مويد، احسان‌الله. "كتاب چهلستون". از گنجينه‌هاي هنرومعماري ايران دراطريش. دوره 15، ش175 (ارديبهشت 56): 38-41، تصوير.

خلاصه: توضيحي بركتاب چهلستون كه سفرنامه‌اي جالب است از "Peater Bedik" كه درسال 1678 ميلادي بزبان لاتين دروين به چاپ رسيد در صفحه اول اين كتاب تصويري از عمارت چهلستون نقاشي شده و مقدمة آن بزبان فارسي توسط مولف نگاشته شده است.

گنجينه‌هاي هنر و معماري ايران در اطريش

كتاب چهلستون

دكتر احسان‌الله مؤيد

از جمله سفرنامه‌هاي جالبي كه در اطريش از هنر و تمدن ايران صفويه تأليف گرديد، كتاب چهلستون Chehelsutun است كه به وسيله Peter Bedik در سال 1678 ميلادي بزبان لاتين در وين بچاپ رسيده است.

قبلاً لازم به تذكر ميدانم كه در جريان سيل جهانگردان اروپائي كه به سوي دربار صفويه ميشتافتند و با كتابهاي نام‌آور خود تاريخ مستند و عظمت شاهنشاهي وقت ايران را بيان مينمودند اطريشيان كمترين سهم‌ها را داشتند. گرچه اطريش در آن وقت امپراطوري عظيمي را دربر داشت و فرمانروائي هابس بورگ Habsburg (خانواده سلطنتي آنجا) از اسپانيا تا مجارستان و يوگسلاوي بسط يافته بود اما شايد عوامل سياسي، جنگها و ناامنيهاي وقت (بويژه جنگهاي اطريش و تركية عثماني)[i]،

فرصت جهانگردي و مجال انتشار سفرنامه‌ها را آنطور كه بايد و شايد به دانشمندان اطريشي آن زمان نداد. از طرفي نيز دريانوردي كه در آن زمان متداولترين شيوة سفر بود همانند هلند و انگلستان بسط نيافته بود و بدينگونه ره‌آوردهاي اطريشيان از ايران در سهمي كه فرانسويان، هلنديان و ساير ملل اروپا دارند بسي ناچيز است.

از نكات جالبي كه در اين سفرنامه نادر بچشم ميخورد يكي مقدمة آنستكه بزبان فارسي نگاشته شده و ديگر آنكه روش نگارش آن به سبك تآترنويسي است و نگارنده سعي دارد از ديده‌هاي خود مناظر را چون صحنه‌هاي نمايشنامه‌اي بنظر خواننده بياورد.

در عكسي كه در مقدمة كتاب از منظرة داخلي چهلستون ترسيم گرديده است عدم تسلط نامبرده را به معماري صفويه ميرساند و شايد چون هنگام سفر به ايران از هنر نقاشي بهره‌مند نبوده است هنگام بازگشت به وطن ترسيم آن را به يك نقاش محول نموده است. بهرحال در اين ترسيم گرچه عمارت چهلستون با تعداد 40 عدد ستون ترسيم گرديده است، اما معماري آن بيننده را بياد معماري باروك اروپا مي‌اندازد كه تنها سربازان و امراء حاضر در آنجا به اونيفورم قزلباش ملبس مي‌باشند و اين شايد تنها نكتة حقيقي از تمامي ترسيم باشد و بگمان ميرو مؤلف يكي از اين اونيفورم‌ها را بهمراه برده و نقاش با در دست داشتن مدل حقيقي از لباسهاي سربازان قزلباش آنها را بدينگونه با اونيفورم نقش نموده است.

سردار صفوي در انتهاي سالن بر روي تختي اركه زده است و به احتمال زياد سفراي مورد نظر را به حضور ميطلبد.

در قسمت بالاي ترسيم نيز لغت «چهلستون» بفارسي و لاتين بهمراه تزئينات هنري زمان باروك در قالبي زيبا بچشم مي‌خورد.

مقدمة كتاب چهلستون كه به زبان فارسي است و مؤلف، كتاب خود را به امپراطور لئوپلد اول اهدا نموده است و از جملة اولين نشرياتي است كه به زبان فارسي در اطريش به چاپ رسيده است.

روي جلد كتاب چهلستون كه در آن نام نويسنده، محل و سال انتشار درج گرديده است.

مرحوم پروفسور گابريل Alfons Gabriel ايران‌شناس بنام اطريشي به نقل از مقدمة خود كتاب معتقد است Peter Bedik از ارمنيان مقيم آسياي صغير بوده است كه به همراه اسقف شهر نخجوان بعنوان فرستادة پاپ اعظم براي تقديم نامه‌هائي به حضور سردار صفوي به اصفهان آمده است

 ما از مقدمه‌اي كه مؤلف كتاب به فارسي نگاشته است و اظهار ارادت و بندگي خود را به امپراطور هابس‌بورگ اطريش (لئوپلد اول) Leopoldus I اظهار ميدارد و اين كتاب را بنامبرده اهداء نموده است مشكوك بنظر ميرسد تابعيت ديار ديگري غير از سرزمين اطريش را داشته باشد.

همانطور كه از متن مقدمة فارسي بنظر ميرسد تسلط نگارندة كتاب بفارسي ضعيف بوده و بخصوص اغلاط املائي بسياري در آن مشاهده ميشود اما بهرحال اولين اثرات و پديده‌هاي زبان فارسي است كه مستقيماً به اطريش راه يافته است[i].

از اين اثر كه از كتب بسيار با ارزش كتابخانة ملي اطريش بحساب مي‌آيد تنها يك نسخه موجود بوده و تحت شمارة 14. F . 65 به ثبت رسيده است.

اين كتاب تحت ضوابط خاصي در اختيار دانش‌پژوهان و علاقمندان گذارده ميشود ولي اجازة خروج آن از سالنهاي حفاظت شدة كتابخانه به كسي داده نميشود[ii].

ترسيمي تخيلي از چهلستون اصفهان كه در صفحة اول كتاب Peter Bedik آمده است.

“پاورقي‌ها”

 1 - هجوم تركان عثماني به اطريش و ايران و جنگهاي متعددي كه اين دو كشور با دشمن مشترك داشتند، بستگي خاصي بين ايران و اطريش بوجود آمده بود اما هيچگاه به معاهده يا پيمان خاصي نيانجاميد و تبادل سفرهاي متعدد براي اين امر بخاطر بعد راه و عوامل ديگر، به سرانجام نرسيد.

 2 - البته سفرنامه‌هاي اغلب جهانگردان مشهور اروپائي كه در زمان صفويان به ايران آمدند در اطريش نيز موجود بوده است، ولي مستقيماً در اطريش چاپ نيافته بود، كه از آنجمله ميتوان سفرنامه‌هاي اولئاريوس كمپفر – ژان شارون- سانسون – بورژه – تاورنيه – استرويز….. و غيره را نام برد.

 3 - با وجود پرسشهاي فراوان تاكنون بر مؤلف اين مقاله روشن نشد، آيا اين كتاب بصورت نمايشنامه نيز در اطريش بر روي صحنه آمده است يا خير؟