اذكائي، پروين. "بازو بازنامه‌هاي فارسي". دوره 15،‌ش 177 و 178 (تير و مرداد 56): 37-45. 

 

خلاصه: تصوير. معرفي چهل وشش اثر شكارنامنه و بازنامه پارسي ايراني با ذكر نام نويسندگان و توضيحي كوتاه در جهت معرفي آنها به پيوست سه اثر ديگر.

باز و باز نامه هاي فارسي

  پرويز اذكائي

  ب ـ شكارنامه هاي پارسي ايراني

1-   (1): شكار نامة پارسي. (بازنامة نسوي، ص 76). (2): بازنامة ايراني (يا ‹‹ پارسي›› ). (الفهرست، ص 559).

2-   شكره نامة ‹‹ ماهان مه›› به زبان ‹‹ كوهي / طبري›› (نوروزنامه ، ص 57-58). (مقاله ي استاد ‹‹ صديقي››. بازنامة نسوي، مقدمه ي ويراينده، ص 62.)

3-   جوارح نامة شهنشاهي، ترجمه ي فارسي ‹‹ بازنامة نوشيرواني›› به دست ‹‹ ابوالبحتري/ ابوالبختري›› به فرموده ي (گويا) ‹‹ ابوعلي محمد بن محمد بن عبيدالله بلعمي (در گذشته ي 363 ه .ق ) وزير ‹‹ سامانيان›› و مترجم ناماور ‹‹ تاريخ طبري›› به فارسي (در سال 352) ، از براي ‹‹ ابوالفوارس امير رشيد عبدالملك بن نوح›› پادشاه ساماني ـ343-350 ه .ق ) (صيد المراد، نقل از مقاله ي استاد صديقي) بسا كه ‹‹ بازنامة سامانيان›› (نسوي، ص 111، 114، 150، 164) و نيز ‹‹ شكارنامة ساماني›› (نسوي، 76) همان باشد.

4-   رسالة ‹‹ ابوالفوارس فناروزي›› مترجم ‹‹ سندباد نامه›› از پهولي به فارسي (در سال 339 ه ق) . ( صيدالمراد، همان)

5-   بازنامة سغدي، (بازنامة نسوي، 111 ، 114، 150) ، بسا كه ‹‹ شكارنامة سغدي›› (نسوي، 76) همان باشد.

6-   بازنامة خراساني. (بازنامة نسوي، ص 90)

7-   بازنامة عراقي. (بازنامة نسوي، ص 90)

8-   بازنامة نسوي. ‹‹ حكيم نسوي (393 – 493 ؟ ه ق).

استاد مختص ابوالحسن علي بن احمد نسوي از دانشمندان و مؤلفان بزرگ قرن پنجم و از معاصران ‹‹ ابوريحان بيروني›› و ‹‹ ابن سينا›› ست. ‹‹ نسوي›› منسوب است به ‹‹ نسا›› يكي از شهرهاي قديم خراسان. وليكن وي در شهر ‹‹ ري›ت به سال سيصد و هفتاد و يك يزدگردي (393 هجري قمري) زاده شده و چون هشت سال از عمر وي بگذشت، آرزوي اشكره داري يعني نگاهداري جانوران شكاري در وي پديد آمد، چنانكه مدت شصت سال به آن شغل دل بست و سپاهيگري و خدمت پادشاهان بدان سبب اختيار كرد. (بازنامه، ص 75) وي با رجال دولت ‹‹ ديلمي بويهي›› و نيز شكره داران همروزگار مربوط گرديده است، و به گفته ي حكيم ‹‹ ناصر خسرو قبادياني›› در ‹‹ سفرنامه›› نسوي خود را از شاگردان ‹‹ بوعلي سينا›› مي  دانسته است. از شاگردان معروف و برجسته ي او بايد ‹‹ شهمردان پسر ابوالخير رازي›› مؤلف ‹‹ نزهت نامه علائي›› را ياد كرد. حكيم ‹‹ نسوي›› در فلسفه و علم فلك وهندسه و حساب و پزشكي و عمل آن و دارو شناسي و پزشكي جانوران زبردست و استاد بود و از اولين كساني است كه تعليمات شيخ رئيس را در خراسان و عراق منتشر كرد.

تأليفات نسوي:

1-   الزيج الفاخر، به عربي ومفقود؛ 2- المنقنع في الحساب الهندي، نخست به فارسي تأليف كرده و سپس آن را به عربي گردانده است، كه از متن عربي در ‹‹ ليدن (ش: 1021) موجود است. 3- كتاب مرتضوي (يا) اختصار كتاب صور الكواكب از ابوالحسين عبدالرحمان عمر صوفي رازي، براي نقيب علويان ‹‹ ري›› و بنام او. 4- كتاب التجريد في اصول الهندسه، در ‹‹ ظاهريه (ش: 4871)›› دمشق و ‹‹ رامپور›› (فهرست، 1، 417) موجود است. 5- رساله في المدخل الي علم المنطق، (ظاهريه، همان). 6- مقاله في عمل دائره… 7- تفسير كتاب المأخوذات في اصول الهندسه. 8- كتاب الاشباع، در شرح  قضيه ي (مثلثات كروي) ‹‹ منلاوس›› موجود در ليدن (ش: 1060)، 9- رساله در استخراج ضمير. 10- سلاح نامة علايي براي ‹‹ علاء الدوله ابو جعفر محمد دشمنزيار كاكويه›› امير اصفهان. 11- بازنامه . دستنوشته ي ‹‹ كتابخانه ي ملي ملك (تهران) ›› (ش: 18/492) به گفته ي استاد ‹‹ صديقي›› : ‹‹ نسخه ي مذكور با چند رساله و كتاب ديگر در مجموعه أي است كه در حدود هفتصد و اندي كتابت شده و بازنامه نود و دو صفحه از آن مجموعه را گرفته است››

اما به گفته ي آقاي ‹‹ احمد منزوي›› كه نسخه را ديده و فهرست كرده: ‹‹ نستعليق پاكيزة سده ي 10، (ص 398 – 490)›› است.

نخستني بار ، اين نسخه، توسط آقاي دكتر ‹‹ صادق كيا›› شناخته گرديده، سپس استاد دكتر ‹‹ غلامحسين صديقي›› در مقاله ي ‹‹ حكيم نسوي›› (مجلة دانشكدة ادبيات دانشگاه تهران سال 3 (1337 ش) ش 1، ص 12-28) آن را شناسانده و از آن در شرح حال آثار نسوي بهره ي فراوان برده است.

همين نسخه، به تحشيه ي آقاي ‹‹ علي غروي›› و با مقدمه يي ممتع از او در باب ›› صيد و آداب آن در ايران››  توسط ‹‹ مركز مردم شناسي ايران›› به چاپ رسيده است، به عنوان:

بازنامه، تأليف ‹‹ ابوالحسن علي بن احمد نسوي ( 393 – 493)›› با مقدمه اي در ‹‹ صيد و آداب آن در ايران تا قرن هفتم هجري››، نگارش و تصحيح: ‹‹ علي غروي›› از انتشارات وزارت فرهنگ و هنر – مركز مردم شناسي ايران، [ شماره ي] 10، تهران – تابستان 1354 ، 208 صفحه 24* 5/16. (مقدمه: ص 1-71 ، متن : ص 73-208). ارجاعات ما به ‹‹ نسوي›› در همه جا به اين نسخه ي چاپي است.

در باب اهميت اين كتاب، استاد ‹‹ صديقي›› گويد: ‹‹ بازنامة نسوي نه تنها ما را به اهميت بازداري در ايران قديم و اسلامي و رسوم و عادات شهرهاي آن و اعتقادات مردم و تأليفات بسيار قدمي ايراني و قارسي در اين فن آگاه مي كند، بلكه اطلاعاتي نيز از رواج كتب اين فن در ميان يونانيان و روميان وهنديان و عرب و تركان (ذكري از كتب چيني نيست) مي دهد كه در جاي خود از حيث تاريخ بازياري و تاريخ ورزش و تاريخ علوم بنحو عام در كشورهاي شرقي مغتنم و پر ارزش است.

‹‹ دلبستگي وافر مؤلف به بازياري و ذوق زيبا شناسي و آشنايي وسيع او به اصطلاحات فن شكره داري و ارتباط او با اهل فن، و وقوف وي بر اختلاف نظر ميان بازياران شهرهاي ايران و علاقة او به آزمايش وتجربه در امور آن فن و سعي او در استخبار و استطلاع از منبع و مآخذ قديم و معاصر و اشخاص مختلف و كنجكاوي و عشق او به تحقيق در مسائل مربوط به بازياري و ابداع در ايراد نكته هاي مفيد تاريخي و فني و احتياط علمي و دقت در رفتار و حركات و صفات انواع اشكرگان پرنده و دونده (مانند باز و شاهين و باشه واشق و ديوهه و چرغ و طغرل و يوز و سياه گوش و سگ شكاري و سگ توره كه آن را كيل سگ خوانند و راسو) همه از مطالعة كتاب او به خوبي ظاهر مي شود. بازنامه نشان مي دهد كه معاصران مؤلف در شكار چه طريقه اي داشته اند و رسم و آيين آنان چه بوده است.

‹‹ علاوه بر اينها كتاب منظور حاوي نام عده اي از رجال بويهي و سلجوقي در مشتمل بر فوائد فراوان اجتماعي و ادبي است وهنر مؤلف دانشمند آن در اين است كه يك كتاب فني را به صورتي ممتع ودلپذير به خوانندگان عرضه داشته است.››

گفتار و يا گفتارها و باب هاي كتاب بدانگونه كه خود ‹‹ نسوي›› در آغاز بيان كرده: ‹‹ گفتار نخستين، در سود و زيان علمي بازان ( و آن هفده باب است)›› با متن موجود و آنچه در آن آمده، اندكي اختلاف دارد: 1- در معدن (جايگاه) بازان، 2- در آشيان بازان، 3- اندر جفت گرفتن ايشان، 4- اندر آن كه چند گونه اند، 5- در گرفتن ايشان، در نر و ماده و رنگهاي ايشان، 6- در پسنديدگي ايشان، 7- در تندرستي و بيماري و آموختن ايشان، 8- در زرنگي و امتحان ايشان، 9- اندر پرهيز و اندرز ايشان، 10- اندر گوشت ها و انواع آن و مقدار و اندازة آن، 11- اندر فربهي و نزاري ايشان، 12- اندر پرانيدن ايشان، 13- اندر فال و تعويذ ايشان، 14- اندر عيب هايي كه در آفرينش ايشان باشد و عيب هايي كه از خوي و عادت حاصل كرده باشند، 15- اندر تدبير كريز دادن، 16- اندر فرا گرفتن ايشان از بهر علاج و وصل كردن پر و دم.

9 -  جوارحنامة (؟) ‹‹ دهقان ماهگين›› (صيد المراد، همان).

10-صيد نامة ‹‹ دهقان بخاري›› (صيد المراد، همان).

11-شكره نامة ‹‹ دهقان شكيني›› (صيد المراد، همان).

12-شكره نامة ‹‹ ابو الفرج بازدار›› (صيد المراد، همان).

13-صيد نامة ‹‹ ابوزكريا›› (صيد المراد، همان).

14- شكارنامة ملكشاهي. (گويا : تأليف ‹‹ علي بن محمد نيشابوري››) كه ‹‹ راوندي›› مؤلف ‹‹ راحه الصدور و آيه السرور›› گويد به نام ‹‹ ملكشاه سلجوقي (455-485 ه ق) نوشته آمده و او نسخه يي از آن را به خط ‹‹ ابو طاهر خاتوني›› ديده است (ص 131) همان ‹‹ صيد نامة ملكشاهي›› (ياد شده در ‹‹ صيد المراد›› ) و گويا همان ‹‹ رسالة ملكشاهي›› است كه ‹‹ حمدالله مستوفي›› از آن در ‹‹ نزهه القلوب›› (ص 131) ياد كرده است.

15- دستور صيد. رساله ي بازداري، تأليف ‹‹ خواجه محمد صديق بن خواجه محمد يوسف›› در بيست و پنجمين سال فرمانروايي ‹‹ ابوالمظفر محيي الدين فيروزشاه›› (كه ممكن است يكي از فرمانروايان  ‹‹بلخ›› باشد)، 15 رمضان سال 571 ه ق برابر 28 مارس 1176 م، و منقسم در 55 باب است. نويسنده بازداري را از ‹‹ منورخان بهادر›› خاص بگي ‹‹ فيروزشاه›› آموخته است. فهرست (الخ) . اين نسخه براي شخصي بنام ‹‹ ملك محمد فاضل›› ساخته آمده است.

دستنوشته ي ‹‹ بادليان(ش: 1895)››

16- شكره [نامه] يا ‹‹ صيديه›› يا ‹‹ بازنامه›› رساله يي در بازداري، بدون نام نويسنده داراي ديباچه و خاتمه و در 135 باب تأليف گرديده و در آغاز باب اول گويد:

‹‹ بدانكي اين شكره چون پيدا شد: روايت مي كنند از نصر بن ليث و از مهدي بن اهرم گفتند ديده ايم كتاب هرام بن شاپور و استادان بابل و جنان ياد كرده بودن در كتاب كه يافتم كتاب خاقان اعظم ملك ترك و ذكر كرده بود در كتاب كه من جنان مهوش شكره بودم تا خواستم كه كتاب سازم در شكره و از آن يادگار باشم از من.›› همين فصل شامل شرحي افسانه آميز است از اثري كهن كه توسط حاكماي ‹‹ شهر بلناس›› نوشته شده و سرانجام باديگر كتابها به بغداد انتقال يافته، تا اينكه براي خاقان ترك خريده مي شود و توسط دانشمندان ‹‹ پارياب مرو›› ترجمه مي گردد. در باب 2 تا 30 ، پرندگان گوناگون شكاري با نام هاي فارسي، عربي، تركي و يوناني آنها ياد گرديده است. در جاي جاي كتاب، از ‹‹ قطيف بن قدامه›› كه در دربار ‹‹ هارون الرشيد›› زيست كرده، ‹‹ مهدي بن اهرم››، ‹‹ خاقان ترك›› و ‹‹ خليل مرو النهري››- همروزگار نويسنده- ياد شده است. در برگ نخست عنوان ‹‹ صيديه›› و در برگ نانويس ، عنوان ‹‹ بازنامه›› نوشته آمده و چنانكه گذشت خود اثر ‹‹شكره›› هم ناميده شده است.

دستنوشته هاي ‹‹ موزه ي بريتانيا››: 1- (ش: Or.374) نستعليق 1204 ه ق (1790 م) در بغداد، 80 برگ. 2- (ش: add.19/528) نستعليق (گويا) سده ي 13 ه ق (19 م) 63 برگ. 3- (ش: add.7715) شكسته ي سده ي 13 ه ق 77 برگ .

17- بازنامة (منظوم) مثنوي از ‹‹ امير خسرو دهلوي›› (651-725 ه ق) در حدود 220 بيت، كه در بيشتر نسخه هاي ‹‹ غره الكمال›› - از ديوان هاي او  (سروده ميان سال هاي 685-963 ) – هست و در آن از پادشاهان روزگار خويش ياد كرده است. (الذريعه ج 19، ص 124)

دستنوشته ي ‹‹ سپهسالار – تهران (ش :8/170) (فهرست، 2: 595، 5: 349) نستعليق هندي خوش سده ي 9 ، برگهاي 144 – 148 (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ج 4، ص 2654)

18- بازنامه، در 154 باب . در ديباچه گويند :‹‹ چون كسري به پادشاهي رسيد بفرمود دستور خويش را كه دانايان اين صنعت را از آفاق عالم گرد آورند تا آنكه در اين باره به مناظره پردازند›› ،‹‹ باب اول – در آنكه حق سبحان شكره را عناصر آفريد، باب دوم – در آنكه شكره چون پيدا شد، باب سيم – در نوع و جنس شكره… ، باب صد و سي و پنجم – در خشك داروي سبز…›› نسخه، در همين باب 135 پاسان پذيرفته. آغاز : حمدله ، و العاقبه، اما بعد، روايت كنند كه چون كسري شاهنشاه ملوك عجم به شاهنشهي …( الخ) .

دستنوشته ي ‹‹ كتابخانه ي ملي ملك – تهران (ش: 1/507) ›› ، نسخ 1218 (برگ 1- 89) داراي ذيلي نامبوب در درمان بيماري ها (برگ 89-91) (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ، ج 1 ، ص 399).

19-شكار نامة ايلخاني، تأليف ‹‹ علي بن منصور حلوايي›› كه در سال 705 (؟!) (گويا درست آن 750) از درباريان ‹‹ طغاتيمور خان (737 –735 ه ق)›› و ‹‹ خواجه علي مؤيد (نجم الدين) سربداري (766- 778 ه ق)›› بوده است. در آن آمده كه اصل كتاب از ‹‹ علي بن محمد نيشابوري›› (رش: شكارنامة ملكشاهي) است كه به دستور ملكشاه و خواجه نظام الملك نگاشته شده بود، و چون در آن از شاهين و شفتا و نيز درباره ي گشاد كردن شير و پلنگ و مانند آنها سخن نرفته بود، شش باب بر آن افزوده و كتاب را در دو مقدمه و بيست و هفت باب ساخته است. آغاز : حمد بيحد و سپاس بيقياس كه سيمرغ قاف دو اسبه بسرحد…

دستنوشته ي كتابخانه ي ‹‹ مجلس – تهران (ش: 3037)›› ، نستعليق سده ي 13، ناقص ، با دو مقدمه و فهرست 12 باب در ديباچه: مقدمه ي 1- جانوران شكار كنندة پرنده 2- جانوران دونده چون شير و پلنگ و اين مقدمه در پنج باب است: باب 1- باز، 2- اندر صياد، 3- اندر بازدار، 4- اندر چشم گشادن و خاشاك به انواع دادن، 5- اندر طبع جانور شناختن تا بر طبع خود هست يا نه… 10- اندر تارك گرفتن باز. (فهرست ‹‹ مجلس›› ، 10، 570) (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، 428).

20- بازنامه (يا) صيد المراد في قوانين الصياد، تأليف ‹‹ خدايار خان ابن يا محمد، داود عباسي›› ( هم روزگار ‹‹ طغان تيمور خان›› پادشاه ‹‹ خراسان›› كه ميان سال هاي 737 و 753 ه ق سلطنت كرده)، در تربيت و نگاهدارر و باز و ديگر پرندگان شكاري و آيين شكار با آنها، و روش معالجه ي آنها به طريق ايرانيان و تورانيان و هنديان، مشتمل بر ديباچه ، مقدمه، 31 باب، و خاتمه ( كه خود داراي دو مقاله ، يكي در معالجه ي بلبل و طوطي و كبوتران و ساير جانوران باني طرب، و ديگري در معالجه ي اسبان) مؤلف در ديباچه متذكر گرديده كه چگونه اين فن از قديم در ايران مورد نظر بوده است، و گويد به پهلوي و يوناني و عربي در آن تأليف كرده اند، و چند كتاب را در اين باب نام مي برد، چاپ ‹‹ كلكته›› ، 1908 م.

21- رساله در باب شكار و همه ي حيواناتي كه بدان مربوط اند، در هفت باب، يحتمل توسط ‹‹ محمد بن محمد››، مؤلف يك ‹‹ اسپنامه›› به سال 767 ه ق نوشته آمده است. آغاز : حمدله، اما بعد چون پادشاهان و اكابر و اكاسره را…››.

دستنوشته ي‹‹ بادليان (ش: 1861) ››

22- التذكره في علم البزدره، از ‹‹ محمد علي بن زاهد شوشتري›› كه ترجمه ي باز ‹‹ كندي›› است، در يك مقدمه: در سخن كلي تربيت باز، و چهار مقاله : 1- سخن حكماي روم در تربيت باز، 2- سخن حكماي ترك، 3- حكماي هند، 4- حكماي فرس. ‹‹ حاجي خليفه›› از ‹‹ تذكره الراعي›› تأليف ‹‹ علي بن مظفر كندي اسكنداني›› (640- 716) ياد كرده كه در پنجاه جلد از دانش هاي گوناگون بوده. آغاز: شكر و سپاس بي غايت وثنا و ستايش بي نهايت خداي را…، آنگاه پس از 4 برگ، كتاب ‹‹ كندي›ت را در علم سياست باز از زبان عربي به فارسي نقل كرده است.

دستنوشته ي‹‹ كتابخانه ي ملي ملك – تهران (ش: 1/546)›› ، نسخ رجب 1269 (فهرست ‹‹ ملك››، مجموعه ها، 65) (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، 1، 404)

23- بازنامه ( منظوم) مثنوي از مير شكار و بازداري كه بنام ‹‹ سلطان يعقوب بن سلطان حسين بهادر خان›› يكي از نوادگان ‹‹ مير سيد شريف گرگاني (740 –816 ه ق)››، در 60 باب سروده. آغاز آن چنين است:

شكر و حمد وسپاس خالق پاك-كافريد آدمي ز مشتي خاك

يك كف خاك را مصور كرد-بعد از آتش به جان منور كرد

… كاتبش چون به نامه خامه نهاد-نام اين نسخه ‹‹ بازنامه›› نهاد.

دستنوشته ي‹‹ دانشگاه تهران (ش: 4/3065)›› در جزو مجموعه يي (برگ 146 تا 160)، نستعليق مورخ 1275 ه ق. (فهرست ‹‹ دانشگاه›› ، 10، 2003) . (الذريعه ، 19: 124. فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ، 1، 399.)

24- بازنامه، رساله يي مختصر در بازداري، تأليف ‹‹ علي بن حسين بن علي ميران حسيني اصفهاني›› به سال 859 ه ق /1455 م. داراي 7 مقاله و يك خاتمه:

‹‹ مقالة اولي: در باز نمودن اجناس و انواع شكره››،

‹‹ مقاله دوم: اوصاف باز›› در مقالة سيم: در اوصاف شاهين و ذكر نشاني چند كه دلالت كند بر خوبي وي››، ‹‹ مقالة چهارم: در اوصاف چرغ و ذكر نشاني چند كه دلالت كند بر خوبي او››، ‹‹ مقالة پنجم: در ذكر شرايط و آداب شكره آموختن و نگاهداشتن و تدبير خوبيهاي وي››، ‹‹ مقالة ششم: در ذكر تندرستي شكره و تعداد بيماريها كه دروي مي باشد.››،‹‹ مقالة هفتم: در ذكر علاج و علامات ومرضهايي كه ذكر كرده شد››، ‹‹ خاتمه: در كيفيت كريج دادن شكره››.

دستنوشته ي ‹‹ بادليان (ش: 1860)››، ‹‹ نستعليق بدون تاريخ.››

25- ‹‹ رسالة صيديه و حلال و حرام حيوانات از جنبنده و پرنده و گرفتن ايشان و خواص ايشان››. رساله يي كلي در ورزش، شكار، ماهي گيري، و جز اينها. آغاز: ابتداي امر ذي بال حمد خداونديست… (الخ(.

اين رساله توسط نويسنده اي گمنام (يحتمل) براي ‹‹ سلطان بديع الزمان بهادر خان›› (پادشاهي در 911- 912 ه ق و در گذشته ي 920 ه ق) پس ‹‹ سلطان حسين ميرزا (= سلطان حسين بايقرا، 878 – 912 ه ق) تيموري گوركاني›› نوشته شده و عاده او را ‹‹ ميرزا بديع الزمان›› مي نامد. وي پس از در گذشت پدر با شركت برادرش ‹‹مظفر حسين ميرزاي گوركاني›› به سلطنت رسيد(سال 912) و در هميت سال از ‹‹ شيبك خان اوزبك›› شكست يافتند و گريختند.

رساله منقسم است بر 12 فصل و يك خاتمه. اين خاتمه كه مهم تر از قسمت هاي ديگر كتاب است ‹‹ در بيان نامها و حكمها و خاصيت هاي جانوران و غرائب حكايات كه از ايشان نقل كرده اند به ترتيب حروف ‹‹ تهجي›› برخي از قسمتها از ‹‹ حياه الحيوان›› دميري گرفته شده است.

دستنوشته ي ‹‹ بادليان›› ( ش: 1862)››

26- بازنامه، رساله يي در بازداري ، نوشته به سال 970 ه ق ، همراه با يك فرهنگواره فني.

دستنوشته ي ‹‹ موزه ي بريتانيا (ش: 5706375)›› ، تارخ كتابت 1060 ه ق ، 196 برگ ، 5/24 * 15 (رش: فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ، 1، 399).

27- صيد (نامه) ، رساله در بيان ‹‹ انواع حيوان و آداب صيد››، اثر‹‹ فيض الله تفرشي›› كه براي ‹‹ شاه تهماسب صفوي (930 –984 ه ق)›› در سه باب و يك خاتمه نوشته است: 1- انواع حيوانات بري و بحري كه كدام حلال و كدام حرامست (6 فصل)، 2- صيد و احوالي كه بدان متعلق است (5 فصل)، 3- كيفيت تزكية حيواني كه رام مي شود (مقدمه و 3 فصل)، خاتمه – تمام حيوانات در هنگام ضرورت حلال مي گردد. آغاز: حمد و سپاس پادشاهي را كه مرغ دلهاي مخلصان صيد دام محبت اوست.

دستنوشته ها: 1- ‹‹ كتابخانه ي ملك – تهران (ش : 6/492)››، نستعليق خوش سده ي 10 (ص 201 – 235)، 2- ‹‹ كتابخانه ي مجلس – تهران (ش: 8/5024)››، نستعليق ‹‹ احمد بن قاسم حسن حسيني زربخشي›› در 25 شعبان 984 ه ق (برگ 123 تا 144)، 3- ‹‹ مجلس (ش: 3/3705)›› ، سده ي 12 (ص 83- 116). 4- ‹‹ كتابخانه ي آستان قدس رضوي ( ش: 681 فقه – 6046)››، نسخ بدون تاريخ (20 برگ). (فهرست ‹‹ رضوي›› ، 5: 441). 5- (گويا) نسخه ي ‹‹ پنبه چي – همدان›› بي تاريخ. (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ، ج 1، 397 و 430 و 431)

چهرة اكتاي قاآن، مضبوط در گالري نقاشي چهره‌هاي امپراطوري در پكن

28- شكار (نامه) رساله در باب … نوشته ي ‹‹ سيد حسين بن روح الله حسيني طبسي›› متخلص به ‹‹ لسان›› و ملقب به ‹‹ صدر جهان›› زنده در 974 به دستور ‹‹ سلطان قطب شاه›› ‹‹ به ترتيب تهجي در نام جانوران با نامهاي عربي و فارس و تركي وهندي. پس از وصف هر جانوري حكم آن در پنج مذهب و خاصيت آن آمده›› ( فهرست ‹‹ دانشگاه›› ، 14، 3856. فهرست ‹‹ احمد منزوي›› 1، 431). احكام شكار و كشتار را به روش شيعي و اشاره به نظر اهل سنت و به خواص طبي جانوان دي يك مقدمه و ده باب و يك خاتمه نگاشته: 1- شروط صياد و شكاري و ذابح، 2- آلات شكار و ذبح، 3- ذكر حيوانات و طيور كه بدان شكار مي كنند. 4- شكار كردن به تير و شمشير و نيزه، 5- شكار ماهي، 6- تملك شكار، 7- كشتار شكار، 8- عليت و حرمت حيوانات، 9- در احكام سور. آغاز: سپاس بيقياس و شكر محمدت اساس پادشاهي را سزاوار است كه مرغان دل (الخ).

دستنوشته ها: 1- ‹‹ كتابخانه ي آصفيه (ش 155 فقه)››، نستعليق ‹‹ غلام نبي›› در 1220 و 121 برگ (فهرست، 2، 254) ، 2- ‹‹ كتابخانه مجلس – تهران (ش: 5/621)›› نستعليق بي تاريخ (فهرست ، 2، 375) . 3- ‹‹ كتابخانه ي ملك – تهران (ش 1644)›› بي تاريخ (الذريعه، 15، 105).4- ‹‹ نجف (ميرزا محمد علي اردوبادي)›› بي تاريخ (الذريعه، 15، 105) . 5- ‹‹ دانشگاه تهران (ش: 4836)›› نستعليق سده ي 11- 12، نسخه يي مشوش در 53 برگ (فهرست، 14، 3856). 6- ‹‹ دانشكده ي ادبيات – دانشگاه تهران (207 جوادي)›› نستعليق ‹‹ غلامحسين بن ملاحسين›› در صفر 1281 ه ق (فهرست، 3، 34). (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، ص 430- 431).

29- بازنامه (در تربيت مرغان شكاري و آداب شكار) نوشته ي ‹‹ محب علي المقلب به خان خاص محلي ابن نظام الين علي مرغلاني›› . ‹‹ محب علي خان›› پسر ‹‹ نظام الدين علي خليفه›› صدر اعظم ‹‹ بابر›› امپراتور مغولي هند كه اوايل فرمانروايي ‹‹ ابوالفتح جلال الدين محمد اكبر شاه ( زاده ي 950، شاهي : 963 –1015 ه ق) را هم درك كرده، و در نزديك به شصت سالگي خويش اين رساله را بنام همو تأليف نموده، و به سال 989 ه ق در مقام حكمراني ‹‹ دهلي›› در گذشته است. كتاب بر شصت و يك باب منقسم است، و از آيين شكار، مير شكار، شكارهاي گوناگون پرنده سخن رفته. آغاز: حمدله، اما بعد، باز مي نمايد… محبعلي المقلب به خان خاص محلي …(الخ)

دستنوشته ها: 1- ‹‹ موزه ي بريتانيا (ش: Egerton 1013)›› نستعليق هندي مورخ ربيع 1 سي امين سال فرمانروايي (شايد ‹‹ محمد شاه – 1161 ه ق /1748 م›› )، 108 برگ، 9*25/5 اينچ. 2- ‹‹ كتابخانه ملك تهران ( ش: 2/546)›› نسخ تاريخدار 23 رجب 1268 در دفتر به همان خامه (ص 96- 266) در 58 باب به نام ‹‹ محمد يرم خان›› (فهرست ‹‹ ملك›› مجموعه ها 65).

3-‹‹ دانشگاه – تهران (ش 3/3065)›› ، نستعليق حدود 1275 (برگ 82 تا 146). (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، 1، 428).

30- بازنامه (منظوم) سروده ي 1036 ه ق (1626 م) در هنر شكار و دامپزشكي پرندگان. آغاز: شكر خدا را كه شكار آفريد – شكره و شارك همه را پروريد. دستنوشته ي : 1- ‹‹ لاهور – پاكستان (3/1910/4922)››، نوشته ي ‹‹حافظ محمد عزيز الرحمان›› در 2 ذيحجه ي 1295 ه ق / 1878 م (فهرست ‹‹شيراني››، 2، 386). 2- ‹‹ لاهور – پاكستان (7/1825/4845)›› بي تاريخ (فهرست ‹‹ شيراني›› 2، 387) (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، جلد 4، 2654).

31- صيد نامه: گويا از ‹‹ مولي محمد سليم رازي شيخ الاسلام طهران›› براي ‹‹ صدور السلطنه›› ، در انواع جانوران بر مبناي ديني و فقهي. آغاز : صدر رسائل دين مبين جز شكر نعمت پادشاهي كه فضاي وجود… (بنگريد: الذريعه، 5، 105. صبح گلشن ‹‹ سليمان طهراني›› ، 200. تذكرة نصر آبادي، 184)

دستنوشته ها: 1- ‹‹ مجلس – تهران ( ش: 52/5025)›› نستعليق تاريخدار 1069 در دفتر (ص 509 – 513). 2- ‹‹ سپهسالار – تهران (ش :29/2911)›› نوشته ي 1092 (ص 106 –107) (فهرست، 5، 293) 3- ‹‹ مجلس تهران (شك 1/6402) نستعليق سده ي 11 (برگ 1 تا 4) (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، 431)

32- بازنامه، يا ‹‹ دستور الصيد›› نوشته ي ‹‹ محمد رضا بن خواجه يوسف›› در عهد حكومت ‹‹ اورنگ زيب، محي الدين محمد شاه هندي (زاده ي 1027 ، شاهي 1068 –1118 ه ق) به سال 1083 ه ق ، در 77 باب.

دستنوشته ي ‹‹ موزه بريتانيا (ش : 5706962) ›› سده ي 12- 13 ، 96 برگ، 23* 5/15 (رش: فهرست ‹‹ احمد منزوي››، 1، 398).

33- بازنامه در بازداري.

دستوشته ي ‹‹ موزه بريتانيا (ش : 5705735)››، مجموعه مورخ 1087 (برگ 1 تا 35).

34- بازنامه ، نوشته ي ‹‹بهادر›› آغاز آن چنين است: باز طبعم خواهش پرواز كرد-پر زدن لاجين دل آغاز كرد.

‹‹ بهادر›› تخلص نويسنده در مقدمه ي منظوم است، كه در آن از ‹‹ عبد القادر جيلاني›› در باب راهنمايي معنوي او، ‹‹ مير محمد اشرف›ت و شاه فرمانروا ‹‹ اورنگ زيب (شاهي به نثر گويد كه اثر را بر حسب در خواست ‹‹ جعفر بيگ›› كه استاد خود مي نامدش، و برادرانش ‹‹ لعل بيگ›› و ‹‹ حبيب الله›› در ‹‹ قصبه ي بهكر›› و در بيست و پنجمين سال فرمانروايي ‹‹ عالمگير (= اورنگ زيب) برابر 1091 ه ق گرد آورده است. كتاب بر چهل و سه باب منقسم است.

دستنوشته ي  موزه ي بريتانيا (ش: Egerton 1012) و شكسته آميز هندي (گويا) سده ي 11 ه ق (17 م)، 24 برگ، 75/9 * 5/5 اينچ.

35- بازنامه، در بيست وهفت باب: 1- در ابتداي آنكه جانوران از كجا خواست و چگونه بود، 2- در انواع جانوران شكاري، 3- در خلقت و طبيعت جانوران و در معرفت باز نيك و بد، 4- در صنعت باز نيك از بد فرق نمودن، 5- در صنعت باز كه چگونه باشد و چه كار پديد آيد، 6- در صفت شاهين و آنكه كدام به چه كار نيك آيد، 7- در صفت چرغ، 8- در صفت عقاب … (الخ). آغاز: چون پادشاهان و اكابر و اصحاب دولت را انواع ملال دست مي دهد از براي رفع ملال به شكار تردد مي دارند.

در اين كتاب، از باب 24 قسم دوم نسخه يي از ‹‹ تحفة المؤمنين›› (تأليف ‹‹ حكيم مؤمن›› براي ‹‹ شاه سليمان صفوي (موزه ي بريتانيا)›› كه عنوان ‹‹ بازنامه›› بر آن نهاده آمده ياد گرديده است. اين فقره در ديگر نسخه هاي ‹‹ تحفه›› ديده نشده است.

دستنوشته ي ‹‹ كتابخانه ي موزه ي مردم شناسي ايران – تهران (ش: 406)››، نستعليق ‹‹ عبدالله›› در 1232 ه ق براي يكي از بزرگان، 5/15 * 5/20 ( دانش پژوه: نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه تهران دربارة نسخه هاي خطي،  جلد 3، ص 128 – 129. فهرست ‹‹ احمد منزوي››، 1 ، 398).

36- شكار (نامه) رساله در …، از ‹‹ مجد الدين بن محمد شفيع هاشمي عباسي›› به نام ‹‹ عبدالله خان›› از فرمانروايان عهد صفوي، در يك مقدمه و دوازده باب، از ديدگاه فقهي نگاشته است. مقدمه: در بيان تربيت قوش، باب 1- خوب و زشت باز در چند فصل، 2- انواع چرغ و شكار آن، 3- اصناف شاهين، 4- باشق، 5- در بحري، 6- تولك بستن قوش در چند فصل، 7- امراض و درمان قوش، 8- آداب شكار در چند فصل، 9- در باقي احكام صيد در چند فصل، 10- احكام ديگر جانوران بري و بحري و حلال و حرام آنها، 11- اعضاي حلال و حرام جانوران، 12- كيفيت صيد، خاتمه: در آداب تزكيه و ذبح. آغاز: هاي و هوي هويتي كه هنگامه گرم كن شكار جرگة پريزادان اسماء حسني و دلنشين تر عباراتي … (الخ).

دستنوشته ي‹‹ دانشگاه – تهران (ش: 3175)›› نسعليق ‹‹ محمد صادق سبزواري›› در 18 شوال 1125، 187 برگ. (فهرست، 11، 2137). (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ج 1، ص 428).

37- بازنامه، از ‹‹ عرب نجفي (؟)››.

دستنوشته ي ‹‹ آستان قدس رضوي – مشهد (ش: 8792)››، آغاز و انجام افتاده، بي تاريخ، 99 برگ. (فهرست ميكرو فيلم هاي كتابخانه ي مركزي دانشگاه تهران، 1، 19).

38- بازنامه، گزيده اي از يك ‹‹ بازنامه››ي ناشناخته، از باب 17 تا 43 درهامش جنگ دستنوشته ي ‹‹ سپهسالار – تهران›› (ش: 12/2931)››، نستعليق مورخ 1101- 1102 ه ق. (فهرست، 3: 234 و 4: 83). (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، ص 399).

39- بازنامه، مقاله يي در درمان بيماري پرندگان آغاز: پوشيده نماند كه علماي اين صناعت و فضلاي اين علم بسيار قليل اند.

دستنوشته ي ‹‹ كتابخانه ي ملك – تهران (ش: 2/507)››، نسخ مورخ 1218 (ص 177- 182). (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، ص 399).

40- بازنامه، بي نشان و تارخ.

دستنوشته ي ‹‹ مدرسه ي يحيي پاشا- موصل (ش: 160)›› (فهرست، 236). (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ج 1، ص 399).

41- بازنامه، مقاله يي در بد و نيك بازان و بيماري و درمان آنها، در نه اصل.

دستنوشته ي ‹‹ مجلس – تهران (ش: 9/640)››، شكسته نستعليق بي تاريخ. (فهرست 2، 406) (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› جلد 1، ص 399.)

دفتري در باب پزشكي و بازداري، دستنوشته ي ‹‹ كتابخانه ي ملي پاريس (ش: 2391 )›› كه رساله ي پزشكي از ‹‹ محمد كاظم نريزي›› است، و :

42- بازنامه، رساله ي بدون نام درباره ي بيماري هاي بازان (ورق 6 پ ببعد)

43- بازنامه رساله از نويسنده يي بي نام (ورق 66 پ ببعد).كتابت به نستعليق 1247 ه ق.

44- بازنامة ناصري، كتابي درباره باز و انواع آن و ديكر پرندگان شكاري و تربيت و بيماري و درمان اين نوع پرندگانگ، تأليف ‹‹ تيمور ميرزا حسام الدوله (در گذشته ي 1291 ه ق)›› پسر ‹‹ حسنعلي ميرزاي فرمانفرما››، كه پس از سال 1272 ه ق به نام ‹‹ ناصر الدين شاه قاجار (1264-1313 ه ق)›› تأليف گرديده. چاپ سنگي ‹‹ تهران›› 1285 ه ق – و 1289 ه ق – و - ‹‹ بمبئي›› 1308 ه ق به انگليسي هم ترجمه شده.

45- انيس الامراء، در فن بزدره (= بازداري)، تأليف ‹‹ ميرزا محمد حسين بن حاج سيد جواد حسيني كرماني شيرازي›› به نام ‹‹ ناصر الدين شاه قاجار (1264 – 1313 ه ق)›› و  ‹‹ مرتضي قليخان›› در 10 ربيع 1 سال 1287 ه ق ساخته آمده و در ‹‹ بمبئي›› چاپ شده است (در 112 صفحه).

دستنوشته ها : 1- ‹‹ دانشكده ي ادبيات – دانشگاه تهران (ش 364)››، نستعليق  خود مؤلف در همان تاريخ 10 ربيع 1/1287. (فهرست ، 3، 11). 2- ‹‹ دانشكده ي ادبيات – دانشگاه تهران (ش: 1341)›› نستعليق 10 ربيع 1/1287 [؟!] (فهرست ، 3، 11) . (فهرست ‹‹ احمد منزوي›› ج 1، ص 397-8)

46- شاهبازنامه، از ‹‹ جمال الدين ميرزا محمد بن ميرزا رضا بن فتحعليشاه قاجار›› كه در سال 1299 ه ق در ‹‹باخرز›› جام و نيز در طارم حاكم بوده، و به فرمان ‹‹ ناصر الدين شاه قاجار (1264 –1313 ه ق)›› و دستور ‹‹اعتضاد السلطنه›› ، آن را ميان سال هاي 1285-1305 ه ق ساخته است. پسر وي ‹‹ حسينعلي فتح السلطنه›› در هامش نسخه (ياد شده در پايين)، مرگ پدر خود را در ميان سال هاي 1305 – 1313 ه ق ياد كرده است.

آغاز: اين شاهبازنامه زيباي ناصريست … بحمدك اللهم يا من هو المقدس من مخاطه الاجزا.

دستنوشته ي : ‹‹ دانشگاه – تهران (ش 2436)››، نستعليق سده ي 13، نسخه ي اصل و داراي خط خوردگي، 157 برگ. (فهرست ، 9، 1107) (فهرست ‹‹ احمد منزوي››، ج 1، ص 426).

به جز اينها در فهرست هاي دسترس به دستنوشته هايي داراي عنوان ‹‹ روزنامة شكارگاه›› ، ‹‹ روزنامة شكارگاه كن و سولقان›› ‹‹ شكارگاه اردبيل›› و جز اينها برخورده ام (رش: فهرست ميكرو فيلم هاي دانشگاه) كه عجاله از ذكر و توصيف آنها مي گذرم.

پيوست:

تا اين زمان كه حروف چيني رساله ي ما به پايان رسيده، بر اين سه اثر درباره ي بازياري آگاهي يافتم:

1-   كتاب الجمهر في البزيره . بخشي از آن بعنوان ‹‹ كلاب الصيد›› در

Journal of the Asiatic Society of Bengal, Nov. 1907 , Vpl. III, No . 9,pp.599-600.

نقل شده و در حاشيه اشارتي رفته به اينكه در همين مجله (ج 3، ش 2) يادي از آن شده است.

2- Eagles, Hawks and  Falcons of the world. (by) Leslie Brown & Daan Amadon. Adetailed two – volume work on Journal birds of prey. Country life books, 1968.

2-   Linder, Kurt. Beitrنge zn vogelfang und Falknerei im Altertum. (XII,Quellen und studien zur Geschichte der Jagd). Walter de Gruyter. Berlin New York, 1973.

‹‹ پاورقي ها››

16- مقاله ي ‹‹ حكيم نسوي››، مجلة دانشكدة ادبيات، ج 6، ش 1، ص 22.

17- فهرست نسخه هاي خطي فارسي، ج 1، ص 398.

18- مجلة دانشكده ي ادبيات، 106، ص 25-16.

19- اين پنج ‹‹ شكره نامه›› (ش 9 تا 13) به دلايلي كه جاي ذكر آنها نيست، در واقع پيش از ‹‹ بازنامة نسوي›› نوشته شده اند و مي بايست پيش از آن ياد مي شدند، ليكن چون در متن ‹‹ نسوي›› هيچ ذكر صريحي از آنها نشده است، پس از آن آورديمشان. با كه اشارت ‹‹ نسوي›› به ‹‹شكر نامه›› هاي سغديان و خراسانيان به اينها باشد.

20- اين نام ‹‹علي بن محمد نيشابوري›› را به عنوان مؤلف ‹‹شكارنامة ملكشاهي›› من از اشارات صريح ‹‹ علي بن منصور حلوايي›› مؤلف ‹‹ شكار نامة ايلخاني›› (رش: فهرست ‹‹مجلس››، 10، 570، و ‹‹ احمد منزوي›› ،1 ، 428) برداشته و افزوده ام. (پ .1)

21- Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani and Pusshto maunscripts in the Bodleian library, Vol. 5, Col. 1072-3.

22- Charles Rieu: Catalogue of the Persian manucripts in the British Museum,Vol. II,pp. 484-485.

23- Catalogue of the Persian,… in the Bodelian library, Vol. 5, Col. 1074.

24- گويا همان ‹‹بازنامة نسوي تستري›› باشد كه آقاي ‹‹ علي غروي›› محشي ‹‹بازنامة نسوي›› (ص 109 ح) ياد كند كه نسخه يي از آن را تيمسار ‹‹نصراللهي›› متملك است.

25- متكلم و فيلسوف ايراني حنفي، در ‹‹شيراز›› تدريس كرده (779) و ‹‹ امير تيمور›› او را در 790 به ‹‹سمرقند›› برده كه پس از مرگ او (807) به ‹‹شيراز›› باز مي گردد.

26-  Catalogue of the Persian,… in the Bodelian library, Vol. 5, Col. 1073-74.

27- Catalogue of the Persian,… in the Bodelian library, Vol. 5, Col. 1074-75

28- Handlist pf Persian manuscripts 1895-1966, by G.M.Meredith – Owens, published by the trustees, of the British Museum, P.32.

29- اگر از ‹‹قطب شاهيان›› (ملوك طوائف در ‹‹ دكن›› هند) باشد، آنكه در سال 974 ه ق زنده و فرمانروا بوده، ‹‹ ابراهيم بن سلطان قلي (زاده ي 938 ، شاهي 957 تا در گذشت 989 ه ق) ›› است. (رش: معجم الانساب و الاسرات الحاكمه، ص 439 و 441).

30- Catalogue of the Persian manuscripts in the British  Museum, Vol. II, P.485.

31- Hand list of Persian manuscripts 1895-1966, by G.M.Meredith – Owens, P.32.

32- ibid, p.90.

33- Catalogue of the Persian manuscripts in the British  Museum, Vol. II, P.485-6.

34- cf: Catalogue of the Persian manuscripts in the British  Museum, Vol. II, P.478.

35- Catalogue des manuscripts Persian. Par E.Blochet. Tome 4, Paris – Bibliothéque National, 1934, p.318.