور عده‌اي از اطباء هندي مي‌زيستند كه به آموختن اصول طب هندي اشتغال داشتند و چند كتاب از آثار طبي هند به پهلوي ترجمه شده بود كه بعداً به عربي درآمد . . .» و اين مبين اين حقيقت است كه عده‌اي از دانشمندان هندي در اواخر عهد ساساني جهت تدريس علوم طبي به ايران مسافرت مي‌كردند.

            هنديان در زمان ساسانيان به ايران رفت و آمد داشتند و به اين كشور مسافرت‌ها مي‌كردند و عده كساني كه در ايران زندگي ميكردند به اندازه‌اي بود كه آنها نياز به ساختن معابدها پيدا كردند.هانري ماسه ايرانشناس معروف فرانسوي در فصل پنجم كتاب تمدن ايراني(8) در اين مورد چنين مرقوم داشته است: «طبق يادداشتهاي مسافر چيني «هيانگ تسانگ» كه شهادت او براي نواحي شرقي ايران مورد اعتماد است در قرن هفتم هنوز در ايران ساساني صومعه‌هاي مذهب ودا و مذاهب ديگر هندوستان وجود داشته و بقول همين مسافر نمايندگان آن مذاهب نيز در آن صومعه‌ها بوده‌اند».

            مسيحيت در زمان ساساني از راه ايران به هندوستان رفت و مسيحيان شام و ايران به جنوب هند رفته و كيش مسيحي را در ملابار و تراونكور انتشار دادند در بعضي از شهرهائي در حوالي شهر بزرگ مدرس در جنوب هند كليساهائي وجود دارد كه تأسيس شده بوسيله سرياني‌ها در قرن چهارم ميلادي ميباشد و در آنها دور صليبها كتيبه‌هايي بزبان پهلوي ديده مي‌شود. در كتاب نقش پارسي بر احجار هند نگارش استاد علي اصغر حكمت طبع تهران در صفحه 9 پيرامون اين كتيبه‌ها چنين نوشته شده است:

            «از كتيبه‌هاي پهلوي دوره ساسانيان در هندوستان بعضي مربوط به نفوذ كليساي سرياني است كه از طريق ايران در جنوب هندوستان قبل از ظهور اسلام تأسيس شده و كم و بيش آثاري از مسيحيان آن زمان هنوز باقيست. از آنجمله شش كتيبه پهلوي در روي صليب‌هاي سنگي نقش شده‌اند و در كليساهاي جنوب هندوستان اكنون موجود مي‌باشند . . .».

            اين كتيبه‌ها در شهرهاي مدرس، تراونكور، كاتاماتام، موتاشيرا، الم گره نزد تراونكور وجود دارند و نشان دهنده نفوذ زبان پهلوي و مذهب نسطوريان ايران در هند مي‌باشند و در ضمن گوياي اين حقيقت نيز هستند كه عده‌اي از ايرانيان در آن زمان از راه دريا به جنوب آن كشور مسافرت كردند.

            رفتن ماني به پاكستان در برخي از كتابها مذكور افتاده است. ابوريحان بيروني در كتابش ماللهند مي‌نويسد(9): ماني در اواسط قرن سوم به هندوستان رفت و مذهب زندقه را اشاعت داده و به تبت و چين رفت. پروفسور هادي حسن در مقالات خود چاپ حيدرآباد دكن ص 34 اظهار داشته «در اوايل قرن چهارم ميلادي هرمزد ثاني (301 تا 310 م) دختر يكي از پادشاهان كوشاني هندوستان را به حباله نكاح خود درآورد» و از اين پيداست شاهزاده خانمي در آن زمان از هندوستان به ايران مسافرت كرده است.

 

نفوذ فرهنگ هندوستان در ايران ساساني

            هندوستان از حيث اصالت فرهنگ دامنه‌دار و ادبيات غني و بسيار پرارج سانسكريت همواره داراي مقام والائي بوده و در بعضي از علوم از جمله طب و نجوم و رياضي و هيئت احترام خاصي در ملل قديم جهان كسب نموده است. با داشتن اينچنين وضع افتخارآميزي براي آن كشور هم امكان آن بود كه همسايه باختري خويش يعني ايران را از بعضي جهات تحت تأثير خود قرار دهد و مانند كالاي تجارتي زبده افكار علمي و ديني و هنري‌اش را در اذهان مردم اين مرز و بوم وارد سازد.

            براي اثبات مطالب فوق شايسته آن است كه از نگارشات صاحبنظراني كه مطالعات كافي در اين موارد انجام دادند استمداد جوييم. در اين باب نخستين، عبارتي را از مقاله ه.گوئتنر كه در كتاب «ميراث ايران» (ترجمه فارسي چاپ تهران صفحه 154) مندرج گرديده در زير نقل مي‌كنيم:

            « . . . همزمان با اين نفوذ تمدن و فرهنگ ايران در هندوستان از جانب هند نيز نفوذي در دنياي ايراني اعمال مي‌شد. از زمان سلطنت آشوكا مذهب بودائي در آسياي مركزي رسوخ كرده و در استانهاي «كوشانا»ي امپراتوري ساساني مذهب و هنر بودائي بر مذهب رسمي زردشتي و هنر ايراني برتري يافته بود. بسياري از طرح‌هاي جديد هنري كه در اين دوره در هنر ساساني نمايان مي‌شود مثلاً اژدهاي طاوسي شكل، خروس و گل‌هاي مارپيچ از اصل خالص هنديست و آخرين اكتشافات سكه‌هاي گوپتا نشان ميدهد كه پاره‌اي از طرحهاي مذهبي مثلاً دريافت حلقه از اهورامزدا توسط شاهان يا طرح «سنت جورج» اصل هندي دارند».

            پروفسور هادي حسن در مقالاتش چاپ حيدرآباد دكن در صفحه 34 پيرامون نفوذ هند در ايران چنين مينويسد: «در زمان نوشيروان (531 تا 579 م) فرهنگ هندي در ميان ايرانيان رواج گرفت و در نفوس مؤثر شد. چنانكه در «رساله خسرو و غلامش» مسطور است يكي از آلات موسيقي ساسانيان عود هندي موسوم به «ون» بود و چنانكه در كتاب پهلوي «ماذيگان چترنگ» (رساله شطرنج) مندرج است بازي شطرنج از هند به ايران آمده. از جمله كتب هندي كه در سايه دانش‌پروري نوشيروان بزبان پهلوي ترجمه شد كتابي است بودائي كه امروز در دست نيست ولي مفاد آن از پهلوي به عربي نق شده و فعلاً موسوم به «بلوهر و يوذاسف» است و يواسف كنوني اروپائي يادگاري از ترجمه يوناني ترجمه سرياني ترجمه پهلوي يوذاسف هندي است. از آن مشهورتر كتاب كليلك و دمنك است كه مأخوذ از اصل سانسكريت بنام پانچاتانتر است. برزويه رئيس اطباي شاهي در عصر نوشيروان يك نسخه آن را از سفر هند با خود آورده به پهلوي ترجمه نمود . . .».

            هانري ماسه ايرانشناس معروف فرانسوي در مقاله‌اش به عنوان ايران ساساني در كتابي به نام تمدن ايراني (ترجمه فارسي از دكتر بهنام صفحه 172) چاپ شده در تهران اظهار عقيده ميكند: «بدون شك نفوذ بودائي در مشرق ايران بسيار شديد بوده است. در اين ناحيه سبك هنري مخصوصي ايجاد شد كه نيمي هندي و نيمي يوناني بود و با مذهب بودا ارتباط داشت.» در مورد تأثير مذاهب هندوستان در نواحي شرقي و غربي ايران در كتاب «تاريخ تمدن ايران» ترجمه فارسي از جواد محي چاپ گوتمبرگ تهران در صفحه 188 مطالب زير مندرج گرديده است:

            «ضمناً ناگفته نبايد گذاشت كه نفوذ عقايد بودا و برهمنان محدود به مشرق ايران نبوده و در نواحي غربي كشور نيز كم و بيش زمينه‌اي براي رشد و نمو پيدا كرده است. هيئت‌هاي مذهبي متعددي از سوي مشرق يانيا در خليج فارس خود را به بابل رسانده و براي اشاعه معتقدات خويش حتي تا «مسن» ميز پيش‌رفته‌اند. بي‌گفتگو «ماني» كه در اين زمان مي‌زيسته خود از اين راه با آئين بودائي آشنائي يافته و مقارن انقراض سلطنت اشكانيان و روي كار آمدن ساسانيان يا كمي ديرتر در حدود سال 241 ضمن مسافرت به نواحي مجاور «اندوس» خود را جانشين بودا معرفي نموده و به اصلاح آئين پرداخته است».

            دكتر ذبيح‌الله صفا در تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي (مجلد اول) صفحه 17 پيرامون ارتباط علمي ايران ساساني و هندوستان چنين مرقوم داشته است: «اين نكته را فراموش نمي‌كنيم كه ملت ايران تا اين هنگام، يعني دوره ساساني، از ترقياتي در علوم برخوردار شده بود و در موسيقي و طب و رياضيات بر اثر ارتباطي كه از مشرق و مغرب با ملل بزرگي مانند هندوان و بابليان و ملل آسياي صغير يافته و اطلاعاتي كه خود از قديم‌الايام گرد آورده بودند پيشرفتهائي داشتند . . .» (باز هم عبارتي از همان صفحه) «ابن‌النديم مي‌گويد كه اردشير براي گردآوردن كتب از هند و روم و جستجوي بقاياي آثاري كه در عراق مانده بود كسان بدان ناحيت‌ها فرستاد . . .».

            دكتر صفا در صفحه 22 كتاب مزبور خويش در مورد طب هندوستان چنين نوشته است: «. . . در بيمارستان گندشاپور عده‌اي از اطباي هندي مي‌زيستند كه به آموختن اصول طب هندي اشتغال داشتند و چند كتاب از آثار طبي هند به پهلوي ترجمه شده بود كه بعداً به عربي درآمد.» در صفحه 26 همان كتاب مذكور افتاده است: «ايرانيان از اطلاعات علمي هندوان نيز فوايدي خاصه در علم طب بردند و چنانكه در ذكر بيمارستان گندشاپور آورده‌ايم براي آميزش طب ايراني و هندي پزشكاني از هندوستان دعوت شده و در آنجا باقي مانده بودند».

            مرتضي راوندي در تاريخ اجتماعي جلد اول صفحه 720 سهم هنديان را در پيشرفت ايران در رشته پزشكي به عبارت زير بيان داشته است: «. . . علاوه بر اين عده‌اي از علماي هندي و زردشتي بكارهاي علمي و بخصوص مطالعات پزشكي مشغول بودند. در اين شهر (گندشاپور) دانش‌ها و تجارب اطباي ايراني، هندي‌، يوناني و اسكندراني و سرياني درهم آميخت و سرانجام مكتب طبي ايرانيان در گندي‌شاپور بقول قطعي از طب يوناني كامل‌تر گرديد . . .».

            باز در همان كتاب در صفحه 722 راوندي چنين مي‌نويسد: «در زمينه طب و نجوم و رياضيات نيز دانشمندان با استفاده از تجارب و مطالعات چينيان، هنديان، يونانيان و كلدانيان پيشرفت شاياني حاصل كردند تا جائيكه صاعد اندلسي در طبقات امم ايرانيان را در رشته نجوم و رياضيات سرآمد ملل مي‌شمارد. . .».

            راوندي زير عنوان هنر ساساني در صفحه 735 كتاب مزبور خاطرنشان مي‌سازد: «. . . در اين دوره غير از مبادلات اقتصادي مبادلات فرهنگي و هنري گرانبهائي بين ايران و هند صورت گرفته است و ظاهراً هنديان با كمك و وساطت ايرانيان به منابع فرهنگي يونانيان در رشته پزشكي، هندسه و منطق آشنا شده‌اند».

            شادروان استاد سعيد نفيسي در كتابش بنام تاريخ تمدن ايران ساساني جلد اول (چاپ دانشگاه تهران در صفحه 161) در مورد نفوذ موسيقي هندوستان در موسيقي ايران چنين نگاشته است: «. . . مسلم است كه موسيقي ايراني تركيبي از موسيقي يوناني و هنديست و پيداست كه در زمان ساسانيان با اين طوايف (لوليان هندوستان) موسيقي هند را با خود به ايران آورده‌اند و يا اينكه بوسيله ديگر آمده و با موسيقي يوناني كه در زمان استيلاي مقدونيان و سلوكيان به ايران آمده است درين سرزمين تركيب شده و موسيقي ايراني كه هنوز باقيست در زمان ساسانيان بدينگونه فراهم شده است.»

اطلاعات زير نيز از كتاب مزبور استاد سعيد نفيسي در اينجا نقل مي‌شود:

            «برخي از كتابهاي نجوم و اخترشناسي و پزشكي و رياضيات هند در دوره ساسانيان از زبان سانسكريت به زبانهاي ايراني ترجمه شده و چنان مي‌نمايد كه ترتيب دادن زيگها يا زيجهاي نجومي را ايرانيان از هندوان ياد گرفته باشند و در هر صورت كتابي بوده است در نجوم به زبان سانسكريت بنام «سيدهانته» كه به زبان پهلوي ترجمه شده و از پهلوي به تازي نقل كرده‌اند و نام آن را «سند هند» گذاشته‌اند. گذشته ازين يك عده كتابهاي پزشكي و داروشناسي و رياضيات و اخترشناسي از كتابهاي هندوان در قرنهاي اول اسلام بتوسط ايرانيان بزبان تازي ترجمه شده و چون در اين دوره زبانهاي هند را نمي‌دانسته‌اند و تازيان مطلقاً از آنها بي‌خبر بوده‌اند پيداست كه اين كتابها را نيز از ترجمه‌هاي پهلوي كه در دوره ساسانيان شده است به تازي نقل كرده‌اند».

            چنانكه در فصل ادبيات و علوم پس ازين خواهد آمد در دوره ساساني برخي از كتابهاي مهم ادبي هندوستان را از زبان سانسكريت به پهلوي ترجمه كرده‌اند مانند كتاب كليله و دمنه و داستان بوداسف و بلوهر و سندبادنامه و برخي داستانهاي ديگر كه در جاي خود شرح خواهم داد».

            «داستان آوردن شطرنج يا شطرنگ از هندوستان در زمان خسرو انوشيروان و سفري كه برزويه پزشك به اين سرزمين كرده نيز معروف است و ترديدي نيست كه در دوره ساساني، ايرانيان داروهاي مخصوص هندوستان را به ايران مي‌آوردند و مورد و طرز استعمال آنها را از هندوان آموخته بودند».

 

تأثير فرهنگ ساسانيان در هند و پاكستان

            اقامت زرتشتيان ايران در بعضي از بخش‌هاي پاكستان و هند مانند ملتان و نواحي شمالي دهلي تا زمان حمله تيمور به هندوستان ادامه داشته است و امروز هم چنانكهقبلاً مذكور افتاد بزرگترين تعداد آنها در جهان در شبه قاره بسر مي‌برد. بديهي است وجود آنها از قرنها پيش در هندوستان يا سمت‌هاي گوناگون و شغل‌هاي مختلف از قبيل مأمور دولت، بازرگان، مبلغ، صنعت‌كار و غيره در گسترش فرهنگ اين كشور در آن مملكت پهناور تأثير بسزائي داشته است. پيشرفت تمدن و علوم و فرهنگ و هنر ايران بويژه در زمان ساسانيان به اوج خود رسيد و قدم از محدوده قبلي ترقيات خود فراتر نهاد و به پايه‌اي رسيد كه ميتوانست سرمشق خوبي براي كشورهاي همجوار بالاخص هندوستان باشد و در شئون مختلف زندگاني اهالي آن سرزمين وسيع رخنه كند.

            علوم و فنون و فرهنگ و هنرهاي ايراني ساساني از دو راه هندوستان را تحت تأثير خود قرار داد: يكي آنكه مستقيماً پيش از اسلام، راجگان خانواده‌هاي گپتا، وروهن و ساير حكمرانان بعدي آن سرزمين اثرات آن را پذيرفتند و بسياري از آئين كشورداري و مراسم دربار و سنت‌هاي ديگر شهرياران ايراني بوسيله آنها مورد قبول واقع شد. دوم آنكه بطور غيرمستقيم، فرهنگ ايران از راه دربار خلافت عباسيان در بغداد به دربارهاي اسلامي هندوستان راه يافت. بطور مثال فخرالدين عصامي وزير دربار خلافت در زمان حكومت التتمش به دهلي رفت و سمت وزيري را به عهده گرفت. مركز خلافت عباسيان از يك طرف، بدلايل متعددي، محل تجديد حيات فرهنگ ساسانيان بشمار مي‌رفت و بوسيله برمكيان، نوبخت‌ها و وزيران ديگر ايراني به تجلي‌گاه نوين عظمت گذشته ايران مبدل گشته بود و از طرف ديگر همان مركز براي پادشاهان مسلمان لاهور و دهلي از هر حيث منشاي الهام محسوب مي گرديد. بدين ترتيب هر نوع تقليد از دربار خلافت عباسيان در واقع پيروي از دربار تيسفون بود. از اين دو سرچشمه بود كه هندوستان از فرهنگ و هنر ايران ساساني كسب فيض نمود.

            استمرار نفوذ فرهنگ و هنر مترقي ساساني در طول مدت صدها سال در هند و پاكستان بنحوي كه حتي امروز هم بقاياي آن در آن شبه قاره بچشم ميخورد موضوع بسيار جالب است در عين حال چنين موضوعي پرارزش هم بطوريكه شايسته بود مورد توجه خاص علاقمندان به تاريخ و فرهنگ ايران واقع نشده و مطالب زيادي در اين مورد در آثار فارسي نگاشته نشده است. بهمين علت سعي مي‌شود در سطور زير اطلاعاتي پيرامون تأثير فرهنگ ساسانيان در هند و پاكستان، هر قدريكه مختصر هم باشد مرقوم گردد:

 

كشورداري

            شاهان موريائي كه در شمال هندوستان همزمان با اشكانيان ايراني در اواخر قرن چهارم پيش از ميلاد سلطنت عظيمي را تأسيس نمودند و در حدود دو قرن سرير آراي حكومت بودند عده زيادي از افراد هنرمند ايراني را كه پس انقراض امپراتوري هخامنشي بي‌سرپرست مانده بودند به پايتخت خود بنام پاتلي‌پوترا (پتناي كنوني در استان بهار) دعوت نمودند و بكارهاي معماري گماشتند. محصول كار و كوشش آنها كاخهائي بود كه به سبك آپادانا و قصر صدستوني تخت جمشيد بنا گرديد. خرابه‌ها اين كاخها را باستان‌شناسان از زير خاك درآوردند و اين موضوع گواه آن است كه فن معماري ايران هخامنشي در هندوستان مورد تقليد واقع شد. پيروي موريائيها از ايران فقط تا كاخ‌سازي محدود نبود بلكه اغلب مراسم دربارداري آنها نيز با آئين و سنتهاي درباري هخامنشيان شباهت و مطابقت داشت. سنت تقليد نمودن از ايران در شئون مختلف زندگي از جمله مملكت‌داري و دربارداري و فرهنگ و هنر در هندوستان بطور روشنتري از زمان سلطنت موريائيها شروع شد و از آنها به گپتائيها كه با ساسانيان همزمان بودند رسيدو سپس در ادورار بعدي هم ادامه پيدا كرد.

            همانگونه كه قبلاً متذكر شديم گپتائيها در تقليد از ساسانيان لقب شاهنشاه (مهاراج اديراج) را براي خود انتخاب نمدند و در قلمرو خويش دو پايتخت (پاتلي‌پوترا و اجين) داشتند و همچنين در كتيبه‌نويسي و نقاشي و سنگتراشي هم در زمان آنها در هندوستان از ايران ساساني پيروي بعمل آمد. اين موضوعها نشاندهنده آن است اگر طرز حكومت گوپتائيها دقيقاً مورد بررسي قرار گيرد وامنه پيروي آنها از ساسانيان بويژه در زمينه كشورداري سازمانهاي اداري و ارتشي خيلي گسترده‌تر از آنچه كه امروز در نظر ماست جلوه خواهد كرد.

            پادشاهان ساماني و غزنوي در تدوين اصول مملكت‌داري و نظم و نسق نظامي و كشوري بيشتر از آئين ساسانيان اتباع نمودند و حتي در زمينه‌هاي فرهنگ و هنر نيز در زمان آنها همان فرهنگ و هنر سابق ايران مورد تقليد واقع شد. همين روش آنان بوسيله پادشاهان مسلمان دهلي دنبال گرديد و بدين طريق كشورداري و فرهنگ و هنر ساسانيان به هر ميزاني كه باشد در آن كشور ادامه پيدا كرد.

            سيد اميرعلي مورخ شهير بنگال در مقاله‌اي زير عنوان «فرهنگ اسلامي در هندوستان» مينويسد(10): «خواجه احمدحسن ميمندي وزير محمود غزنوي سيستم ماليات ايران را در تمام قلمرو محمود متعارف و مروج ساخت و همين سيستم بعداً بوسيله پادشاهان دهلي نيز پذيرفته شد» امور مالياتي اكبرشاه شاهنشاه معروف هندوستان معاصر شاه عباس صفوي نيز مبتني بر سيستم مالياتي حسن ميمندي بوده است. همچنين اشتياق حسين قريشي در كتابش بعنوان «نظم و نسق سلاطين دهلي» كه به انگليسي در كراچي چاپ شده در صفحه 2 بيان داشته است: «آئين كشورداري غزنويان در هند از اصول مملكت‌داري سامانيان ملهم گشته بود».

 

دربارداري

            طبق نوشته زيادي از مورخان از جمله نگارنده تمدن ساساني(11) «دربار شاهنشاه ساساني مانند دربار هخامنشي بسيار شكوهمند و تشريفات و با ابهت و جلال بوده است و همان طور كه به گسترش حوزه فرمانفرمائي و اعمال نفوذ و قدرت كوشا بودند به تشريفات ظاهري دربار و القاب و عناوين و عظمت پايتخت و كاخ شاهنشاهي و طرز لباس و تاج و پرچم مقيد بوده‌اند . . .» ابوالفدا مورخ بنام عربي زبان(12) درباره شاهان ايران در نزد جهانيان بزرگترين شاهان گيتي شمرده مي‌شوند. ايشان را خرد بسيار و فكر و هوش بلند بود و در آئين شاهي هيچيك از شاهان جهان بپاي ايشان نمي‌رسد».

            ضياءالدين برني مؤلف تاريخ فيروزشاهي بيان داشته كه در دربار يكي از مقتدرترين پادشاهان دهلي بنام غياث‌الدين بلين آئين دربار و مراسم دربارداري اكاسره ايران رعايت مي‌شده است. مورخ مزبور در كتابش عظمت و شكوه ربار بلين را با تفصيل كافي ذكر نموده و از قول خود پادشاه نوشته است هرچند كه پيروي از اكاسره ايران برخلاف شريعت اسلام است ولي اگر دين و ايمان پادشاه قويست تقليد او از اكاسره ايران در دربارداري‌اش چندان منافاتي ندارد. بلين شكوه و جلال خسرو پرويز و دادگستري انوشيروان را در نظر داشت و نهايت كوشش را در اتباع از آنها مبذول كرد. داستانهاي زيادي درباره عدالت‌خواهي و جاه و جلال دربارش در كتب تاريخ به چشم ميخورد.

            علاوه بر غياث‌الدين بلين شاهان متعدد ديگر نيز مانند محمد تغلق، جلال‌الدين اكبر و ساير شاهان بابري دربارهاي پرشكوه و باعظمتي داشتند و مورخين معرفي آنها در آثار خود داد سخن داده‌اند. دربار محمد تغلق را ابن بطوطه ديده و جلال و شوكت آن را در يادداشتهاي خود بيان داشته است. دربار جلال‌الدين اكبر كه در زمان خود بزرگترين پادشاه جهان بشمار ميرفت در يكي از ساختمانهاي بسيار زيبا در فتحپورسيكري نزديك شهر آگرا تشكيل مي‌يافت و بقدري پرشكوه بود كه داستانهاي جالبي دربراه آن بوجود آمد. دربارهاي جهانگير و شاهجهان و اورنگ زيب و بعضي از شاهان جنوب هندوستان نيز بسيار باعظمت بودند. اينها همه دربار خسرو پرويز را در نظر داشتند و در آراستن دربار خويش از دربار شاهان ساساني الهام مي‌گرفتند و مي‌كوشيدند مراسم دربار- داري خسروان ايران را در دربار خود برگزار كنند.

            تخت‌هاي سلطنتي، سكه‌ها، پيشكشي‌هاي درباريان و مردم و بخششها و عطيات پادشاهان، پرچم‌هاي شاهي، اعطاي القاب‌ها و خطاب‌ها و آداب و مراسم دربارها در موقع بار يافتن اشخاص و پذيرفته شدن سفيران، مستخدمين دربار، اينها همه موضوعاتي بوده است كه در تهيه و انجام دادن آنها سنت‌هاي پادشاهان ايران بخصوص خسروان ساساني مورد نظر بوده و راه روشن آنا الهام‌بخش پادشاهان هندوستان ميگرديد. در سطور زير مطالب مختصري پيرامون موضوعات مزبور نگاشته مي‌شود.

 

تاج و تخت‌هاي سلطنتي

            تاج كياني و تاجهي پادشاهان ساساني كه مطابق ذوق هر پادشاه در ساخت آنها تغييراتي داده مي‌شد ولي بطور كلي بلند و قشنگ و بسيار پربها بودند. شاهان كوشاني كه در نواحي افغانستان و پاكستان كنوني حكومت مي‌كردند تاجهائي را براي خود ساختند كه شبيه به تاجهاي پادشاهان ساساني بوده و حتي علامت كره زمين هم بالاي آن قرار داشته بود. در زمان حكومت مسلمانان در هندوستان عده‌اي از پادشاهان عود از جمله غازي‌الدين حيدر، ميرزا رفيع‌الدين حيدر، محمدعلي پادشاه و محمد امجدعلي شاه تاجهائي نظير تاجهاي ساسانيان بر سر نهادند. تاجهاي علاءالدين خلجي و رضيه سلطانه نيز مانند تاجهاي ساسانيان بلند و كنگره‌دار بوده است.

            پادشاهان ايران باستان همگي به تخت سلطنتي‌اشان دلبستگي خاصي داشتند و در ساختن آن ذوق فراواني به خرج مي‌دادند. در تاريخها ذكري از تخت زرين به ميان آمده و آن را قيصر روم بنام هاردين در سال 122 م به پادشاه وقت ايران خسرو اشكاني (اشك بيست و چهارم) پس داد. تخت ديگري كه منسوب به خسرو پرويز و طاقديس نام داشته است خيلي قيمتي بوده و در اغلب كتب تاريخ زياد مورد تعريف و توصيف قرار گرفته است. درباره اين تخت نوشته‌اند كه براي ساختن آن روزانه 130 نفر از استادان زمان كار ميكردند و كارشان براي دو سال ادامه داشته است. بقول ثعالبي آسمان آن تخت از زر و لاجورد بود و صور فلكي و كواكب و بروج سماوي و هفت كشور و صور پادشاهان و هيئت‌هاي آنان را در مجالس بزم و ايم رزم و هنگام شكار بر آن نقش كرده بودند. بعض از راجگان و پادشاهان هندوستان از جمله چندراگپتاي دوم و كرمادتيه و شهاب‌الدين شاهجهان تخت‌هائي ساختند كه فوق‌العاده زيبا و پربها بودند و بقدري مورد تعريف و توصيف مردم قرار گرفتند كه بالاخره جنبه افسانوي پيدا كردند.

            درباره تخت سلطنتي و كرمادتيه داستانهائي بسيار جالب به سانسكريت نوشته شده كه مجموعه آن «سنگهاسن تبيسي» نام دارد بطوريكه معروف است اين داستانها بوسيله 32 نفر دختر در مورد تخت سلطنت راجا و كرمادتيه كه پس از مرگش زير خاك دفن شده بود و آن را بعداً راجا بهوج در قرن يازدهم ميلادي كشف نموده و ميخواست بالاي آن بنشيند گفته شده است. چندرگپتاي دوم (و كرمادتيه) با اردشير دوم و شاپور سوم و بهرام چهارم هم عصر بود.

            پادشاهان تيموري هندوستان هفت نوع تخت سلطنتي داشتند. يكي با الماسها درست شده بود و بقيه آنها را با لعل و زمرد و مرواريدها ساخته بودند(13). تخت طاووس بحكم شاهجهان ساخته شد و او روز نورزوي سال 1044 ه بر آن جلوس نمود. هنگام جلوس شاهنشاه بر تخت طاووس كه با خرج چهل ميليون روپيه آن وقت ساخته شده بود شعراي دربار از جمله ابوطالب كليم قصايدي سرودند و به كليم در ازاي قصيده‌اي پول به ميزان وزن بدنش اعطاء گرديد. بقول برنير سياح فرانسوي كه از دور تخت مزبور را ديده بود شش پايه بزرگ و يكپارچه تخت با طلاي خالص و يكپارچه درست شده بود و لعل و زمرد و مرواريد بزرگ و درشت را در آنها جاي داده بودند. تمام تخت گويا به شكل انبار جواهرات بيشمار و بسيار گرانبهائي درآمده بود(14). محرك اصلي ساختن اين تخت‌ها را مي‌توان يك نوع مسابقه دادن و برتري جستن بر تجملات خسروان ايران دانست. نه فقط در تخت‌سازي، ما اينچنين انديشه‌ها را در اذهان پادشاهان هندوستان ميخوانيم بلكه در موارد ديگر نيز فكر برتري جستن بر معروفيت و عظمت شاهنشاهان ايران بخصوص خسرو پرويز و انوشيروان را در تجمل و عدالت‌پروزري آنها در ذهن پادشاهان هندوستان مشاهده مي‌كنيم.

 

پاورقي‌ها:

     1-   شبه قاره اكنون شامل سه كشور: هند (بهارت) پاكستان و بنگلادش ميباشد.

       2-   سيد اميرعلي. نگارش واسطي (به انگليسي) چاپ لاهور صفحه 175.

       3-   تمدن ساساني تأليف علي سامي جلد دوم ص 251.

       4-   ميراث ايران (ترجمه بفارسي صفحه 154.

       5-   تمدن ايران ساساني نگارش نوكونين (بزبان روسي) ترجمه بفارسي از دكتر رضا صفحه 17.

       6-   شاهنامه چاپ بمبئي سال 1266 ه صفحه 1068.

       7-   ايران‌نامه تأليف پروفسور عباس شوشتري ص 314.

       8-   ترجمه به فارسي بوسيله دكتر عيسي بهنام ص 173.

       9-   ترجمه انگليسي از سافاو صفحه 191 بحواله دكتر هادي حسن در مقالاتش چاپ حيدرآباد دكن ص 33.

10- كتاب «سيد اميرعلي و تاريخ و فرهنگ اسلام» مؤلفه سيد رازي واسطي چاپ لاهور صفحه 179 (بانگليسي).

11- تمدن ساساني تأليف علي سامي جلد دوم چاپ شيراز صفحه 6.

12-نقل از تمدن ساساني علي سامي صفحه 6.

13- تمدني جلوي (باردو) تأليف سيد صباح‌الدين عبدالرحمن چاپ اعظم گره (هند) صفحه 19.

14- تمدني جلوي صفحه 28.