خان محمدآذري، بهمن. "قالي ايران را بشناسيم، قالي كرمان گوهر جاودانه ايران". دوره 15، ش 175 (ارديبهشت 56): 25-33، تصوير، طرح.

خلاصه: شرحي دربارة انواع بافت در قاليهاي كرماني: فارسي‌باف، تركي‌باف، كمانه شيب ـ چگونگي تشخيص بافت نوع مرغوب و نامرغوب ـ رنگرزي، طرح و نقشه، لچك ترنج، اردبيلي، بازوبندي، كف ساده، كف ساده مرغي، خشتي، سعري دشت گلي، سلسله‌اي، نقشه شاه‌عباسي ـ ابعاد فرش كرمان ـ فرش كرمان درموزه‌ها ـ بازرگاني فرش كرمان، منابع و مآخذ.

قالي ايران را بشناسيم

قالي كرمان گوهر جاودانة ايران

بهمن خانمحمد آذري

شيوه بافت

در اين بخش چگونگي بافت فرش كرمان را از نقطه نظر شيوه بستن گره‌ها و اشكال گوناگون آن بررسي مي‌كنيم. معمولا دو نوع گره در قالي بافي وجود دارد، گره فارسي‌باف و گره تركي‌باف كه اولي در ميان قالي‌بافان مناطق مركزي، شمال شرقي و جنوبي ايران و دومي در ميان بافندگان مراكز شمالغربي، شمالي و غربي كشور رواج دارد.

در كرمان بافت قالي به صورت فارسي‌باف است. در گره فارسي‌باف نخ از كناره يك چله رد ميشود و از فاصله دو چله بيرون مي‌آيد و پس از دور زدن چله دوم از بين دو چله سر درمي‌آورد. از هر دو شكل گره كه ذكر آنها رفت، نوع به اصطلاح تقلبي نيز گهگاه در قالي‌بافي به كار ميرود و آن گره جفتي است. در اين نوع گره پشم بجاي دو چله از چهار چله رد ميشود. از اين نوع گره معمولا در قالي‌هاي ريزباف بيشتر استفاده ميشود، چه تشخيص آنها از روي قالي كاري مشكل است و البته پس از آنكه پود روي رج را پوشاند تشخيص گره جفتي غيرممكن است.

گره جفتي گرچه كار بافنده را آسان مي‌كند، ليكن باعث ميشود كه قالي نرم و سبك و كم‌دوام گردد و اين بلاشك عيب بزرگي براي قالي است. اخيراً در كرمان نوعي بافت در ميان قالي‌بافان رايج شده است و آن بافت بدون گره (كمانه شيب) است، به اين ترتيب كه دور چله ميگردد بدون اينكه گره بخورد و بر روي رج محكم شود. در روي قالي و پشت آن تشخيص اين نوع گره غيرممكن است، ليكن در اثر مرور زمان گره‌ها دانه‌دانه از پشت قالي درمي‌آيند و به تدريج قالي از بين ميرود. لطمه ديگري كه از بافت كمانه شيب بر قالي وارد ميشود اين است كه ديگر قالي به مرحله كهنگي نمي‌رسد و در نتيجه كهنه فرش كرمان هم برخلاف ساير فرشها ارزشي ندارد. البته فراموش نمي‌كنيم كه قالي‌هاي درست‌بافت كرمان كهنگي بسيار ارزشمندي دارند. يادآور مي‌شويم كه بافت بي‌گره در تمام نقاط كرمان رايج نيست. تحقيقات نشان ميدهد كه در جوپار، ماهان، كرمان و بعضي از نقاط كوهپايه بافت بي‌گره‌يا كمانه‌شيب رايج گرديده است و در بقيه نقاط مانند راور، رابر، بافت، رفسنجان و… و… بافت گره‌فارسي در كار است و كماكان قالي‌هاي نفيس محصول اين نواحي ميباشد.

حال كه صحبت از گره و نوع بافت در فرش كرمان رفت، بجاست كه واحد بافت و تعداد رج در گره فرش كرمان را هم بشناسيم. در قالي كرمان مقياس محاسبه همان ذرع قديم (104 سانتيمتر) ميباشد.

اسليمي لچك ترنج

براي محاسبه رج در گره فرش كرمان 16/1 ذرع را كه 5ر6 سانتيمتر ميشود واحد قرار داده و يك گره مي‌خوانند. مجموع تعداد دانه‌هاي موجود در يك گره‌عرض و يك گره‌طول واحد بافت قالي است، به اين ترتيب كه اگر در يك گره‌عرض 35 دانه و در يك گره طول 35 دانه باشد، اين فرش را 35 جفت يا 70 رج مي‌خوانند البته يكي از عوامل مرغوبيت قالي مساوي بودن دانه‌هاي موجود در يك گره عرض و يك گره‌طول است و اگر در يك فرش بافت آن طوري باشد كه دانه‌هاي گره‌عرض و طول نامساوي باشد آن فرش نامرغوب است. مرغوبترين و ريزبافت‌ترين فرش كرمان در حال حاضر 120 جفت يا 240 رج است. درشت‌بافت‌ترين فرش كرمان تا چند سال پيش 70 جفت بود، ولي اكنون تا 50 جفت هم بافته ميشود. البته اين مسأله از نظر عرف تجاري نقص بزرگي براي فرش محسوب ميشود، مضافاً بر اين كه قالي‌هاي درشت‌بافت را بي‌گره‌هم ميبافند و باعث نزول ارزش آن ميشوند. گفتيم كه اگر تعداد دانه‌هاي بافت در گره‌عرض و طول نامساوي باشد، اين مسأله عيب بزرگي براي قالي به حساب مي‌آيد، موضوع ديگري كه حاصل اين كيفيت است، اينكه اگر تعداد دانه‌هاي گره‌طول زياد باشد، طول فرش از آنچه كه مقرر است و در قرارداد بافت قيد گرديده زيادتر خواهد شد. به عنوان مثال فرش چهار متري 5ر4 متر طول پيدا خواهد كرد نيم متر اضافه را در اصطلاح فرش‌بافي كرمان رندي مينامند، يعني سفارش دهنده به بافنده ميگويد نيم‌متر رندي كرده‌اي و البته قيمت آن نيم متر قابل پرداخت نيست.

رنگرزي و رنگ

در كرمان براي رنگ كردن خامه از رنگهاي شيميائي استفاده مي‌كنند. البته در سال‌هاي قبل، پيش از آنكه صنعت رنگهاي شيميائي پيشرفت امروزه را داشته باشد، رنگرزهاي كرماني رنگهاي طبيعي را بكار مي‌گرفتند، ليكن رنگهاي طبيعي از ثبات لازم برخوردار نبود و رنگرزها براي اين كه به رنگ ثابت دست يابند، ضمن اينكه پشم را در داخل رنگ براي مدت نسبتاً طولاني مي‌جوشاندند، از مواد ثابت كننده شيميائي هم به منظور ثبات بيشتر استفاده مي‌كردند. در سالهاي اخير كه در زمينه ساختن رنگهاي شيميائي موفقيت‌هاي چشمگيري حاصل شده است، ديگر رنگهاي طبيعي كه دسترسي به آنها هم تقريباً مشكل است، به هيچوجه مقرون به صرفه نيستند. رنگهاي شيميائي با ثبات‌ترند و بسيار آسان مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

 قالي‌بافان سعي مي‌كنند خامه‌اي به كار ببرند كه از ثبات رنگ آن مطمئن باشند، چه در صورتي كه رنگ ثابت نباشد به مرور زمان و در اثر تابش آفتاب قالي رنگ ميبازد و به اصطلاح رگه‌دار ميشود و اين در عرف قالي‌بافي نقصي عظيم است. البته قالي‌بافان خبره چنين اشكالي را به وسيله رنگهاي سرد[i] از بين مي‌برند اما اين كار هم موقتي است و در مدت كوتاهي همان ايراد اول ظاهر مي‌گردد. ناگفته نماند كه اخيراً مواد شيميائي به‌خصوصي بدست آمده است كه رنگ پشم را بر روي قالي بافته شده ثابت مي‌كند و البته بايد موضوع را پيشرفتي در امر قالي‌بافي بشمار آورد.

قالي‌بافان كرمان معمولا از رنگهاي روشن و شاد استفاده مي‌كنند، بخصوص در فرشهائي كه از سوي خريداران امريكائي سفارش ميشود. اين فرشها را اصطلاحاً باب امريكا هم ميگويند. در قالي‌هاي بافت كرمان اكثراً از رنگهاي سرمه‌اي، كرم، لاكي (نوعي قرمز كه از رنگ كردن پشم با قرمز دانه بدست مي‌آيد) فيروزه‌اي، سبز، زرد طلائي، سفيد، صورتي، آبي ملايم، عاجي و خاكستري استفاده ميشود. معمولاً از رنگهاي ملايم روشن و در فرشهاي سفارش اروپا يا باب از رنگهاي تندتر و تيره‌تر استفاده ميشود.

طرح و نقشه

تحقيق و تفحص در زمينه طرح و نقشه قالي ايران از پارچه‌بافي و كاشي‌سازي و كوزه‌گري و به طور اعم هنرهائي از اين رديف تأثير پذيرفته و سير تكاملي پيموده است. بي‌شك اوج تجلي اين هنر به زمان صفويان ميرسد، تركيبهاي دلنشيني كه هنرمندان اين دوره از رنگ و نقش و نگاره بر روي قالي پديد آورده‌اند با آن همه شكوه و زيبائي هرگز فراموش نمي‌شود. گرچه ايران در طول تاريخ، چندين بار مورد هجوم بيگانگان قرار گرفته است، ليكن فرهنگ و سنت و مليت و هنر ايراني هرگز دستخوش دگرگوني و رنگ‌پذيري از اين مهاجمين بيگانه نگشته و اصالت خود را با قدرت و عظمت حفظ كرده است. آنچه مسلم است اين كه بازتابهاي روحي هنرمندان در طي زمان و پيشامد حوادث در نظم‌هاي شكوهمندي كه بر قالي خلق مي‌كنند، نمايانگر است، شجاعت، مناعت طبع، بلند پروازي، صلابت و قدرت همه و همه در لابلاي نقش‌ها جان ميگيرد. گذشته از اين، آنچه كه به وضوح در طرح و نقش قالي‌هاي ايران ديده ميشود، جاي پاي هنرهاي ديگر چون كوزه‌گري، كاشي‌سازي، پارچه‌بافي و غيره است.

طرح و نقش قالي ايران با تمام گوناگوني و تنوع در دو شاخه اصلي خلاصه ميشود:

اول طرحهاي شكسته كه از اشكال منظم هندسي و خطوط مستقيم و شكسته تشكيل يافته است. اين طرحها قديمي‌ترين طرحهائي است كه ساخته فكر انسان هنرمند است و گواه اين مدعا مينياتورهائي است كه از قرن هشتم در دست است. در متن معمولا از هشت ضلعي‌ها و دوازده ضلعي‌هاي منظم از صليب‌ها و ستاره‌هاي دوازده الي شانزده پر و در حاشيه نيز از همين تصاوير به اضافه نقش‌ها و نوشته‌هائي با خط كوفي استفاده ميشود.

دوم نقش‌هاي گردان كه حاصل پيوستن خطوط منحني به يكديگر است. اوايل قرن نهم آغاز پيدايش چنين نقش‌هائي است، به همراه نقش گردان گل و بته و شاخه‌وارهاي مارپيچي ساده و ابتدائي مورد توجه قرار گرفته و در پايان همين قرن جايگزين نقش‌هاي شكسته‌شده است.

اين بدان معني نيست كه نقش‌هاي شكسته ديگر در نقشه‌هاي قالي جاي ندارد، بلكه در حال حاضر در آسياي ميانه، تركيه و قفقاز، در ميان ايلات و روستاهاي ايران مورد استفاده و جاري است. شايد يكي از علل مهم رواج نقشه‌هاي شكسته در روستاها و بين ايل‌نشين‌ها اين باشد كه طرحهاي شكسته را بدون ترسيم بر روي كاغذ نيز ميتوان مورد استفاده قرار داد، در حاليكه نقش‌هاي گردان حتماً‌بايد بر روي كاغذ تصوير گردد تا قابل استفاده باشد. امروزه وجود كاغذهاي شطرنجي چاپي در واحد‌هاي گوناگون، كار رسم نقشه‌هاي قالي را هر قدر هم پر پيچ و خم و پر نقش و نگار باشد، آسان كرده است، حال آنكه در گذشته پيش از آنكه چنين كاغذهائي چاپ شود، ترسيم نقشه‌هاي گردان بر روي كاغذ كار بسيار مشكلي بود. مدارك موجود نشان ميدهد كه ترسيم كاغذ شطرنجي به صورت حرفه بين افراد رايج بود. البته كاغذهاي ترسيمي آنان يك واحد ثابت داشت و مقدار آن بيست و پنج خانه در هر سانتي‌متر مربع بود.

يادآور مي‌شويم كه بر روي كاغذ شطرنجي نقشه‌كشي، هر خانه نمودار يك گره است. در مورد شكل و چگونگي نقشه‌ها بايد بگوئيم كه در سالهاي اخير بافت قالي‌ها در بعضي موارد بدون حاشيه انجام ميگيرد. در سالهاي قبل حاشيه در نقشه قالي يكي از مهمترين قسمتها را به خود اختصاص ميداد، حتي گروهي را عقيده بر اين است كه متن فرش هر قدر هم كه زيبا باشد، اين حاشيه است كه توجه بيننده را به زيبائي و ظرافت متن معطوف ميدارد. حاشيه در قالي معمولا از يك حاشيه مياني و دو تا چهار حاشيه كناري تشكيل ميشود. نقشه حاشيه اصلي معمولاً شامل اسليمي و گل و برگهاي ريزنقش ختائي است و مكرر ميباشد، ليكن حاشيه‌هاي كناري را تصاوير هندسي و نقشهاي كوچك شكسته و نيز مكرر به وجود مي‌آورد. بر روي حاشيه‌هاي مياني و كناري گاه با خط شكسته و گاه خط معمولي و يا خط كوفي اشعاري نوشته ميشود. گروهي از بافندگان را عادت بر اين است كه نام خود را بر روي قسمتي از حاشيه كناري پائيني و يا گوشه‌اي از حاشيه مياني پائيني مي‌بافند. اقدام اخير يكي از ابتكارات جالب بافندگانست كه كار شناسائي قالي را در سالهاي بعد آسان مي‌كند. شناخت قالي‌ها در برخي از موزه‌ها از اين طريق انجام مي‌گيرد. معمولا نقش متن قالي‌ها از عرض و طول، تقارن كامل دارند و نقشه ترسيم شده 4/1 (يك چهارم) نقشه اصلي است. البته اين كسر به 8/1 و 16/1 نيز قابل تغيير است. يادآور ميشويم كه گاهي نقشه‌هاي قالي سرتاسري هستند و هيچ نوع تقارني در قسمتهاي مختلف ندارند. نقشه‌هاي شكارگاهي و گلداني و نقشه‌هائي كه به سرتاسري موسومند از اين رديف ميباشند.

براي قالي كرمان نقشه‌هاي خاص كرمان وجود دارد. البته تأثيرپذيري طرح‌هاي قالي كرمان را از نقشه‌هاي اصفهان مانند شاه عباسي كه اوج طرح و نقشه در دوران صفويان، يعني درخشانترين دوران قالي در ايران و نيز نقشه شيخ صفي كه پويائي خاصي در بين طرحهاي قالي ايران دارند، نبايد از نظر دور داشت. بنابراين اگر در كرمان قالي‌بافان از نقشه‌هاي ديگري استفاده كنند، غيرمعمول و خارج از عرف خواهد بود. البته اين بدان معني نيست كه در كرمان از نقشه‌هاي مناطق ديگر استفاده نمي‌شود، بلكه اين موضوع كمتر از جاهاي ديگر اتفاق ميافتد.

در گذشته بزرگان فرش‌بافي كه سرمايه‌گذاران و صاحبان كارگاه‌هاي بزرگ بودند، براي خود نقشه‌هاي خاصي داشتند و فرش‌هاي بافت آنان به سبب نقشه مخصوصشان به آساني شناخته ميشد و اين مسئله نوعي گواهي مرغوبيت بود. در حال حاضر نيز در بعضي موارد اين رسم رعايت ميشود. طراحان كرماني معمولا حاشيه را كه مشتمل بر 5 نوار است طوري طرح مي‌كنند كه حاشيه اصلي دو برابر پهناي حاشيه فرعي را داشته باشد. آخرين رشته بيروني حاشيه، شبيه نوار بسيار باريكي است كه اغلب به رنگ سرخ ميخكي بافته ميشود.

قالي‌بافان كرمان در نقشه‌هاي خود بيش از هر چيز به نگاره‌هاي گلدار روي مي‌آورند، علت اين امر شايد علاقه‌اي باشد كه مردم اين منطقه از گذشته‌هاي دور بگل دارند. اشكال گوناگوني از گل آفتاب‌گردان كه نشانه‌اي از آئين زرتشت است، در قالي‌هاي كرمان ديده ميشود. گذشته از آنچه كه گفتيم تصاويري از پرندگان و حيوانات به صورت نقشه شكارگاهي يا نقشه‌هائي كه در آنها تصاوير انسان نيز وجود دارد، در نقشه‌هاي متن قالي‌هاي كرمان مورد استفاده قرار مي‌گيرد. با توجه به مطالبي كه گفتيم اين نتيجه حاصل ميشود كه نقشه و طرح در قالي كرمان دامنه‌اي وسيع دارد و ما ذيلا مواردي از آن را نام ميبريم و درباره چند نقشه معروف توضيحاتي مي‌دهيم.

اسليمي لچك ترنج

اسليمي ترنجدار

لچك ترنج، افشان با لچك ترنج، افشان سراسري بدون لچك ترنج، درختي، گنجشكي، نقشه آمرئيكائي يا باب آمريكا، نقشه كوپلن يا شكارگاهي، چمني و:

اردبيلي- آميخته‌اي از طرح‌هاي قالي اردبيل آذربايجان با تغييراتي مختصر است.

بازوبندي- كه طرحهائي شبيه گردنبندي و بازوبند آن را تشكيل ميدهد.

كف ساده- كه در وسط آن نقش مدال‌گونه‌اي ديده ميشود.

كف‌ساده مرغي- همان نقشه كف ساده است همراه با تصاويري از پرندگان.

خشتي- كه طرح‌هائي شبيه الماس دارد.

سعدي دشت‌گلي- نموداري از خرمن‌هاي گل و نشانه‌اي از لطافت طبع اين مردم.

سلسله‌اي- كه گونه‌اي پيوستگي زنجيري را در نظام نقشه نشان ميدهد.

شاه عباسي نقره‌اي، شاه عباسي درشت‌گل، ستوني، كف ساده لچك ترنج، راوري و نقشه‌هاي بته‌اي بسيار زيبا كه بهترين بافتش در كرمان صورت مي‌گيرد، موارد بسيار قابل توجه نقشه‌هاي قالي كرمان ميباشد.

شرح كوتاهي درباره چند نقشه مشهور و زيباي قالي كرمان براي آشنائي بيشتر با اين هنر ظريف ضروري مي‌نمايد:

لچك ترنج- اين طرح در اصل از تذهيب‌هائي كه توسط كاتبان هنرمند بر جلد كتابها نقش مي‌بست و يا تزئينات و كاشيكاريها اقتباس گرديده و با تغييراتي كه حاصل تراوش افكار لطيف هنرمندان قالي‌باف و طراحان نقشه است به صورت فعلي درآمده است. ترنج نقش كشيده دايره يا ستاره‌واري است كه معمولا مياني‌ترين قسمت نقشه را تشكيل مي‌دهد. دو كلاله به عنوان دو سر ترنج خاصي به اين نقشه ميدهد. ربع ترنج با تغييري مختصر تشكيل‌دهنده لچك اين نقشه است كه در گوشه متن واقع ميشود.

«در بيشتر قالي‌هاي لچك ترنجي نسبت بين اندازه‌هاي مختلف در حد معيني است. مثلا درازاي خود ترنج بدون دو سر آن يك سوم درازاي قالي، يا پهناي حاشيه يك ششم پهناي قالي، و جمع پهناي حاشيه‌هاي باريك مساوي پهناي حاشيه مياني است. نقاشان در زمينه لچك‌ترنج مجال هنرنمائي فراوان يافته‌اند. نمونه‌هاي نسبتاً ساده آن در قالي‌هاي مشهد و تبريز و همچنين منطقه هريس و گوروان متداول است و بهترين آن در قالي‌هاي كرمان و كاشان»[i].

نقش شاه عباسي- «در اساس همان نقش اسليمي آغاز كار صفويان است كه نگاره‌هاي خاص زمان شاه عباس نيز بدان افزوده شده است و امروزه همه زير يك عنوان آمده است. اسليمي را گفته‌اند طرح انتزاعي درخت است با پيچ و خم شاخ و برگ آن و اين نگاره در هنرهاي تزئيني ايران سابقه بس درازي دارد كه به زمان ساسانيان ميرسد و از جمله ميتوان آن را در نقش بيستون ديد.

در اسليمي، خامه نقاش گردش مداومي دارد، بدين معني كه خيزه‌هاي تازه به تازه آن به كمك بندهائي به يكديگر پيوند مي‌خورد، ميرود و مانند فنر برمي‌گردد و همچون اژدها دهن باز مي‌كند، و بار ديگر به پيش ميجهد، و در اين جنبش و پيچ و تاب انواع برگها و گل‌هاي ختائي گرد و گرد پيچك و سه‌برگي – و گل‌هاي شاه عباسي (شيخ صفي)- پيچك و اناري و برگي و سه‌سر – را دربر مي‌گيرد و جابه‌جا اسليمي‌هاي ماري كوچك و بزرگ - كه برخي آن را نمودار ابر دانسته‌اند، نه مار – در آن لانه مي‌كند.

نقش شاه عباسي در كرمان و كاشان و تبريز و اصفهان و مشهد بافته ميشود. در ميان روستائيان نيز بسياري از بافندگان با ساده‌ترين اشكال آن آشنائي دارند.»[ii]

يكي ديگر از نقشه‌هاي قالي كرمان قاب‌قراني[iii] است كه نوعي كف ساده ميباشد. اين نقشه بر روي تابلوهاي كوچكي بافته ميشود كه از آنها به عنوان جلد يا قاب قرآن و كتاب استفاده ميگردد، ليكن چنين برمي‌آيد كه امروزه اين نقشه چندان مورد استفاده‌اي ندارد.

ابعاد فرش كرمان

با توجه به اينكه هرگز نمي‌توان اندازه استانداردي براي قالي معين كرد، بافندگان مي‌توانند به ميل خود و تقاضاي بازار ابعاد محصول خويش را مشخص نمايند، معذلك عرف و عادتي را كه در اين زمينه طي ساليان دراز در قالي كرمان همانند نقاط ديگر رخنه كرده است، نمي‌توان ناديده گرفت.

كوچكترين فرش كرمان رومبلي است كه دو لنگه آن را يك جفت و 5 جفت آن را يك دست مينامند. با يكدست رومبلي كه اصطلاحاً پشتي هم ناميده ميشود، ميتوان يكدست مبل را روكش كرد.

درگاهي يكي ديگر از قطع‌هاي قالي كرمان است كه به حساب متري 60*100 سانتي‌متر ميباشد. به همين ترتيب ذرع نيم برابر 150*100 سانتي‌متر، دو ذرع برابر 120*200 سانتي‌متر و پرده‌اي برابر فرش‌هاي 6 متر مربعي و بزرگتر از آن هم 170*270 سانتي‌متر هستند، در كرمان بافته ميشود. اسناد و مدارك مستدلي در دست است كه نشان ميدهد در گذشته فرشهاي صد متري هم در اين منطقه بافته شده است، البته به صورت سفارشي، كه افتخاري براي صنعت و هنر قالي‌بافي در كرمان به حساب مي‌آيد.

فرش كرمان در موزه‌ها

به سبب اينكه (نظير اكثريت قريب به اتفاق نقاط) شناسنامه‌هاي دقيق براي فرش كرمان وجود ندارد. تقويم فرش‌هائي كه در كرمان بافته  شده و در حال حاضر در موزه‌هاست كار مشكلي مينمايد، كلن بر اساس مدارك موجود به چند مورد زير مي‌توان اشاره كرد.

1-    يك قطعه قالي با نقشه شكارگاهي، با تاريخ 929 هجري قمري كه در حال حاضر در موزه معروف پولدي-پتزولي ايتاليا نگهداري ميشود.

2-    در موزه آستان قدس رضوي يك قالي با نقشه گلداني و تاريخ 1171 كه به امضاي كرماني بافته شده است، وجود دارد.

3-    از مجموعه قالي‌هاي آستان قدس رضوي، قالي زيبائي است با متن فيروزه‌اي و يك جفت قالي كه گمان ميرود بافت كرمان و مربوط به سال‌هاي آخر قرن نوزدهم باشد.

گذشته از آنچه كه اشاره كرديم، يك تخته قالي در موزه ويكتوريا اندآلبرت لندن، دو تخته در موزه هنر و صنعت وين، يك تخته در مجموعه قالي‌هاي خانم ريني راجرز وجود دارد كه گفته ميشود با توجه به شيوة بافت و مصالح و نقشه بايد به كرمان تعلق داشته باشند.

بازرگاني فرش كرمان

خريد و فروش فرش در كرمان نظير ساير مناطق به يكي از صور زير انجام ميگيرد:

1-    بافنده فرش با سرمايه شخصي اقدام به تهيه وسايل و مصالح مينمايد و پس از پايان كار، محصول خود را به بازار عرضه مي‌كند.

2-    خريدار قالي را هنگامي كه بر روي دار است ميخرد.

3-    خريدار با بافنده به صورت مقاطعه كاري قرارداد ميبندد كه مقدار معيني قالي در اندازه‌هاي معين و با طرح و نقشه و بطور كلي مشخصاتي كه تعيين مي‌كند براي وي ببافد، در اين صورت سفارش‌دهنده مقداري از وجه قالي را به عنوان پيش‌پرداخت به بافنده مي‌دهد تا بتواند براي شروع كار مصالح لازم را خريداري كند.

4-    بازرگانان فرش كليه مصالح را خريداري كرده با نظر خود اقدام به رنگرزي و تهيه خامه مينمايد. در اين صورت بالطبع نظارت بر بافت را هم برعهده ميگيرد.

5-    بازرگان فرش رأساً‌اقدام به داير كردن كارخانه مينمايد.

بافت سفارشي در كرمان به صورت افتخاري براي بافنده و فروشنده فرش و امتيازي براي خود قالي است. كساني كه در بازار كرمان تصميم به خريد فرش مي‌گيرند، اكثراً با اين دعاي فروشنده مواجه ميشوند كه فرش انتخابي شما سفارشي بافته شده و بسيار مرغوب است.

در مورد نقش اقتصادي فرش كرمان بايد به سال‌هاي قبل و تقريباً به زماني كه آمريكائيان نخستين شركت‌هاي بازرگاني فرش را در كرمان داير كردند و پس از آن اروپائيان و بخصوص آلمانيها طالب و راغب اين شاخه تجارت شدند برگشت. درباره سير تحولي فرش كرمان از كليه جوانب در تاريخچه اين صنعت به تفصيل سخن گفتيم. در اينجا لازم است اشاره كنيم كه در كرمان فرش‌هاي خوب باب امريكا و باب اروپا هر يك ويژگيهائي براي خود داشته و دارند كه در قسمتهاي گذشته به آنها اشاره شد، تنها يادآور ميشويم كه در سال‌هاي پس از جنگ دوم جهاني صاحبان كارخانه‌هاي ابوسون (Aubusson) و ساووني‌ير (Savonniere) تغييراتي را در نقش‌هاي خاص كرمان به بافندگان قالي تحميل كردند، ليكن خوشبختانه اين امر هيچگونه تأثير سوئي در اين هنر نگذاشت و بافندگان و طراحان بدون توجه به عقايد آنان به راه خود ادامه دادند. قالي كرمان از ديرباز در كنار ساير صادرات كشورمان رقمي قابل توجه را تشكيل ميدهد. در گذشته حتي فرش‌هاي كهنه كرمان از ارزش فوق‌العاده و موقعيت صادراتي درخشاني برخوردار بود، لكن از زماني كه بافت كمانه‌شيب در كرمان رايج گشته، نه تنها مسأله كهنگي اين فرش تقريباً منتفي است، بلكه از نظر اقتصادي نيز موجب خساراتي براي فرش اين منطقه گرديده است.

مراكز بافت فرش كرمان

در كرمان نقاطي كه در زمينه قاليبافي شهره‌اند، عبارتند از كرمان، رفسنجان، راور[iv]، بافت، رابر، جوپا، ماهان، زرند، كوهپايه، دره در داوران، نوغ رفسنجان، همت‌آباد، انار، قريه‌العرب و اغلب روستاهاي اين استان. ايلات افشار كه در دو تيره پيچاق‌چي و افشار و در منطقه وسيعي محدود به جنوب غربي رفسنجان و جنوب شرقي جاده كرمان – بم، به مساحت تقريبي 10000 كيلومتر مربع سكني دارند، به قالي‌بافي نيز مشغولند. اينان در دستگاه‌هاي افقي ميبافند، نقشه‌هاي شكسته خاصي را به كار ميبرند و قالي‌هاي آنان اكثراً با خامه‌هائي كه بوسيله روناس به رنگهاي هماهنگ قرمز درمي‌آيند، بافته ميشوند. بافندگان روستائي اين ايل با گره فارسي‌باف و چادرنشين‌ها تركي‌باف مي‌بافند. بطور كلي قالي‌هاي بافت ايل افشار در ميان قالي‌هاي مشابه ممتازترند.

منابع و مأخذ

1-Oriental Carpets and Rugs

Ian Bennett تأليف

2-Oriental Ruge Antique and Modern.

  Walter-A-Hawley.تأليف

3-Oriental Carpets

  Robert de Calatchi.تأليف

4-Oriental Ruge and Carpets

  Fabio Formenton.تأليف

1-     كتاب قالي ايران تأليف م. ا. به آذين از انتشارات فرانكلين

احمد ثابت كارشناس شركت سهامي فرش ايران و نبي خوانساري بازرگان فرش استفاده شده است، بدينوسيله از نامبردگان سپاسگزاري ميشود.

“پاورقي‌ها”

انشان تكراري (بندي)