بهنام

زندگي‌نامه و كارنامه ادبي طالب آملي شاعر هنرمندي كه شايسته اين فراموشي نيست

دكتر فرامرز گودرزي

مذهب طالب – طالب شيعه دوازده امامي بود و در ديوان او قصايد غرا و اشعار شيوائي در منقبت ائمه اطهار وجود دارد كه براي نمونه منتخبي از چند قصيده را ذكر ميكنيم:

ز چشمم زمين و زمان اوفتاده	ز طاق دلم آسمان اوفتاده
مرا شعله در خان و مان اوفتاده	بسوزاد گردون كزين خرمن حسن
بنوعي كه شمع از زبان اوفتاده	جهان رسم افسردگي كرده شايع
كه طاعون دل در جهان اوفتاده	تني را دل زنده‌اي نيست، گوئي
ز بحر جهان بر كران اوفتاده	وفا همچو دانش بانداز دستي
به آن سوي كون و مكان اوفتاده	كرم همچو عنقا به افشان بالي
زمين اوفتاده زمان اوفتاده	به سعي كه آخركسي خيزد ازجا
گره‌هاي دل بر زبان اوفتاده	ز افسردگي بلبلان چمن را
كه آتش در اين گلستان اوفتاده	گلي نشكفد بر دل از دهر، گوئي

سپس به توصيف جهان و ناپايداري آن و سرگشتگي ابناي زمان و بيوفائي زمانه با آنان ميپردازد.

اجل همچو شير ژيان اوفتاده	جهان را يكي بيشه‌اي دان كه دروي
حريفي بدنبالشان اوفتاده	گوزنان آن بيشه غافل كزينسان
يكي سير خورده ستان اوفتاده	يكي بهر مشتي علف در تك و دو
يكي داغ بر پرنيان اوفتاده	يكي را حرير دل از نقش خالي
يكي همچو شبنم گران اوفتاده	يكي بر صبا چون رياحين سبكرو
يكي فارغ از اين و آن اوفتاده	يكي سبزه فرسا يكي دشت پيما
يكي اندكي در گمان اوفتاده	يكي غافل از كار و در خواب غفلت
يكي لرزه بر استخوان اوفتاده	يكي راز غفلت دل از بيم خالي
بنوبت به چنگ و دهان اوفتاده	در آخر مر آن شير را اين گوزنان
بيك جنبش از آشيان اوفتاده	تذروي كه بر شاخ غافل نشسته

آنگاه درباره سخن و مقام سخنور و پايه شاعري خويش چنين ميگويد:

بود پست چون آستان اوفتاده	سخن آسماني سزد گو سخنور
چه غم گر بود نكته‌دان اوفتاده	سر نكته بايد كه بر عرش سايد
كه در پاي خلقم چسان اوفتاده	مرا با بلندي فطرت نظر كن
برخساره نو خطان اوفتاده	بر اوراق نظمم گر افتاده چشمي
به غايت بلند آشيان اوفتاده	از آن پايمالم كه مرغ خيالم
چو آيات بر هر زبان اوفتاده	حديث از لبم پاي ننهاده بيرون
ز ايما به عارض نشان اوفتاده	عروسان طبع مرا از لطافت
بدل كاو كاو سنان اوفتاده	بدين طبع عردم ز نيش سپهرم
سيده دلتر از سروه‌دان اوفتاده	ز بخت من اين گنبد توتيائي
كه از چشم هفت آسمان اوفتاده	سرشكي است سياره طالع من
ز طاق دل دوستان اوفتاده	ز بي طالعي ساغر اعتبارم
شكستم به موي ميان اوفتاده	ز بس برده‌ام سجده زلف الم را
براه امام زمان اوفتاده	گر افتاده‌ام شكر باري كه هستم
تن خصم چون فرقدان اوفتاده	علي ولي آنكه از ضرب تيغش
روان‌پرور انس و جان اوفتاده	نسيمي كه از جيب خلقش وزيده
بديدار حق در گمان اوفتاده	زهي رتبه كز ديدنش چشم بينش
از آن آبروي جهان اوفتاده	صدف گشته‌خاك‌نجف‌گوهرش‌را
كه آن قبله راستان اوفتاده	چو طالب من و سجده آستانش

ابيات زير از قصيده ديگري در ستايش مولاي متقيان است.

كه تا به حشر بود زيب و زينت افواه	خموش تا ز لبم شوخ مطلعي جوشد
زمانه ساخت كه روي زمانه باد سياه	جبين بخت مرا خاكروب هر درگاه
گلي كه شاهد بختم زند بطرف كلاه	بجز سياهي دغ دلم سپهر نيافت
نبوده از اثر جلوه‌هاي بخت سياه	سياه بودن شامم پس از دميدن صبح
نكرده شاهد خورشيد را ز خواب آگاه	ز بسكه زير لبي بود خنده صبحم
لبم حلاوت يك زهرخند خاطر خواه	بنوشخانه پر نيش روزگا نديد
مگر بياد زمين‌بوس شاه عرش سپاه	گره ز گوشه ابروي خاطرم نگشود
فروغ ناصيه دين علي ولي‌الله	ضياي ديده دانش صفاي سينه دل
عبير بو كند از خاكروبي درگاه	همان كه سلسله شاهدان قدسي را

ابيات منتخب زير از قصيده ديگري در مدح ان بزرگوار است:

بود چشم خياليم خوابي	دوش كاندر خمار بي‌تابي
دور ازين زاهدان قلابي	مژه بر هم بهشت را ديدم
در كمال تمام اسبابي	همچو نزهت سراي خاطر خويش
كه بخوابش مگر همان يابي	ديدم القصه روضه‌اي در خواب
تا سرانگشت غنچه عنابي	ساعد گلبلنش ز خون بهار
ابروي شاهدانش محرابي	طره دلبرانش زناري
گل عارض به آب شادابي	شسته حوران سنبلين زلفش
مثل آب شور و اعرابي	وصف خورشيد پيش عارضشان
جلوه‌گاهي باين خوش اسبابي	مجملاً مست خواب چون ديدم
توسن حيرتم عنان تابي	در تحير شدم چو باز نمود
شبه آن در صفا و شادابي	گفتم آيا ز ممكنات بود
مرقدالفيض قطب اقطابي	گفت رضوان مگر نديدستي
عشوه كنيوي و القابي	شير يزدان علي كه مي‌نكشد
دم ز عبديت ني ز اصحابي	داورا مي‌زند همي طالب
برسانش بفيض سيرابي	ترتيب تشنه است از تو و بس

ابيات زير از قصيده ديگري در ستايش آن حضرت است كه بيش از هفتاد بيت شعر دارد:

يك آبگينه دلي دارم و هزار شكست	منم كه داده دست روزگار مرا شكست
نشست، زين دل لختي بيادگار شكست	چه طالعست كه هردوست كاو برم نفسي
كه دل به سينه ما آبگينه‌وار شكست	ز سنبل كه وزيد اين نسيم عطرافشان
كه رنگ لاله و گل بر رخ بهار شكست	سحر بياد مه روي وي زدم آهي
گرفت و در شكن زلف تابدار شكست	بتحفه گوهر دل پيش بردم از سر ناز
هزار رخنه به دل دارم و هزار شكست	زهر دري كه ترا ميل خاطرست درآ
مگر صراحي مي بخت در كنار شكست	مرا به دامن گلگون ز اشك پنداري
كه روزگار از اين دست بيشمار شكست	شكست همچو مني‌نيست اززمانه‌عجيب
فشارش غم، دل در برم چو ناز شكست	چو ناردانه عقيق سرشك‌بارم از آنك
كه غيرتم مژه در چشم اشكبار شكست	خيال غير تو در ديده نقش مي‌بستم
نقاب غنچه پي خجلت بهار شكست	نسيم گلشن رويش بدست طنازي
به چهره شيشه ناموس لاله‌زار شكست	بطره آب رخ حسن سنبلشان ريخت
بلي چو ميوه فزون گشت شاخسار شكست	شكست دوش نگاهش ز بار غمزه و ناز
ز بار غمزه كه در چشم فتنه‌بار شكست	خميد پشت الف قامتان مژگانش
نديده چون سپه شاه كامكار شكست	صف كرشمه و نازش به هيچ معركه‌اي
كه چرخ راسخطش دست اختيار شكست	هژبر بيشه يزدان علي عاليقدر
پي پياده بريد و دل سوار شكست	صلابت اسدالهيش به لشگر خصم
دل عدوش ميان خون شدو كنار شكست	مثال جام سفالين كه پر شود ز شراب
دكان مكرمت ابر نوبهار شكست	شها منم كه زيمن تو كلك فياضم
ز بيم، گونه ياقوت آبدار شكست	چو گرم مدح توشد نطق آتش‌افروزم

ابيات زير نيز در قصيده‌اي ديگر در مدح مولاي متقيان انتخاب شده است:

كه كارها گره است و گره‌گشا شمشير	چو خامه راست كند جمله كارها شمشير
نه از بريدن يابد همي بها شمشير	ببر زخلق كه يابي بها به نزد خدا
كه هيچگه نبريدست روح را شمشير	لطيف گرد و بياساي از گزند زمان
بيك اشاره ابرو كند ادا شمشير	زبان هرآنچه نيارد ادا نمود به نطق
فتد بدست، نسازند از طلا شمشير	هنر بكار نه زينت بود كه تا آهن
اگر چه هست كليد در فنا شمشير	بناي خانه هستي ازوست پابرجا
بسان خضر، زهي پير باصفا شمشير	سپند سبلت و روشن دلست و تيز زبان
نموده همرهي دست مصطفي شمشير	چه درجها چه درخطبه چون عصاي‌كليم
ببوسه تارك سلطان اوليا شمشير	نكرده ترك ادب غير ازين كه آزردست
كه در كفش بود از قدرت خدا شمشير	علي عالي اعلي هژبر بيشه دين
هنوز پرده‌نشين است از حيا شمشير	ز بوسه‌اي كه به تارك زدش زترك ادب

قصيده بالا متجاوز از هشتاد بيت شعر دارد و شاعر در پايان ان به ستايش اعتمادالدوله نيز پرداخته است. در قصيده زير نيز طالب در مدح اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام سخنسرائي نموده و اط چهل بيت بيشتر آن، ابيات زير گلچين شده است:

كه بصد شوق شد آغوش در روزن باز	دوش در غمكده بودم همه تن سوز و گداز
كه كند ديده هيولاش ز صورت ممتاز	پرتوي ديدم و از هوش برفتم زان پيش
سر خود ديدم بر دامن آن مايه ناز	بعد چندي كه بهوش آمدم و چشم گشود
گفت برخيز كزين بيش نباشد اعزاز	گفت برخيز كزين بيش نباشد تعظيم
دست بر دل نه و چون بيد ملرزان آواز	دهشت از ياد ببر اين همه بي‌تابي چيست
مدح شاهنشه دين‌پرور اسلام‌نواز	نغمه مدح زن اما نه همين نغمه عام
كه بود شعشعه فكرت او نحل گذار	مور پيشاني مهر فلك جود علي

ابيات زير از يك قصيده شصت و پنج بيتي در مدح آن حضرت انتخاب شده است:

نعره جوشان و خروشان ميزنم	سيل اشكم را به طوفان مي‌زنم
هر دم آتش در نيستان مي‌زنم	شير عشقم كز تب سوزان خويش
زان دم از شام غزيبان مي‌زنم	تار زلفم شاهد اندوه را
گاه پيدا گاه پنهان مي‌زنم	آفتاب روز عقلم تيغ لطف
خيمه در نيلوفرستان مي‌زنم	زاده آب و هواي ماتمم
زان گريز از اهل ايمان مي‌زنم	در مسلمانان مسلماني نماند
خنده بر عزت‌پرستان مي‌زنم	خوارم‌وبا‌خواري خويشم سريست
از ولاي شاه مردان مي‌زنم	مهر با كين چون درآميزم كه دم
كز ثنايش موج عمان مي‌زنم	گوهر تاج ابوطالب علي
در پناه شير يزدان مي‌زنم	آهوئي آواره‌ام فال وطن

ابيات زير از يك قصيده نود بيتي ديگر، در ستايش امام اول شيعيان گلچين گرديده است:

تهي‌تر ز آفاق جائي طلب كن	دلا گوشه امزوايي طلب كن
برو همت از بينوائي طلب كن	بود گر نواي دو گيتي مرادت
برو گوشه روستائي طلب كن	تو ظرف ظريفان شهري نداري
ز كيفيت مي عصائي طلب كن	اگر مذهب پير ميخانه داري
زصوفي وصوفش صفائي طلب كن	ره صوفي صاف بگذار ايدل
ملاقات زنجيرخائي طلب كن	خرد ژاژخايست صيد جنون شو
برو در دل دوست جائي طلب كن	ترا جاي در قصر جنت نزيبد
برو صحبت كيميائي طلب كن	سزاوار اكسير اعظم توئي تو
ازيندست دستانسرائي طلب كن	گل از ناله بلبل عشق ريزد
برو صحبت پارسائي طلب كن	ازين زمره پارسي گو چه حاصل
برو كاكل مشكسائي طلب كن	مشو صيد هر بلبل بوستاني
توسل به صاحب لوائي طلب كن	درين عرصه‌خوف‌وميدان‌وحشت
وزين خوفها رو، رجائي طلب كن	بياساي در سايه شاه مردان

ابيات زير از قصيده‌اي ديگر است:

جهان گشته در ديده‌ام اژدهائي	ز بس ديدم از دهر هر دم جفائي
كنم زين چمن نقل آب و هوائي	دلم ميكشد گاهگاهي كه خوش خوش
نمي‌بينم اين خاكدان را صفائي	هوي دگر منزلم گرم دارد
بيك جو چنين كهنه دهقانسرائي	بميزان عقل ار بسنجي نيرزد
نيرزد بيك گريه هايهائي	نه يك چرخ ارزانكه صد رخ ميرد
كه اين كلبه را نيست برگ و نوائي	تعيش محال است در كاخ گيتي
عجب گر دهد شيشه او صدائي	ز بس بخل گر بشكند چرخ مينا
نگرديده هرگز نسيم وفائي	بگرد گل و لاله اين گلستان
تو مسكين عبث ميزني دست وپائي	مرا اين بحر را نيست اميد ساحل
خوش آنكو زند بر امل پشت پائي	چو بالاي دست اجل دست نبود
دلش گر كند ميل آب و هوائي	به بام بلند طبيعت برآيد
كه دارد چو شاه نجف پيشوائي	غم از هول محشر نباشد كسي را

ابيات زير از قصيده ديگري انتخاب شده است:

كرده تسخير ماه تا ماهي	حسن آن دلرباي خرگاهي
داده زيبا خط يداللهي	عارضش محضر نكوئي را
كرده جا چون كبوتر چاهي	خال سبزش به چاهسار ذقن
چون بگردون قضاي ناگاهي	غمزه غافل شكار در نگهش
لطف پنهان به معذرت‌خواهي	جور ظاهر به مصلحت‌سوزي
اين ز بي‌اشكي، آن ز بي‌آهي	دل و چشمم زروي اوخجلند
دود مجمر سماع خرگاهي	كرده از باد دامنش در رقص
بر شب قدر طعن كوتاهي	داد از آن زلف عنبيرين كه زند
خاكروب در شهنشاهي	با چنين زلف ميتواند بود
مظهر قدرت يداللهي	شاه خيبرگشا كه پنجه اوست
كامبخش است هر قدر خواهي	جرم‌پوش‌است هرقدر كوشي
مه شود پرپشيز چون ماهي	همتش چون درم نثار كند
اشك من اشكي، آه من آهي	مرقدش تا نكرد جلوه نكرد

طالب تركيب‌بندي در منقبت حضرت امام رضا عليه‌السلام سروده كه منتخبي از آن قبلاً ذكر شد. ابيات زير از قصيده‌اي كه در ستايش حضرت ولي عصر سروده گلچين شده است درين قصيده نيز طالب از دست ابناي زمان شكوه دارد:

وانكه فشانده از پر و بال آب كوثري	طبعم كند در آتش معني سمندري
هردم به جلوه آرد بتهاي آذري	نطقم ز پرده‌هاي صنمخانه خيال
اما تهي است مصر من از جوش مشتري	يوسف تراود از در و ديوار خاطرم
كز حمل آن بنالد صد بحر اخضري	آن مايه‌گوهرست مرادر سحاب نظم
بر دشمنان فشانم از نيك گوهري	اما چه سود كاين گهر نابرا اگر
با آنكه خويش را همه گيرند جوهري	آن كور باطنان نشناسند از سفال
بر درگه امام زمان نقد عسگري	از دست اين سياه‌دلان ميبرم پناه
داده رواج قاعده دين جعفري	مولاي دين محمدمهدي كه شرع او

و پس از سرودن چهل و پنج بيت ديگر تجديد مطلع نموده و مي‌گويد

كان نظم ميكند به گهرها برابري	بازم به مدح او سر مطلعي ز طبع
زيب از تو يافته روش شرع‌گستري	اي شرع تو مروج دين پيمبري
دارد هزار ذره چو اين مهر خاوري	يك دل كم است مهر ترازانكه مهرتو
چون خور برون خرامي با تيغ حيدري	وقتست كز نشيمن اقبال مستدام

طالب با زهد ريائي كه مخصوصاً در دوره او رواج داشت به شدت مخالف بود و زهاد دروغين را بي‌رحمانه به باد انتقاد ميگرفت.

اوقات صرف شانه و مسواك مي‌كند		زاهد چه وقت سبحه شمارد كه صبح و شام
	*******

ديده نازك ساز آنگه در من و زاهد نگر-تا بداني صاحب مشرب كه و شياد كيست

	*******
در عمارتگري گنبد دستار خودند		خانه شرع خرابست كه ارباب صلاح
سبحه در دست و در انديشه زنار خودند		شانه در ريش و دل اندرپي جمعيت مال
كه فروشنده دينند و خريدار خودند		زان به سوداي زيان‌آورشان سودي نيست
ليك غافل ز درونهاي سيه‌كار خودند		مينمايند همي گنبد دستار سپيد
	*******
زاهد همه خودراست پرستار و دگر هيچ		حفظ تن خود مي‌كند از آتش دوزخ
	*******
زرق انديشي، سيه دلي، شيادي		زاهد كه بود؟ مشت بروت و بادي
ابليس رجيم را بهين استادي		بوجهل ليم را كمين شاگردي
	*******
در و ديوار مي‌بينند و من ديدار مي‌بينم		نگنجم در قطار حاجيان كاين قوم ظاهربين

با اين حال علاوه بر علاقه شديد به ائمه اطهار به مباني دين اسلام و مذهب شيعه اعتقاد راسخ داشت و بخاطر اعتلاي دين با تعصبات خشك مذهبي مخالفت ميورزيد و به عبارت ديگر دين را به صورت حقيقي آن مطلوب ميدانست:

خاك در هشت و چهارم كنيد		بر همه سوگند كه طالب صفت
زيب سر لوح مزارم كنيد		خطبه اثني‌عشري ز آب چشم
	*******
گو فلسفي مناز به عقل قديم خويش		لذت قرين شرع جديد محمديست
	*******
گرگ يوسف ديده كي گردد بگرد گوسپند		حسن دنيا عاشق دين را كجا افتد پسند
	*******
نه در خيال و شاق و نه در غم و شق است		مرا دليست كه مستغرق جمال حق است
برو برو كه بهر سو كه ميرويم حق است		مگو مگو كه بيك سو نهاده‌اي حق را
	*******
آن اگر راهست انصافي بده اين راه نيست؟		توبصورت ميزدي ره ما به معني اي فقيه
	*******
خود را بجهان بيهده بدنام نسازد		طالب بره اهل تعصب نزند گام
	*******
به آب ديده من زاهد ار وضو گيرد		لقاي‌دوست شود روزيش به وقت نماز
	*******
همه جا جلوه او مينگرم كور نيم		گرچه دور از همه گشتم از خدا دور نيم

در ديوان او اشعار فراواني ميتوان يافت كه در ستايش پرستندگان راستين خداي يگانه سروده:-

دامانش نمازي چو گريبان نياز	پيري نفسش به صبح صادق همراز
در يك مسجد بقدسيان كرده نماز	بر سنت جد خويش يك عمر دراز

وي از نفاق مذهبي نفرت داشت و معتقد بود كه مقصود از دينداري پرستش پرودگار يكتاست:

خنده‌ها بر جدل شيخ و برهمن دارم		نه ملامتگر كفرم نه تعصب كش دين
	*******
آنرا كه دين و كفر دو راهست در نظر		از اتحاد كعبه و دل آگهيش نيست
	*******
زاهد تو چه ديدي در و ديوار دگر هيچ		ما در حرم و دير نماند آنچه نديدم
	*******
در ميان كفر و ايمان بر سر من جنگ شد		صحبت از بسكه با شيخ و برهمن در گرفت
	*******
مرا ز كعبه چه فيض است و از كنشت چه حظ		ميان دير و حرم كرده‌ام رهي پيدا

در بيت فوق شايد طالب خواسته به قطعه معروف زير كه از شيخ جام است پاسخ داده باشد:

نه در ميخانه كاين خمار است»	«نه در مسجد گذارندم كه رندي
غريبم عاشقم آن ره كدام است»	«ميان مسجد و ميخاه راهيست

طرفداري طالب از آزادي مذهب و مخالفت او با زهد ريائي به شدتي انجاميد كه ميتوان آن را يك نوع عصيان و سركشي نسبت به دين مذهب تلقي كرد:

پري در عزبخانه مشربست		همه ديو خيزد ز مذهب سراي
	*******
زنار مغان بريده‌ام شرمم باد		بر زهد ريا تنيده‌ام شرمم باد
حرف فقها شنيده‌ام شرمم باد		نگشوده به‌قول مطرب‌آغوش‌سماع
	*******

و با طعنه خطاب به اينگونه زهاد ميگويد:

يك قطعه خاك در همه افلاك پاك نيست		زاهد چسان نماز كند كز سرشك ما
	*******
كه بر جنازه كافر نماز خواهد كرد		پس از وفات اميدم به اهل طاعت نيست
	*******
پرهيز كه ناگه نشوي جرم‌آميز		پرهيز فلك ز صحبت ما پرهيز
در دامن پاكيزه زهاد آويز		از جيب مي‌آلوده ما بگسل دست

مشاجره لفظي و مباحثه شعري طالب با زهاد ريائي كار را به آنجا رساند كه با همه سلامت نفس به هجو آنان پرداخت و آنچنان هجوياتي در مورد آنان سروده است كه نقل آن مايه شرمساري است. درينجا فقط يك رباعي از او را كه دليل بر بحث و مجادله او با زهاد دروغين است نقل ميكنيم:

وين شيوه ترا دور ز مطلب دارد	اي آنكه دلت عار ز مشرب دارد
در گوشم گوكه حق چه مذهب دارد	تا كي گوئي كه مذهب حق مذهب ماست

ولي با وجود همه اين مباحثات او براي هميشه يك علاقمند واقعي به مذهب باقي مان:

كاين دست گنه‌كار بدامان شفيعي است

نوميد ز مذهب نشوم با همه عصيان

مدفن طالب- همانطور كه گفته شد در تواريخ و تذكره‌هاي موجود ذكري از محل بخاك سپردن طالب نشده است، آنچه مسلم است محل دفن او در كشمير نيست، اين نظريه كه امكان دارد جسد او را به عتبات عاليات فرستاده باشند نيز پايه صحيحي ندارد، زيرا اگر چنين بود همانطور كه درباره عرفي و تاريخ ارسال جسد او به نجف، اشعار و اخبا متعددي موجود است، در مورد طالب هم، با توجه به آنكه كسانش پس از او در دربار هند موقعيت ممتازي داشته‌اند، نيز بايد شعراي وقت داد سخن مي‌دادند درحاليكه در نوشته‌هاي آندوران ذكري ازين بابت نشده است. شادروان دكتر رضازاده شفق در ترجمه تاريخ ادبيات «اته» معل مقبره طالب را «فاذپور» در هند ذكر نموده‌اند، با توجه به آنكه چنين محلي در هند مشهور و شناخته شده نيست و از طرفي املاء كلمه «فتح‌پور» با حروف لاتين Fathpur است، بنظر ميرسد ترجمه اين كلمه را با لفظ انگليسي «فاذپور» انگاشته و بهمين صورت ترجمه كرده است. از شرح حال طالب چنين برميآيد كه او مدتي از عمر شريف خود را در در فتحپور گذرانده و چه بسا كه در آن شهر براي خود جا و مكاني تهيه نموده و پس از مرگ هم او را در آنجا بخاك سپرده باشند. بر دوستداران طالب در هند و پاكستان است كه درين مورد با نحقيقات محلي و بررسي دقيق معلوم دارند كه آيا در فتحپور مكاني بنام مقبره طالب و يا آثاري از مدفن او وجود دارد يا خير؟

اعتيادات طالب – طالب براي ايجاد سرور و نشاط و برانگيختن طبع شاعرانه خويش از استعمال افيون روگردان نبود، چنانكه گفتيم بواسطه استعمال بيش از حد مواد افيوني، بار اول توفزق پيوستن به دربار جهانگير شاه را نيافت و از بارگاه امپراتور هند ربوده شد، وي در اشعار خويش بارها به علاقه وافر خود به مواد مخدر اشاره نموده است.

ما را برات نشئه افيون نوشته‌اند

طالب نصيب ما ز مي لاله رنگ نيست

و با آنكه اشاره مستقيم به اعتياد خود به افيون دارد:

همچو طالب هركه اومعتاد افيون ميشود

روي‌گردان ميشود از صحبتش فيض شراب

ولي در هيچ يك از تذكره‌ها اشاره‌اي به اعتياد او به افيون نشده است و به نظر ميرسد كه كعتاد به افيون نبوده بلكه گاه‌گاهي براي رهائي از اندوه و يا ايجاد فرح و نشاط خاطر به مواد مخدر پناه ميبرده است.

طالب علاقه شديدي به باده ناب داشته و اشعاري كه حاكي از ميخوارگي اوست در ديوانش فراوان يافت ميشود.

قطعه زيباي زير، كه تضميني از يكي از مصاريع غزل نعروف شيخ اجل سعدي «اي لعبت خندان لب لعلت كه گزيده است» ميباشد، خطاب به يكي از بزرگان سروده شده:

چون كاسه ما گشت تهي مي نچشيده	صاحب كرمانيم سبوئي كه عطا رفت
«گرگ دهن آلوده يوسف ندريده»	القصه نه مستيم نه هشيار بلائيست

در ابيات زير ميل شديد او به باده‌پرستي كاملاً آشكار است:

مفرح دل مخمور در ميان آور		عزيز من مي انگور در ميان آور
	*******
شراب قندي هندوستان ضرر دارد		قدح پر از مي انگور كن كه طالب را
	*******
زانم هوي گل نه و پرواي لاله نيست		صبحست و نيم قطره در پياله نيست
يكدم كه در پياله شراب دوساله نيست		بيذوقتر ز مرده هفتاد ساله‌ايم
ذوقي كه با پياله بود در رساله نيست		اوراق كهنه‌گي به مي كهنه مي‌رسد
پيمانه چوگل روز وشبم دردست است		آنم كه شعار مستيم پيوست است
بلبل به نسيم ساغر گل مست است		گر زود شوم مست ملامت مكنيد
	*******
با سايه خويشم سر جنگ است هنوز		خلقم ز خمار باده تنگ است هنوز
رويم ز پياله نيم‌رنگ است هنوز		جامي دوسه خورده‌ام ولي مست نيم
	*******
چشم بد غم دور،‌فراغي دارم		صبح است و ز مي بكف اياغي دارم
واندر خور آن نيم دماغي دارم		ته مينائي كشيده‌ام وقت صبوح
	*******

ابيات زير از جهانگيرنامه است كه در وصف مي و ساقي و مجلس انس سروده شده:

ز ساغر دل باده‌نوشان بدست		خراميد ساقي چو طاووس مست
چه شكر نژاد چه انگور زاد		ز هر جنس مي بزم را رنگ داد
گهرسنج شد كاسه‌هاي بلور		بهر گوشه از نقل شيرين و شور
هميكرد بيداد چنگ پلنگ		مغني چو بلبل درآمد بكار
بگردون فرستاد مشكين درود		نفس عنبرين ساخت مجمر ز عود
سر حقه نافه كردند باز		تو گفتي همه آهوان طراز
ز آشوب مي با پري در نزاع		بهر گوشه حوري‌وشي در سماع
گهي دست رقاص و گه آستين		ز شادي گل‌افشان زمان و زمين
برقص تذروان نماند احتياج		ز بس رقص طاووس مي در مزاج
طلا گشت اما به آتش بجنگ		رخ ساقي از باده گرداند رنگ
گل نرگس از دست ساغي رميد		نسيم گل از دور ساغر وزيد
بدرياي مي و اندرو غرق گشت		بط باده را آب از سر گذشت
گهي چشم در گردش و گاه جام		خرامنده شد ساقي خوش‌خرام
گه از دست دادي گه از چشم مست		مي دوستكامي به ساغر پرست
هوا طبع بيهوشدارو گرفت		ز مي بسكه صحن چمن بو گرفت
لب جام آماده بوس شد		به گردنكشي شيشه طاووس شد
همه بزم شد پر عبير نشاط		ز رقاصي شاهدان بر بساط
به عجز آند از بانگ خلخال گوش		به گردون رسانيد زيور خروش
هوا موج زد، موج مشگ و عبير		چو لرزيد بر تن لباس حرير
چو مغفر ز تابيدن آفتاب		سر ميكشان گرم گشت از شراب
برنگ سهيل يمن تابناك		شد از جرعه ميكشان روي خاك
بهر نغمه صد بوسه از گل گرفت		مغني نواهاي بلبل گرفت
كه بر ساز مطرب بلرزيد تار		چنان از سر درد ناليد زار
كه دل مست شد شيشه بر سنگ زد		بدان چربدستي بر آهنگ زد
كه بلبل معلق زد از شاخسار		«كبوتر دمي» برد ناگه بكار
صراحي در آغوش و ساغر بدست		خراميد ساقي چوطاووس مست
چو آن ديد صد خوشدلي رو نمود		هلال قدح طرف ابرو نمود
بدل مايه عشرت اندوختند		حريفان بمي رخ برافروختند
ز رخساره صبح تا زلف شام		همه روزه ترتيب مي بود و جام
ز اندوه دل را غباري نبود		بجز شادي آنروز كاري نبود
	*******
هم از مستيش بهره هم از خمار		خرامنده شد ساقي ميگسار
تو گفتي كه گل آستين برشكست		به پيمايش مي بماليد دست
سمن دسته ساعدش ز آستين		عيان شدچو برآستين‌ريخت چين
بهر سر، ز مستي پيامي رساند		بهر لب، تحيت ز جا مي‌رساند
رگ ارغنون را بناخن گزيد		چومطرب زساقي بديدآنچه ديد
كه ناهيد را ز اهل پرهيز كرد		چنان آتش نغمه را تيز كرد
در آن پرده از دل فغان بركشيد		مغني چو آشوب مطرب بديد
كه پيچيد در پرده دل خروش		زبان را ز دستي بماليد گوش
كه جنت شد از وي عرق‌ريز شرم		يكي‌مجلس‌ازسازومي‌گشت گرم
يكي عود ساز و دگر عود سوز		دو سوزنده گرديد مجلس فروز
به هر نغمه صد نيش در دل فشرد		بهر ساز سازنده‌اي دست برد
ز خود هر كرا برد ناورد باز		چو طنبوري از پرده آمد براز
به تردستي از نغمه‌اش آب ريخت		چوقانوني آتش زمضراب ريخت
ز گرمي بتن روح را تب گرفت		چونائي لب ناي بر لب گرفت
تراويد خون از دل خاره سنگ		چو چنگي بنالش درآورد چنگ
شده عنبر اشهب اندر دماغ		همه مغز مستان ز مشكين اياغ

ابيات زير نيز از مي‌پرستي او حكايت مي‌كند:

خمارم كشت مي ميخواهم و بسيار ميخواهم	ز هشياري به تنگم مستي سرشار ميخواهم
خرام سيز طاووسان خوشرفتار ميخواهم	هلاكم چهره گل عارضان هند را يعني
ز اسباب جهان طالب همين مقدار ميخواهم	نگاري تنگ درآغوش وجام باده‌اي بر لب

طالب در انتخاب نوع شراب سليقه خاص بخرج ميداد و به مشروبات فرنگي كه در اثر رفت و آمد پرتقالي‌ها به هند، وارد آن كشور مي‌شد، بيشتر از باده‌ها وطني علاقه داشت:

علاجش باده‌هاي پرتگالست	مي شيرازيم از درد سر كشت
گل جيب و كنار اهل حالست	شراب پرتگالي چشم بد دور

در جاي ديگر نيز به شراب پرتگالي (شراب پرتو كه هنوز هم از مشهورترين باده‌هاي فرنگان است) اشاره نموده و نوشيدن آنرا تجويز ميفرمايد:

صنم ميگوي و ميكش باده‌هاي پرتگالي را

فرنگي شاهدانت ساقي بزمند هان ايدل

در ديوان طالب گاهي به اشعاري از اين قبيل:

ني مي لبم شناخته هرگز نه جام دست		در عمر خود نداده مرا هيچ كام دست
	*******
چرا كه شسته‌ام از مي بهفت آب دهن		سخن صريح كنم تا گمان مي نبري

ديده ميشود كه آنرا به مناسبتي سروده و با توجه به شرح حال و گذران او، نميتواند حقيقت داشته باشد و اگر آنرا درست هم به شمار آوريم، مي‌توان گفت توبه‌هاي زودگذري بوده كه خيلي زود شكسته شده است چنانكه ميگويد:

كز رنج خمار رفته بودم از دست	سهل است اگر توبه شكستم من مست
گر حادثه‌اي بشكندش نتوان بست	دل بد نكنم كه توبه ساغر نبود

توضيح 1) در مجله هنر و مردم شماره صد و پنجاه و هشتم صفحه 57 چند بيت اول صفحه در هم و مغشوش چاپ شده كه به شرح زير تصحيح ميشود.

كه با غم خفته بودم در يك آغوش	به گلشن خانه خلوت شب دوش
كه سهمش حيرت اندر حيرت افزود	يكي خواب عجيبم روي بنمود
سفر تعبير اين آشفته خواب است	يقينم شد كه پايم در ركاب است
بود در طالعم نقل مكاني	مبدل خواهدم شد آشياني
ازين زيبا چمن خواهي نخواهي	چو عطرم بخت خواهد كرد راهي
كه چندي داردم محروم ازين بزم	فلك در خاطرش ميگردد اين عزم
كه بختش باد دايم در جواني	كدامين بزم؟ بزم عيش‌ خاني
بر او نازش كند چون جسم برجان	شجاع‌الملك بكتش خان كه دوران
وزان آب و گل اين پيكر انگيخت	قضا نور و صفا در يكدگر ريخت
همانا كز نژاد قدسيانست	ازين خاكي نهادان بي‌نشانست
شراب شيشه و شمع لگن اوست	بهر معني چراغ انجمن اوست

2- سرور گرامم آقاي موسي گودرزي كه همواره راهنما و مشوق اينجانب در بررسي شرح حال و شعر و شاعري طالب بوده‌اند تذكري در مورد مسافرت طالب از مرو به قندهار و پيوستن او به ميرزا غازي دادند كه چون خالي از فايده نبود نگارنده را بر آن داشت كه درين مورد توضيح مختصري بدهد. تذكر ايشان اين بود كه «اغلب تذكره‌نويسان معاصر طالب نوشته‌اند كه طالب از مرو به قندهار به خدمت ميرزا غازي رفت و در بارگاه او اقامت گزيد، چون معاصران طالب كه درينمورد قلمفرسائي كرده‌اند، مانند عبدالنبي فخرالزماني قزويني مؤلف ميخانه و تقي‌الدين اوحدي مؤلف عرفات عاشقين و غيره، معاشر و همدم طالب نيز بوده‌اند، لذا قول آنرا نميتوان سرسري انگاشت. توضيحي كه در مورد اين تذكر ميتوان داد آنست كه تذكره‌نويسان درباره طالب و ميرزا غازي دو نظريه متضاد داده‌اند، عده‌اي عقيده دارند كه طالب از مرو يكسره به قندهار يا سند به خدمت ميرزا غازي رفت و تا پايان عمر ميرزا با او بود، عده ديگر نوشته‌اند كه طالب قبل از پيوستن به ميرزا چند سالي در هند سرگردان بود پس چگونه ميتواند از مرو يكسره به قندهار رفته و به او پيوسته باشد. نگارنده اين سطور با وقوف به اين اختلاف نظر براي جلوگيري از به دراز كشيدن سخن از گفتگو درين باره در هنگام نوشتن مقاله خودداري نموده ولي اكنون كه بحث باينجا كشيده شد توضيح زير را لازم ميداند: جهانگير شاه در ابتداي سلطنت خود (سال 1014) مواجه با قيام فرزندش خسرو شد و پس از مبارزات خونيني بر او دست يافت و او را كور نموده و به غائله وي خاتمه داد، امراي سرحدي خراسان از وقوع جنگهاي داخلي در هند استفاده نموده و به سوي قندهار شتافتند و آن شهر را در محاصره گرفتند. شاه بيگ حاكم قندهار از جهانگير استمداد طلبيد و جهانگير هم سپاهي بفرماندهي چند تن از سرداران خويش از جمله ميرزا غازي كه حاكم سند بود، به كمك او فرستاد، امراي خراساني ناچار دست از محاصره قندهار برداشته و ميرزا غازي و سايرين وارد قندهار شدند. ميرزا غازي در حدود ده ماه در قندهار (از شوال سال 1015 تا رجب سال 1016) ماند و سپس عازم لاهور شد. چنانكه در سرگذشت طالب ديديم وي در سال 1016 از مرو عازم هند شد چون قندهار در سر راه ايران به هند قرار داشت ايرانياني كه عازم هند بودند ناچار از قندهار عبور ميكردند و براي رفع خستگي، خواه و ناخواه چند روزي در آن شهر ميماندند. طالب نيز چند مدتي درين شهر ماند و بنوشته تذكره‌نويسان معاصرش به خدمت ميرزا غازي رسيد ولي بدلايل زير بزودي ميرزا را ترك گفت و به هند عزيمت نمود:

1- در دوره محاصره قندهار و پس از آن قحط سالي در آن شهر بروز كرده بود تا جائي كه سپاهيان ميرزا غازي نيز به سختي افتاده و هر روز آشوبي برپا ميكردند.

2- ميرزا غازي به قصد جنگ به قندهار رفته بود و مانند سپاهيان مي‌زيست بنابراين دستگاه شاهانه و وسيعي كه بتواند از تازه‌وارديني چون طالب پذيرائي شايان و درخور توجهي نمايد نداشت.

3- ملا اسد قصه‌خوان و مرشد بروجردي كه از نزديكان ميرزا غازي بودند براي حفظ موقعيت خود در نزد او با تازه‌واردين مخصوصاً ادبا و شعرا آنچنان بدرفتار ميكردند كه آنان از بارگاه او، خود به خود رانده ميشدند.

با توجه به نكات فوق طالب كه در نزد بكتش خان به آسايش و رفاه هرچه تمامتر ميزيست و به اميد آينده بهتر و پيوستن به دربار باشكوه و افسانه‌اي جهانگير به سوي هند راهي شده بود، تاب اقامت در قندهار را نياورد و پس از مدت كوتاهي ميرزا و قندهار را ترك گفت، ميرزا غازي نيز پس از آرامش قندهار و سر و صورت دادن به وضع آن سامان، با لشگريان خود عازم لاهور شد. در سال 1017 پس از فوت سردار خان حاكم قندهار، جهانگير كه در جستجوي شخصي لايق و كارآمدي براي حكومت بر آن نقطه حساس و حفظ سرحدات در آن سامان بود، قندهار را ضميمه حكومت سند نمود و اداره آن را به ميرزا غازي واگذاشت، ولي ميرزا براي عزيمت به قندهار درخواست كمكهاي مالي و نظامي نمود و دريافت كمك مالي و تهيه وسايل لازم براي سفر به قندهار، مدت مديدي طول كشيد، بهمين جهت بعضي از مورخين آندوران نوشته‌اند كه «در سال 1020 جهانگير حكومت قندهار را به ميرزا غازي سپرد»، اگرچه اين نظر نادرست است ولي اين تاريخ مي‌توان مقارن با استقرار ميرزا غازي براي بار دوم در قندهار باشد.


	گودرزي، فرامرز. "زندگينامه و كارنامه ادبي طالب آملي شاعرهنرمندي كه شايسته اين فراموشي نيست". دوره 14، ش 165و 166 (تير و مرداد 55): 89-100.

	خلاصه: ش 165و 166 (تير و مرداد 55): 89-100. مذهب طالب و اشعاري ازاودروصف حضرت علي(ع) و ولي عصر(ع) ـ مدفن او ـ اعتيادات طالب و اشعاري از او دراين زمنيه همراه با توضيحاتي ديگر درباره قسمتهاي قبل ازاين مقاله.

گودرزي، فرامرز. "زندگينامه و كارنامه ادبي طالب آملي شاعرهنرمندي كه شايسته اين فراموشي نيست". دوره 14، ش 165و 166 (تير و مرداد 55): 89-100.