

	علائي، علي‌اكبر. "بقعة شيخ جبرائيل". دوره 2، ش 18 (فروردين 43): ص 20-22، تصوير.
	خلاصه:شرحي بر تاريخچة شهر اردبيل، موقعيت جغرافيائي قريه كلخوران، محل بناي آرامگاه متعلق به نيمه اول سده دهم هجري، توضيحاتي بر نقشة مستطيل شكل بنا شامل: حياط بقعه، ايوان، رواق، بناي اصلي بقعه و حجرات و غرفه‌ها ـ مقايسه بقعه شيخ جبرائيل با بقعة شيخ صفي ـ اهميت تاريخي بقعه ـ اقداماتي كه اخيرأ جهت نگهداري اين بنا به عمل آمده.

بقعة شيخ جبرائيل

علي‌اكبر علائي

مقدمه – شكي نيست كه هر يك از شهر هاي ايران بر اثر مقتضيات زمان و موقعيت مخصوص به خود، شهرت و اعتبار بدست آوردند. شهر كهنسال ما اردبيل بواسطه ي اين كه اقامتگاه شيخ صفي و اولاد اين مرد بزرگ بوده و هم به علت ظهور سلسله صفويه مشهور شده است. غير از اينها اردبيل قبل از حمله مغول، مركز لشگري و كشوري آذربايجان بود و با اينكه مردم اردبيل پيش از شيخ صفي الدين و حتي در زمان وي نيز سني و داراي مذهب و شاخه‌اي بودند ولي اين شهر تاريخي پس از مرگ او و مخصوصاً در زمان شيخ جنيد، جد شاه اسمعيل اول، در شمار شهرهاي مقدسي مانند مكه و نجف و كربلا در آمده است. و نيز اردبيل، زماني طولاني دارالامان بود زيرا بر در آرامگاه شيخ صفي و بقعه شيخ جبرائيل، زنجيرهاي بزرگي از چپ و راست آويخته بودند كه هر يك جنايتكار و محكومي كه دستش به اين زنجيرها مي‌رسيد و داخل يكي از بقاء فوق الذكر مي شد از هر گونه گزند و آسيبي در امان مي‌ماند و هيچ كس حتي شخص شاه نيز نمي‌توانست به جان وي قصدي داشته باشد. وجود آثار تاريخي و بقعه‌هاي شيخ صفي (كه شرح آن در شماره 11 مجله و زين هنر و مردم از نظر خوانندگان محترم گذشت )و شيخ امين الدين جبرائيل پدر شيخ صفي سبب شده همه ساله عده زيادي از جهان گردان و ايرانيان براي ديدن اين دو بقعه تاريخي كه شاهكار صنعت معماري و كاشيكاري معرق و گچبري است به اردبيل بشتابند. بقعه شيخ جبرائيل در عين حال كه يك اثر بديع هنري بسيار نفيس به شمار مي رود، يك بقعه تاريخي است كه نزديك به سه قرن از عمر ساختماني آن مي‌گذرد. اينك به ذكر جزئيات بقعه تاريخي شيخ جبرائيل مي‌پردازيم .

بقعه شيخ جبرائيل – مقبره شيخ امين الدين جبرائيل پدر شيخ صفي الدين، در قريه كلخوران كه در سه كيلو متري شمال اردبيل واقع شده متعلق به نيمه اول سده دهم هجري بوده و در تاريخ 15 – –10 1310 تحت شماره 65 جزو آثار ملي به ثبت رسيده است. بناي مقبره كه در وسط محوطه ي وسيع و با صفايي كه مشهور به باغ شيخ است واقع شده و تقريباً از لحاظ هندسي داراي شكل چهار ضلعي است كه طول آن 19 متر و عرض آن 20 \ 13 متر و از قسمتهاي زير تشكيل يافته است:

حياط بقعه – ايوان جلو بنا – رواق – بناي اصلي بقعه – حجرات و غرفه‌ها.

شرح كامل

الف – حياط بقعه – حياطي است چهار ضلعي، بشكل مستطيل كه داراي دو در (ورودي و خروجي)بوده و در وسط آن بقعه شيخ جبرائيل قرار دارد كه داراي خيابانهايي سنگفرش شده است به موازي ديوارها و براي عبور و مرور كشيده شده است و داراي باغچه هاي متعدديست كه درختان ميوه، فراوان دارد. سابقاً درهاي حياط داراي سردر هاي كاشي كاري شده بود، ولي بر اثر مرور زمان و ريزش برف و باران از بين رفته و فعلاً قسمتي جزيي از كاشيكاري هاي نفيس اين سر‌درها كه بصورت طاقها و مقرنس‌هاي گچي ديده مي شود باقيمانده اند. در انتهاي محوطه باغ شيخ، يعني در محل در خروجي ، حجرات و ساختماني آجري طاق بندي شده وجود دارند. هر يك از اين ساختمانها دو طبقه بوده و داراي اطاقهاي نسبتاً كوچك با پله كانها مار پيچي كه اصول ساختماني قديم است به طبقه اول مربوط مي شوند.

دورنماي كنوني بقعه شيخ جبرائيل در شهر اردبيل

اين قسمت گويا براي نشيمن [20] خادمين بقعه‌ي شيخ جبرائيل ساخته شده بود و اكنون در اختيار اداره ي فرهنگ شهرستان اردبيل قرار گرفته كه از آن براي دبستان پسرانه دانش استفاده ميشود. در محوطه ي باغ شيخ، كه قسمتي از آن سابقاً قبرستان بوده غير از مقبره شيخ سه مقبره‌ي مهم ديگر بشرح زير وجود دارد:

1 ـ در سمت شمال بقعه شيخ جبرائيل ، مقبره‌ي كوچكي است كه روي سنگ قبر آن عبارت زير نوشته شده است. هذا مرقد سيد عوض الخواص بن سيد فيروز شاه زرين تاج.

2 ـ در طرف شمال غربي بقعه نيز مقبره كوچكي است با گنبد آجري ، كه روي سنگ قبر آن نيز عبارت زير نوشته شده است. هذا مرقد سيد اعرابي.

3 ـ در سمت جنوب بقعه، مقبره‌ي ديگريست منسوب به سيد حمزه، جد دودمان صفوي، فرزند امام موسي كاظم عليه‌السلام.

ب ـ ايوان جلو بنا ـ به عرض 5/3 متر و طول 5/4 متر در سمت شمال بنا واقع شده و به اندازه 70 سانتي متر (سه پله سنگي) از كف حياط شيخ بلندتر است و در دو طرف در ورودي مشرف به رواق دو طاق‌نما از كاشيهاي معرق سالم باقي مانده است و قسمتهاي پايين ديوارهاي آنها داراي كاشيكاري نفيسي است كه وسط آنها گلدانهايي با گلهاي كاشي‌كاري شده خودنمايي مي‌كند و داراي در نقره‌اي گرانبهايي بوده كه متأسفانه باقي نمانده و اكنون به جاي آن در چوبي ساده‌اي كار گذاشته‌اند.

ايوان جلو بناي بقعه ي شيخ جبرائيل ـ در وسط : در ورود به رواق ديده ميشود كه سابقاً نقره اي بود و بعداً برداشته شد . طرفين در ورودي با كاشيكاريهاي نفيس تزيين يافته است

	ج ـ رواق به طول 85/6 متر و عرض 15/4 متر، و داراي گچبريهاي كنده كاري شده است. بنابه اظهار باستان شناسان، در دو نوع خود بي شك منحصر به فرد بوده است. اين رواق داراي در چوبي است كه از چوب گردو ساخته شده و كنده كاري شده و به داخل بقعه اصلي باز مي شود. در اين قسمت اخيراً ‌در روزهاي پنج شنبه مجالس وعظ از طرف ساكنين قريه كلخوران برگزار مي‌شود. ناگفته نماند در اينجا دو غرفه كوچك در طرفين در ورود به بقعه قرار گرفته و پايين ديواره هاي اين قسمت كاشي كاري منظم و نفيسي دارد كه اخيراً از طرف اداره باستان شناسي به وسيله كارگران كاشي كار اصفهاني مرمت گرديده است. هـ ـ حجرات در هر گوشه بناي اصلي بقعه، حجراتي مخصوص سكونت كساني كه به زيارت مرقد شيخ از اكثر نقاط مختلف ايران، براي زيارت مي آمدند بنا شده بود و يكي از اين حجرات داراي ساختماني بسيار مهم است كه در سقف آن از نوع گچبريهاي كنده كاري شده ديده مي شود. نقوش آن قرمز متمايل به قهوه اي است. و كف آن تقريباً مربع شكل بوده و داراي ديواره‌هايي است كه به طرز زيبايي كاشي كاري گرديده و در اطراف اين قسمتها، اشعاري به خط نستعليق نوشته شده كه بعضي از آنها خواناست.
		قسمتي از ديواره ي كه اخيراً كاشيكاريها بعضي از آنها مرمت شده ديده مي شود

و ـ شرح داخل بقعه

صندوق چوبي ساده اي در وسط بقعه قرار دارد و پوشش داخلي گنبد، داراي مقرنس‌هاي كم نظيري از شاهكارهاي صنعت معماري دوره صفويه است كه متأسفانه قسمتي از پوشش خارجي گنبد بر اثر نفوذ آب باران و رطوبت فرو ريخته و قابل تعمير نيست. در سقف آن در كناره ي نقش و نگار كاشي كاري شده وسط، عبارت زير به چشم مي خورد، خادم آستانه سيد جبرائيل، [21] آقاي مير حيدر. در كتاب هيئت علمي در ايران (ژ ـ مورگان) نوشته شده، سابقاً گنبد داراي كاشي فيروزه و رنگ طلايي و خطوط كوفي و گچبريهاي عالي و مقرنس‌هاي نفيسي بوده كه به مرور زمان از بين رفته و آب باران آب طلاي اين گنبد را شسته و برداشته است. منبت كاري مدخل

بين رواق و بقعه از نظر صنعت حايز اهميت وافري است. روي آن در يكي از كتيبه‌ها اشعاري داير بر مدح شيخ به خط نستعليق زيبايي منبت كاري شده كه متأسفانه قسمتي از آن از بين رفته است.

تاريخ ساخت بقعه شيخ جبرائيل طبق كتيبه مختصري كه در زير يكي از مقرنس‌هاي گوشه شمال غربي زير گنبد ديده مي شود در سال 1011 بوده. نوشته كتيبه عبارت است از: «عمل كمترين بندگان شاه طاهر بن سلطان محمد نقاش 1011».

سقف گچ بري داخل رواق ، كه از لحاظ داشتن مقرنسهاي نفيس شايد در نوع خود كم نظير باشد

از كتيبه فوق چنين بر مي آيد اين بنا در زمان شاه عباس اول تعمير و مرمت شده است. در سال 1334 هجري زير نظر و توسط مشهد محمد آقا عتيقه چي تبريزي الاصل اردبيلي المسكن، قسمتي از نقاشي‌ها و گچبريهاي داخلي به طرز تقريباً شبيه به كارهاي اصلي تجديد و مرمت گرديده است. قسمتهاي ديگر داخلي بقعه اصلي تقريباً تا 15 متر نيز كاشي كاري شده. بايد گفت كه [22] تمام بقعه شيخ جبرائيل از نظر اينكه داراي ديوارهاي دو جداره كلفت و توخاليست از شاهكارهاي معماري و بنايي قرون گذشته بوده و از اين لحاظ نيز اهميت زياد دارد.

مقايسه بقعه شيخ جبرائيل با بقعه شيخ صفي

علت اينكه بقعه شيخ جبرائيل، نسبت به بقعه شيخ صفي داراي خرابي‌هاي بيشتري است، اين است كه قدمت اين بقعه نسبت به بقعه شيخ صفي بيشتر بوده و قبل از مرگ شيخ صفي الدين، اولاد شيخ صفي فقط براي تزيين و تعمير بناي بقعه شيخ صفي همت گماشته اند و مخصوصاً شاه عباس كه نوه شيخ صفي بوده با علاقه فراواني كه به جد خويش و بقعه آن داشته در مرمت و زيبايي بقعه شيخ صفي بسيار كوشيده است. ديگر اينكه بقعه شيخ جبرائيل تقريباً در خارج شهر ساخته شده است. مهمتر از همه اينكه در بقعه شيخ صفي شخصيتهاي ممتاز سلسله صفويه مدفونند.

راه زير زميني

در بين اكثر مردم شهر ما چنين شايع است كه در قديم الايام بين دو بقعه ئ(شيخ جبرائيل و شيخ صفي) راه زير‌زميني موجود بوده است. ولي بر اثر مرور زمان اين راه از بين رفته و فروريخته است.

اهميت تاريخي اين بقعه

چنانكه ذكر شد بقعه شيخ جبرائيل در سنه 1011 هجري ساخته شده و مسلم است بنايي كه اين داراي اندازه سابقه تاريخي كهن باشد اهميت زيادي خواهد داشت. و غير از آن قبر يك شخصيت بزرگ اسلامي نظير سيد حمزه (پسر امام موسي‌الكاظم عليه‌السلام) در آن واقع است كه بر اهميت اين بقعه مي افزايد . بقعه شيخ صفي ، مكان و زيارتگاه دراويش و صوفيان است، در صورتيكه بقعه شيخ جبرائيل داراي اهميت مذهبي اسلامي است و همه ساله عده زيادي از مسلمانان به زيارت اين بقعه ميشتابند .

آخرين ديدار شاه عباس از بقعه شيخ جبرائيل

شاه عباس آرامگاه جد بزرگ خويش شيخ صفي الدين را مانند مكان بسيار مقدسي محترم ميداشت و در سفرهايي كه به اردبيل ميكرد به زيارت جد بزرگ خويش مي‌آمد . در اين سفرها اكثراً به زيارت قبر شيخ جبرائيل نيز نائل مي‌شد. آخرين باري كه قبر شيخ جبرائيل را زيارت نمود اواخر ماه شعبان سنه 1013 هجري بود كه به اردبيل مسافرت نموده بود .

اقدامات اخير

در سالهاي اخير بمنظور حفظ اين مكان تاريخي و باستاني در عين حال مقدس كه قرنها از تاريخ ساختن آن مي‌گذرد از محل اعتبارات اوقافي و دولتي، پشت بام بقعه بمنظور جلوگيري از نفوذ باران و برف و ريزش ، سيمان كشي شده و تعميرات ضروري در آن شده است. ولي متأسفانه قسمتهاي مهمي از ديوارهاي اطراف آن شكافهاي بزرگي برداشته كه جا دارد اولياي امور اوقافي به مرمت آن اقدام نمايند. [23]